ปลาบู่บัมเบิ้ลบี

• ขนาดสูงสุด: ความยาวมาตรฐาน 1.8 ซม.
• ขนาดตู้ปลา: 45 × 30 ซม.
• อุณหภูมิ: 22–28 °C
• ค่า pH: 5.5–7.5
• ความกระด้าง (GH): 0–5 dGH
• ระดับความยาก: 6 จาก 8 (ปานกลาง)

ปลาบู่บัมเบิ้ลบีแม่น้ำโขง Brachygobius mekongensis เป็นปลาบู่ขนาดเล็กมากจากแม่น้ำโขงตอนกลางและตอนล่าง รวมถึงระบบโตนเลสาบ ดูเหมือนว่าจะพบเฉพาะในแหล่งน้ำจืดที่ไหลช้าหรือน้ำนิ่ง เช่น บึง หนองน้ำตามฤดูกาล และที่ราบน้ำท่วมถึงที่มีพืชน้ำขึ้นหนาแน่น แถบสีเข้มที่แคบและมักขาดเป็นช่วง ๆ บนพื้นลำตัวสีอ่อนช่วยแยกชนิดนี้ออกจากชนิดที่คล้ายที่สุดคือ B. nunus ปลาชนิดนี้ยังเป็นที่รู้จักน้อยในวงการปลาสวยงาม และมีปลาชนิดอื่นถูกขายภายใต้ชื่อนี้

ความยาวมาตรฐาน: 1.8 ซม. ขนาดฐานตู้: 45 × 30 ซม. ปริมาตร: ประมาณ 41 ลิตร

ควรใช้ตู้ที่มีขนาดฐาน 45 × 30 ซม. หรือเทียบเท่าเป็นอย่างน้อย

• อุณหภูมิ: 22–28 °C
• ค่า pH: 5.5–7.5
• ความกระด้าง (GH): 0–5 dGH

ตู้ที่ปลูกไม้น้ำหนาแน่น มีพืชลอยน้ำ รากไม้ และกิ่งไม้เล็กหรือกิ่งไม้ใหญ่ น่าจะเหมาะสม

ระบบกรองไม่ควรแรง กรองฟองน้ำที่ใช้ปั๊มลมเหมาะที่สุด และเนื่องจากในธรรมชาติปลาชนิดนี้อาศัยอยู่ในแหล่งน้ำที่สะอาดบริสุทธิ์ จึงไม่ควรปล่อยลงตู้ที่เพิ่งตั้งใหม่เลย

อาหารมีชีวิตขนาดเล็ก เช่น ไรทะเล ไรแดง ฯลฯ ถือว่าจำเป็น แม้บางตัวจะเรียนรู้ที่จะกินอาหารแช่แข็งแทนได้ ส่วนอาหารแห้งปกติจะไม่สนใจ

ไม่น่าจะเป็นปลาที่เหมาะกับตู้รวม ควรเลี้ยงในตู้เฉพาะชนิด หรืออาจเลี้ยงร่วมกับปลาขนาดใกล้เคียงกันที่พบร่วมในธรรมชาติ เช่น Boraras หรือ Indostomus spp.

แม้ว่าตัวผู้โดยเฉพาะจะหวงอาณาเขตต่อกัน แต่ควรซื้ออย่างน้อย 6 ตัวขึ้นไป เพราะเมื่อเลี้ยงจำนวนเท่านี้ ความก้าวร้าวจะกระจายไปหลายตัว อีกทั้งปลาจะกล้าออกมามากขึ้นและแสดงพฤติกรรมตามธรรมชาติมากขึ้น

เคยมีการเพาะพันธุ์ได้ในตู้ปลา แต่ไม่แน่ชัดว่าเลี้ยงลูกปลารอดหรือไม่ ไข่ประมาณ 30 ฟองถูกวางไว้บนพื้นผิวแข็งและตัวผู้เป็นผู้ดูแล

ปลาชนิดนี้ดูเหมือนจะเป็นปลาที่เจริญพันธุ์เร็ว (progenetic) ในการศึกษาการเจริญเติบโตและการเจริญพันธุ์ของปลาจากธรรมชาติทั้งในฤดูแล้งและฤดูฝน ตัวเมียที่อายุน้อยที่สุดที่เจริญพันธุ์แล้วมีอายุเพียง 54 และ 36 วันตามลำดับ เชื่อว่าวางไข่ได้ตลอดปี เนื่องจากพบตัวเมียที่มีไข่เต็มท้องในทั้งสองฤดู

แหล่งที่พบตัวอย่างต้นแบบ (type locality) อยู่ใกล้ชุมชนเมืองแก่งกอก แขวงสะหวันนะเขต ประเทศลาวตอนกลาง โดยระบุไว้ว่า 'ลุ่มน้ำเซบังเหียง: เซจำโพน ระหว่างสะพานที่เมืองแก่งกอกและเหนือน้ำขึ้นไปประมาณ 4 กิโลเมตร 16°27'45"N, 105°12'38"E'

'เซ' ในภาษาลาวแปลว่า 'แม่น้ำ' และเซบังเหียงเป็นลำน้ำสาขาของลุ่มน้ำโขงซึ่งใหญ่กว่ามาก โดยไหลลงสู่แม่น้ำโขงสายหลักใกล้เมืองสะหวันนะเขต

B. mekongensis พบกระจายทั่วแม่น้ำโขงตอนกลางและตอนล่าง ตั้งแต่แขวงเวียงจันทน์ ประเทศลาว และจังหวัดหนองคายทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย ลงไปถึงเวียดนามตอนใต้และกัมพูชา ซึ่งพบในระบบทะเลสาบและแม่น้ำโตนเลสาบด้วย

ดูเหมือนว่าจะพบเฉพาะในแหล่งน้ำจืดที่ไหลช้าหรือน้ำนิ่ง เช่น บึง หนองน้ำตามฤดูกาล และที่ราบน้ำท่วมถึงที่มีพืชน้ำและหญ้าจมน้ำขึ้นหนาแน่น

แหล่งหนึ่งเป็นพื้นที่บึงที่ไม่ถูกรบกวน น้ำมีสีชาจากแทนนินเล็กน้อย และมีวัลลิสเนอเรีย (Vallisneria spp.) ขึ้นหนาแน่น

ปลาชนิดนี้ชอบอยู่ในน้ำตื้นลึก 30–50 ซม. และพบว่ากินแมลงน้ำขนาดเล็กและแพลงก์ตอนสัตว์เป็นหลัก

ปลาชนิดอื่นที่พบร่วมในแหล่งเดียวกัน ได้แก่ Boraras micros, Amblypharyngodon chulabhornae, Odontobutis aurarmus, Indostomus spinosus, Chaudhuria caudata, Chanda siamensis และ Nandus oxyrhynchus

ปลาชนิดนี้ยังเป็นที่รู้จักน้อยในวงการปลาสวยงาม แม้จะพบว่ามีปลาชนิดอื่นถูกติดป้ายด้วยชื่อนี้

สามารถจำแนกได้จากลักษณะร่วมต่อไปนี้: หัว แผ่นปิดเหงือก บริเวณหน้าครีบหลัง อก ท้อง และโคนครีบอกไม่มีเกล็ด เกล็ดบนลำตัวเป็นแบบขอบหยัก (ctenoid) ลวดลายสีประกอบด้วยแถบสีเข้มที่แคบและมักขาดเป็นช่วง ๆ บนพื้นสีอ่อน รวมถึงแถบเฉียงสั้น ๆ พาดข้างลำตัวระหว่างครีบหลังทั้งสอง โคนครีบหลังและครีบหางมีสีออกแดง

ในบรรดาปลาสกุลเดียวกันที่รู้จัก ชนิดนี้คล้าย B. nunus มากที่สุด แต่แยกได้จากแถบบนลำตัวที่ค่อนข้างแคบและมักขาดเป็นช่วง ๆ (ส่วน B. nunus มีแถบค่อนข้างกว้าง บางครั้งสั้นแต่ไม่ขาดเป็นช่วงเลย) มีแถบเฉียงสั้น ๆ บนลำตัวระหว่างครีบหลังทั้งสอง (ส่วน B. nunus มีแถบเฉียงสั้นที่จุดเริ่มของครีบหลังอันที่สอง) และแผ่นปิดเหงือกกับท้ายทอยไม่มีเกล็ด (ส่วน B. nunus ท้ายทอยมักมีเกล็ด บางครั้งไม่มีเกล็ดบางส่วน และแผ่นปิดเหงือกมีเกล็ดแบบขอบหยัก บางครั้งไม่มีเกล็ด)

ปัจจุบันสกุล Brachygobius มีชนิดที่ได้รับการบรรยายแล้ว 9 ชนิด และแม้ทั้งหมดจะถูกเรียกรวม ๆ ว่าปลาบู่บัมเบิ้ลบี แต่มีเพียง B. doriae และ B. sabanus ที่หาได้ทั่วไปในตลาดปลาสวยงาม

ชนิดส่วนใหญ่ควรถือเป็นเพียงชื่อทางอนุกรมวิธานไปก่อนในขณะนี้ เนื่องจากสกุลนี้ดูเหมือนจะมีความหลากหลายมากกว่าที่ยอมรับกันในปัจจุบันอย่างมาก ดังนั้นแม้ภาพประกอบจะจัดให้ตรงกับแต่ละชนิดตามความสอดคล้องกับรูปวิธานของ Inger (1958) แต่การจำแนกชนิดส่วนใหญ่ยังถือเป็นเพียงการระบุเบื้องต้น จนกว่าจะมีการตีพิมพ์งานทบทวนที่กำลังจะออกมา

กลุ่มนี้มักถูกจัดอยู่ในวงศ์ย่อย Gobionellinae ร่วมกับสกุลอื่น เช่น Chlamydogobius, Mugilogobius, Pseudogobiopsis, Rhinogobius, Schismatogobius และ Stigmatogobius

ถือว่าใกล้ชิดที่สุดกับสกุล Pandaka โดยทั้งสองสกุลมีลักษณะร่วมกันหลายประการ แต่ต่างกันที่สัณฐานของระบบเส้นข้างลำตัวบริเวณหัว และจำนวนกระดูกอีพูรัล (epural: กระดูกชิ้นเล็กที่ช่วยค้ำจุนครีบหาง)

• Miller, P. J. (1989). The classification of bumble-bee gobies (Brachygobius and associated genera) (Teleostei: Gobiidae). Cybium 13(4), 375-383
• Inger, R. F. (1958). Notes on the fishes of the genus Brachygobius. Fieldiana Zoology 39(14), 107-117
• Larson, H. K. and C. Vidthayanon (2000). A new species of the bumble-bee goby genus Brachygobius (Teleostei: Gobiidae), from the Mekong River system. Ichthyological Exploration of Freshwaters 11(1), 1-6
• Kottelat, M. (2001). Fishes of Laos. WHT Publications, Colombo, 1-198
• Morioka, S. and K. Sano (2009). Growth and maturation of the bumble-bee goby Brachygobius mekongensis (Perciformes: Gobiidae) occurring in the Mekong basin, in Vientiane Province, Central Laos. Ichthyological Exploration of Freshwaters 20(3), 267-275