ช่อนเรนโบว์

• ขนาดสูงสุด: 17 ซม. SL (ความยาวมาตรฐาน)
• ขนาดตู้ปลา: 120 × 30 ซม.
• อุณหภูมิ: 14–28 °C
• ค่า pH: 6.0–8.0
• ความกระด้าง (GH): 2–20 dGH

• ต้องมีฝาปิดตู้ที่ปิดได้สนิท เพราะปลาชนิดนี้ขึ้นชื่อเรื่องการกระโดด

ช่อนเรนโบว์ (Channa bleheri) เป็นปลาช่อนถิ่นเดียวของลุ่มน้ำพรหมบุตรในรัฐอัสสัมและรัฐอรุณาจัลประเทศ ทางตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดีย เป็นปลาสวยงามที่นิยมเลี้ยงกัน ไม่มีครีบท้อง และมีลวดลายสีส้มอมแดงที่ครีบหาง พ่อแม่ปลาช่วยกันเฝ้าไข่ที่ลอยอยู่ผิวน้ำ มีการเสนอให้จัดเป็นชนิดที่ควรให้ความสำคัญด้านการอนุรักษ์ เนื่องจากมีเขตการกระจายพันธุ์จำกัดและอาศัยอยู่ในโพรง แต่ยังไม่ชัดเจนว่าการจับเพื่อการค้าส่งผลต่อประชากรในธรรมชาติหรือไม่

แนะนำตู้ปลาที่มีขนาดพื้นตู้ 120 × 30 ซม. หรือเทียบเท่า (ประมาณ 108 ลิตร)

ความสูงของตู้มีความสำคัญน้อยกว่า แต่ไม่ควรต่ำกว่า 30 ซม.

• อุณหภูมิ: 14–28 °C
• ค่า pH: 6.0–8.0
• ความกระด้าง (GH): 2–20 dGH

ชอบตู้ปลาที่แสงสลัว มีไม้น้ำลอยปกคลุมผิวน้ำ เช่น Ceratopteris spp. และมีที่หลบใต้น้ำอยู่บ้าง

จำเป็นต้องใช้ฝาปิดตู้ที่ปิดได้สนิท เพราะปลาสกุล Channa ขึ้นชื่อเรื่องความสามารถในการหนีออกจากตู้ และควรเว้นช่องว่างระหว่างฝากับผิวน้ำไว้ เนื่องจากปลาต้องการชั้นอากาศชื้นเหนือผิวน้ำ

ที่สำคัญยิ่งกว่านั้นคือ ไม่ควรเลี้ยง C. bleheri ที่อุณหภูมิคงที่ตลอดเวลา แต่ควรให้มีการเปลี่ยนแปลงตามฤดูกาลตามธรรมชาติ โดยแบ่งเป็นช่วงฤดูหนาวและฤดูร้อนอย่างชัดเจน ในช่วงที่อากาศเย็น ปลาไม่ต้องการอาหารมากนัก และสามารถปล่อยให้ระดับน้ำลดลงได้โดยไม่ต้องเติมน้ำเพิ่ม

เป็นปลานักล่าโดยสมบูรณ์ ในธรรมชาติน่าจะกินปลาขนาดเล็กและแมลงเป็นอาหาร แต่เมื่อเลี้ยงในตู้ส่วนใหญ่ปรับตัวกินอาหารที่ไม่มีชีวิตได้ดี บางตัวอาจยอมกินอาหารแห้ง แต่ไม่ควรใช้เป็นอาหารหลัก

ปลาวัยอ่อนสามารถให้หนอนแดง ไส้เดือนตัวเล็ก กุ้งหั่นชิ้น และอาหารทำนองเดียวกัน ส่วนปลาโตเต็มวัยจะกินเนื้อปลาหั่นเป็นเส้น กุ้งทั้งตัว หอยแมลงภู่ กุ้งฝอยเป็น ไส้เดือนตัวใหญ่ เป็นต้น

ไม่ควรให้เนื้อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหรือเนื้อสัตว์ปีก เช่น หัวใจวัวหรือเนื้อไก่ เพราะไขมันบางชนิดในเนื้อเหล่านี้ปลาไม่สามารถเผาผลาญได้อย่างเหมาะสม และอาจทำให้เกิดการสะสมไขมันส่วนเกินหรือถึงขั้นอวัยวะเสื่อมได้ ในทำนองเดียวกัน การใช้ปลาเหยื่อ เช่น ปลาออกลูกเป็นตัวหรือปลาทองตัวเล็ก ก็ไม่มีประโยชน์ เพราะมีความเสี่ยงที่จะนำปรสิตหรือโรคเข้ามา และมักมีคุณค่าทางอาหารไม่สูง หากไม่ได้ขุนเลี้ยงอย่างเหมาะสมมาก่อน

โดยทั่วไปปลาสกุล Channa เหมาะที่จะเลี้ยงในตู้เฉพาะชนิด แต่ C. bleheri สามารถเลี้ยงรวมในตู้ที่จัดเพื่อนร่วมตู้อย่างเหมาะสมได้ โดยเลือกปลาที่นิสัยสงบ ไม่หวงถิ่น และมีขนาดใหญ่เกินกว่าจะถูกมองเป็นเหยื่อ

ปลาวัยอ่อนสามารถเลี้ยงรวมกันได้ แต่มักเริ่มแสดงพฤติกรรมก้าวร้าวต่อกันเมื่อเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับนิสัยของแต่ละตัวอยู่บ้าง หากปลาจับคู่กันได้ คู่นั้นมักอยู่ด้วยกันอย่างสงบ แต่จะก้าวร้าวต่อปลาชนิดเดียวกันตัวอื่น

ตัวเมียมักโตกว่าและลำตัวลึกกว่าตัวผู้ โดยเฉพาะเมื่อมีไข่เต็มท้อง

เป็นปลาที่วางไข่แบบปล่อยไข่อิสระ โดยพ่อแม่ช่วยกันดูแล และมีการเพาะพันธุ์ในตู้ปลาได้อย่างสม่ำเสมอ

ในช่วงที่การเกี้ยวพาราสีถึงจุดสูงสุด ตัวผู้และตัวเมียจะรัดตัวกันคล้ายกับปลาในกลุ่มปลากัดและปลากระดี่ (anabantoids)

ปลาชนิดนี้ไม่ก่อหวอด ไข่หลายพันฟองจะลอยอยู่ที่ผิวน้ำ โดยทั้งตัวผู้และตัวเมียจะอยู่เฝ้าปกป้องไข่และลูกปลา

เป็นปลาถิ่นเดียวของลุ่มแม่น้ำพรหมบุตรในรัฐอัสสัมและรัฐอรุณาจัลประเทศ ทางตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดีย โดยยังไม่ทราบแน่ชัดว่าเขตการกระจายพันธุ์ครอบคลุมกว้างเพียงใด

ดูเหมือนว่าจะพบจำกัดอยู่ในตอนเหนือของรัฐอัสสัม ส่วนในรัฐอรุณาจัลประเทศมีการเก็บตัวอย่างได้บริเวณใกล้เมืองดอยมุข (Doimukh) ในลุ่มน้ำแม่น้ำดิกรง (Dikrong)

สถานที่เก็บตัวอย่างต้นแบบ (type locality) คือ 'Upper Diburu near Guijam, Assam, India'

พื้นที่ที่ C. bleheri อาศัยอยู่มีภูมิอากาศแบบ 'ป่าฝนเขตร้อนมรสุม' มีฝนตกหนัก ความชื้นสูง และฤดูร้อนมีอุณหภูมิสูง

Goswami et al. (2006) รายงานว่าปลาชนิดนี้ขุดโพรงอยู่ใกล้ตอไม้ในพื้นที่ป่าที่น้ำท่วมถึงชั่วคราวในช่วงมรสุมประจำปี โพรงเหล่านี้ใช้เป็นที่หลบภัยในช่วงฤดูหนาวที่แห้งแล้ง และปลาจะออกมาล่าเหยื่อและผสมพันธุ์ในช่วงที่น้ำท่วมแหล่งอาศัย

เนื่องจากปลาชนิดนี้ปรับตัวเข้ากับสภาพแวดล้อมได้หลากหลายน้อยกว่าปลาช่อนสกุล Channa หลายชนิด ต้องการแหล่งอาศัยขนาดเล็กที่มีลักษณะเฉพาะ มีเขตการกระจายพันธุ์จำกัด และไม่เคยพบเป็นจำนวนมาก Goswami et al., 2006 จึงเสนอให้จัดเป็นชนิดที่ควรให้ความสำคัญด้านการอนุรักษ์ และยังระบุด้วยว่าปลาชนิดนี้ 'ถูกจับอย่างแพร่หลาย' ทั้งเพื่อเป็นอาหารและเพื่อการค้าปลาสวยงาม

เช่นเดียวกับปลาชนิดอื่นในสกุลเดียวกัน ปลาชนิดนี้ทนต่อสภาพน้ำที่มีออกซิเจนต่ำได้ เพราะสามารถหายใจจากอากาศได้ (ดู 'หมายเหตุ')

C. bleheri เป็นปลาสวยงามที่นิยมเลี้ยงกัน แต่ยังไม่ชัดเจนว่าการจับเพื่อการค้าปลาสวยงามส่งผลเสียต่อประชากรในธรรมชาติหรือไม่ (ดู 'แหล่งอาศัย')

เป็นหนึ่งในปลาหลายชนิดในสกุลนี้ที่ไม่มีครีบท้อง และสามารถแยกจากปลา Channa ชนิดอื่นได้ด้วยลักษณะร่วมกันดังนี้: ด้านข้างของขากรรไกรล่างมีเกล็ดแบบไซคลอยด์ขนาดใหญ่ 1 เกล็ด; เส้นข้างลำตัวสมบูรณ์ มีเกล็ด 46-50 เกล็ด; ก้านครีบอก 14 ก้าน; ก้านครีบก้น 25 ก้าน; มีลวดลายสีส้มอมแดงไม่สม่ำเสมอ 4-11 จุดบนครีบหาง ซึ่งอาจแยกกันหรือเชื่อมต่อกัน; มีลายเข้มและอ่อนสลับกัน 6-8 แถบบนครีบอก; กระดูก maxilla และส่วนยื่นของ premaxilla ยาวเลยขอบหลังของเบ้าตา; แผ่นฟันบนกระดูกเหงือกมี 5 แผ่น และพบเฉพาะด้านนอกของซี่เหงือกอันแรก

ประชากรในธรรมชาติมีลวดลายสีแตกต่างกันอยู่บ้าง บางกลุ่มออกโทนฟ้า บางกลุ่มออกโทนน้ำตาลหรือแดง และบางตัวยังมีจุดด่างสีเข้มทรงกลมที่ส่วนท้ายของครีบหลังด้วย

ปลาในวงศ์ Channidae มักเรียกกันว่า 'snakehead' (ปลาหัวงู) เพราะปลาส่วนใหญ่มีเกล็ดขนาดใหญ่บนหัวที่ชวนให้นึกถึงเกล็ดผิวหนัง (cephalic plates) บนหัวของงู ปัจจุบันมีชนิดที่ได้รับการยอมรับแล้วมากกว่า 30 ชนิด แต่ความหลากหลายภายในกลุ่มน่าจะมีมากกว่านี้อย่างมีนัยสำคัญ

มีการเสนอว่ามีกลุ่มทางวิวัฒนาการที่แยกจากกันอย่างชัดเจน โดยกลุ่มชนิด C. gachua ตามที่ Britz (2008) เสนอไว้ ประกอบด้วย C. orientalis, C. gachua, C. bleheri, C. burmanica, C. barca, C. aurantimaculata และ C. stewartii

ปลาช่อนจากภาคตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดียยังถูกแบ่งออกเป็นกลุ่ม C. marulius และกลุ่ม C. gachua (Vishwanath and Geetakumari, 2009)

C. bleheri ถูกจัดอยู่ในกลุ่มหลัง ซึ่งมีลักษณะร่วมกันดังนี้: มีคอคอด (isthmus) รูปตัว U; รูรับความรู้สึกบนหัวเรียงกันสม่ำเสมอเป็นแถวเดียว; มีเกล็ดแบบไซคลอยด์ขนาดใหญ่ 1 หรือ 2 เกล็ดที่ด้านข้างแต่ละด้านของขากรรไกรล่าง; ไม่มี hypurapophysis ที่แหลมเด่นคล้ายหนาม; ไม่มีหรือมีแผ่นฟัน 1 แผ่นที่ epibranchial; ไม่มี urostyle ที่ยืดยาว

ปลาสกุล Channa ทุกชนิดมีอวัยวะช่วยหายใจเสริม เป็นช่องเหนือเหงือก (suprabranchial chamber) หนึ่งคู่ อยู่ด้านหลังและเหนือเหงือก แต่ไม่ได้เป็นอวัยวะแบบเขาวงกต (labyrinth) หากบุด้วยเยื่อบุผิวสำหรับหายใจ ช่องเหล่านี้ทำให้ปลาหายใจจากอากาศได้ และมีชีวิตรอดในสภาพน้ำที่มีออกซิเจนต่ำ หรือแม้แต่อยู่นอกน้ำได้เป็นเวลานานพอสมควร ในตู้ปลามักเห็นปลาว่ายขึ้นมาฮุบอากาศที่ผิวน้ำ

• Goswami, M. M., B. Arunav and P. Janardan (2006). Comparative biometry, habitat structure and distribution of endemic snakehead (Teleostei: Channidae) species of Assam, India. Journal of the Inland Fisheries Society of India 38(1), 1-8
• Vishwanath, W. and Kh. Geetakumari (2009). Diagnosis and interrelationships of fishes of the genus Channa Scopoli (Teleostei: Channidae) of northeastern India. Journal of Threatened Taxa 1(2), 97- 105
• Musikasinthorn, P. (2000). Channa aurantimaculata, a new channid fish from Assam (Brahmaputra River basin), India, with designation of a neotype for C. amphibeus (McClelland, 1845). Ichthyological Research 47(1), 27-37
• Vierke, J. (1991). Ein farbenfroher neuer Schlangenkopffisch aus Assam: Channa bleheri spec. nov. Das Aquarium 25(259), 20-24
• Britz, R. (2008). Channa ornatipinnis and C. pulchra, two new species of dwarf snakeheads from Myanmar (Teleostei: Channidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 8(4) [for 2007], 335-344
• Brede, N. and P. Antler (2009). Schlangenkopffische—Die Gattungen Channa und Parachanna. Natur und Tier Verlag, Münster, 62 pp.