ปลาดุกด้าน

• ขนาดโตเต็มที่: 24.5 ซม. SL
• ขนาดตู้ปลา: 210 × 120 ซม.
• อุณหภูมิ: 20–26 °C
• ค่า pH: 5.5–8.0
• ความกระด้าง (GH): 2–25 dGH
• ระดับความยาก: 5 จาก 8 (ยาก) จัดว่ายากเพราะต้องใช้ตู้ปลายาวอย่างน้อย 2 เมตร

ต้องมีฝาปิดที่แน่นหนา เพราะปลาชนิดนี้ขึ้นชื่อว่ากระโดด ตู้ปลาควรมีฝาปิดที่แน่นสนิทจริง ๆ เนื่องจากเป็นปลาที่เก่งเรื่องหลบหนีออกจากตู้มาก

ปลาดุกด้าน Clarias batrachus เป็นปลาดุกขนาดใหญ่ที่หายใจด้วยอากาศได้ หากนับตามความหมายที่เคร่งครัด พบเฉพาะบนเกาะชวาเท่านั้น ส่วนปลาดุกที่พบบนแผ่นดินใหญ่ของเอเชียเป็นชนิดอื่น ปลาชนิดนี้เคลื่อนที่ข้ามพื้นดินได้โดยใช้ก้านครีบอกที่แข็ง ตราบใดที่ตัวยังชื้นอยู่ ดังนั้นฝาปิดที่แน่นหนาจึงจำเป็นอย่างยิ่ง ปลาดุกกลุ่มนี้เป็นนักล่าตัวยงและทนต่อสภาพแวดล้อมได้กว้างมาก จึงกลายเป็นปลาที่สร้างปัญหาในหลายประเทศที่นำเข้าไปเพื่อการเพาะเลี้ยง โดยเฉพาะทางตอนใต้ของสหรัฐอเมริกา ปลาที่ขายในตลาดปลาสวยงามส่วนใหญ่เป็นสายพันธุ์ตู้ที่เป็นปลาเผือก (albino) หรือลิวซิสติก/เผือกบางส่วน (leucistic)

ความยาวมาตรฐาน: 24.5 ซม. SL ขนาดพื้นตู้: 210 × 120 ซม. ปริมาตร: ประมาณ 2268 ลิตร

ตู้ขนาด 210 × 120 × 90 ซม. (ประมาณ 2268 ลิตร) สำหรับปลาตัวเต็มวัยที่โตเต็มที่ ส่วนปลาวัยอ่อนสามารถเลี้ยงในตู้ที่เล็กกว่าได้ในช่วงแรก

• อุณหภูมิ: 20–26 °C
• ค่า pH: 5.5–8.0
• ความกระด้าง (GH): 2–25 dGH

สำหรับปลาชนิดนี้ พื้นที่พื้นตู้สำคัญกว่าความลึก วัสดุปูพื้นแบบนุ่ม ร่วมกับขอนไม้ หินผิวเรียบ ท่อพลาสติก ฯลฯ ที่จัดวางให้เป็นที่หลบซ่อน ถือว่าเหมาะที่สุด ไม้น้ำไม่จำเป็น ตู้ปลาควรมีฝาปิดที่แน่นสนิทจริง ๆ เนื่องจากเป็นปลาที่เก่งเรื่องหลบหนีออกจากตู้มาก

เป็นปลาที่กินจุและกินได้ทั้งพืชและสัตว์ กินแทบทุกอย่างที่ให้ แนะนำให้ให้อาหารหลากหลาย ทั้งอาหารเม็ด อาหารแช่แข็งประเภทเนื้อ และอาหารประเภทพืชผัก ปลาตัวเต็มวัยไม่จำเป็นต้องให้อาหารทุกวัน ควรระวังในการให้อาหาร เพราะปลาชนิดนี้ไม่รู้จักหยุดกินเลย

C. batrachus เป็นนักล่าตัวยง และจะกินปลาทุกตัวที่ใส่เข้าปากขนาดใหญ่ของมันได้ สามารถเลี้ยงร่วมกับปลาชนิดอื่นที่มีขนาดใกล้เคียงกันและแข็งแรง เช่น ปลาบาร์บขนาดใหญ่ ปลาในวงศ์ Loricariidae และปลาหมอสี ปลาที่เลี้ยงร่วมทุกตัวต้องดูแลตัวเองได้ดี และควรมีขนาดใหญ่กว่าปลา Clarias ตอนที่นำมาลงตู้ เพราะปลาวัยอ่อนโตเร็วมาก ไม่ใช่ปลาสำหรับตู้รวมทั่วไปอย่างแน่นอน

ในปลาสีธรรมชาติ ตัวผู้จะมีจุดบนครีบหลัง แต่ใช้แยกเพศในปลาสายพันธุ์ตู้ไม่ได้ อย่างไรก็ตาม สามารถแยกเพศได้โดยดูที่ตุ่มเพศ (genital papilla) ซึ่งในตัวผู้จะยาวและปลายแหลม ส่วนในตัวเมียจะสั้นกว่าและปลายทู่ นอกจากนี้ตัวเมียยังมีท้องกลมกว่าตัวผู้มาก

มีการเพาะพันธุ์ได้เป็นจำนวนมหาศาลในฟาร์มปลาทั่วโลก แต่เกิดขึ้นในตู้ปลาน้อยกว่า ถึงอย่างนั้นก็สามารถทำได้ในตู้ที่มีขนาดเหมาะสม หากไม่มีคู่ที่แยกเพศแล้ว อาจเป็นการดีที่จะเริ่มจากปลาวัยอ่อนกลุ่มเล็ก ๆ เพื่อให้ได้คู่ เมื่อจับคู่กันแล้ว ปลาจะหวงอาณาเขต และควรย้ายปลา Clarias ตัวอื่นและปลาที่เลี้ยงร่วมทั้งหมดออก ค่าน้ำและอุณหภูมิไม่ใช่ปัจจัยสำคัญมาก แต่ควรอยู่ในช่วงที่แนะนำไว้ข้างต้น ก่อนวางไข่ คู่ปลาจะสัมผัสตัวกันบ่อยขึ้น และอาจเห็นว่ายเคียงข้างกัน ในธรรมชาติปลาจะวางไข่ในโพรงที่ขุดเข้าไปในตลิ่งแม่น้ำ แต่หากในตู้ไม่มีโพรงลักษณะนี้ ปลาจะขุดหลุมในวัสดุปูพื้นแล้ววางไข่ลงไป การวางไข่อาจกินเวลานานถึง 20 ชั่วโมง โดยคู่ปลาจะเข้ามาประกบกันหลายครั้งเหนือจุดวางไข่ ไข่มีจำนวนมาก (คู่ที่ตัวใหญ่อาจวางได้หลายพันฟอง) และจะจมลงทันที แล้วเกาะติดกับวัสดุปูพื้นตรงที่ตกลงไป หลังวางไข่ ตัวเมียจะถอยออกไป และตัวผู้จะรับหน้าที่ปกป้องไข่ โดยว่ายวนอยู่เหนือรังอย่างไม่หยุดเพื่อเฝ้าระวังศัตรู กระแสน้ำที่เกิดจากการเคลื่อนไหวไม่หยุดของตัวผู้อาจช่วยในการพัฒนาของไข่ด้วย ไข่จะฟักภายใน 24-36 ชั่วโมง ถึงตอนนั้นตัวเมียจะกลับมาช่วยดูแลลูกอีกครั้ง โดยรับหน้าที่เฝ้าขอบอาณาเขต ส่วนตัวผู้ยังคงอยู่ที่รัง หลังจากนั้นอีกประมาณ 48 ชั่วโมง พ่อแม่ปลาจะเริ่มหมดความสนใจในลูกปลา และอีก 72 ชั่วโมงต่อมา ลูกปลาจะเริ่มว่ายน้ำได้อิสระ ในช่วงนี้ หากต้องการอนุบาลลูกปลาจำนวนมาก ควรใช้สายยางกาลักน้ำ (syphon) ดูดลูกปลาแยกออกมา ช่วงแรกให้กินไรทะเลแรกฟักได้ แต่ลูกปลาโตเร็วมาก และไม่นานก็ใหญ่พอจะกินอาหารชิ้นใหญ่ขึ้น

ทราบแน่ชัดว่าพบเฉพาะในลุ่มน้ำบนเกาะชวา ประเทศอินโดนีเซีย เดิมเคยเชื่อกันมานานว่าปลาดุกด้านมีการกระจายพันธุ์ตั้งแต่ปากีสถานไปจนถึงอินโดนีเซีย แต่ Ng และ Kottelat (2008) ได้จำกัดชื่อ C. batrachus ไว้เฉพาะปลาจากชวา และพบว่าภายใต้ชื่อนี้มีอยู่ถึงสี่ชนิด ปลาจากอินเดียตะวันออกเฉียงเหนือและบังกลาเทศคือ C. magur ส่วนปลาจากแผ่นดินใหญ่ของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และส่วนอื่นของซุนดาแลนด์น่าจะเป็นสองชนิดที่ยังไม่ได้รับการบรรยายลักษณะ ปลาดุกกลุ่มนี้ถูกนำเข้าไปยังหลายประเทศ รวมถึงสหรัฐอเมริกา และยังไม่ทราบว่าประชากรในฟลอริดาเป็นชนิดใด

อาศัยอยู่ในระบบแม่น้ำ หนองบึง แอ่งน้ำ นาข้าว คลอง และคูน้ำ มักพบในแหล่งน้ำนิ่งที่หลงเหลืออยู่หลังน้ำในแม่น้ำหลากท่วม เนื่องจากเป็นปลาที่อพยพในฤดูฝน โดยจะเคลื่อนย้ายจากแหล่งน้ำหลักเข้าไปยังพื้นที่น้ำท่วม

ปลาดุกด้านเป็นปลาที่ทนทานมาก ทนต่อค่าน้ำและอุณหภูมิได้ในช่วงกว้างมาก และยังอยู่รอดในน้ำที่มีออกซิเจนต่ำได้ เพราะสามารถหายใจด้วยอากาศได้ ที่จริงแล้วเชื่อกันว่าหากปลาขึ้นมาหายใจที่ผิวน้ำไม่ได้นานพอ ก็อาจจมน้ำตายได้จริง ๆ ชื่อสามัญภาษาอังกฤษ (walking catfish) มาจากความสามารถตามธรรมชาติในการเคลื่อนที่ข้ามพื้นดินโดยใช้ก้านครีบอกที่แข็ง ตราบใดที่ตัวยังชื้นอยู่ ปลามีรูพิเศษบนลำตัวที่ผลิตเมือกเพื่อช่วยในเรื่องนี้ และสามารถปิดเหงือกเพื่อป้องกันการสูญเสียความชื้น ซี่เหงือกเองก็แข็งตัวเพื่อไม่ให้ยุบตัวเมื่ออยู่นอกน้ำ นี่คือเหตุผลที่ฝาปิดแน่นหนาเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่งสำหรับตู้ปลาที่เลี้ยงปลาดุกด้าน เพราะมันพร้อมจะออกจากตู้ไป "เดินเล่น" ทุกเมื่อที่มีโอกาส ปลาชนิดนี้เป็นปลาเศรษฐกิจที่สำคัญในถิ่นกำเนิด และถูกนำเข้าไปยังหลายประเทศเพื่อการเพาะเลี้ยง ปัจจุบันถือเป็นชนิดพันธุ์ที่สร้างปัญหาในบางประเทศเหล่านี้ หลังจากหลุดรอดออกไปและตั้งประชากรในธรรมชาติได้ โดยเฉพาะทางตอนใต้ของสหรัฐอเมริกา ด้วยความทนทานและแข็งแรง ปลาชนิดนี้จึงแย่งชิงทรัพยากรได้ดีกว่าปลาท้องถิ่นหลายชนิดและล่าปลาชนิดอื่นเป็นอาหาร ปลาที่พบในตลาดปลาสวยงามส่วนใหญ่เป็นสายพันธุ์ตู้ที่เป็นปลาเผือก (albino) หรือลิวซิสติก/เผือกบางส่วน (leucistic) ซึ่งแบบลายหินอ่อน (marbled) ได้รับความนิยมเป็นพิเศษ ปลาสีธรรมชาติมีลำตัวสีน้ำตาลและท้องสีขาว และพบในวงการปลาสวยงามน้อยกว่า