ปลาหมอตาล

ปลาหมอตาล (Helostoma temminckii) เป็นปลากลุ่มอะนาแบนทอยด์ (anabantoid) จากตอนใต้ของอินโดจีนและหมู่เกาะมลายู และเป็นสมาชิกเพียงชนิดเดียวในวงศ์ของมัน ตัวสีขาวอมชมพูที่ซื้อขายกันแพร่หลายเป็นสายพันธุ์ลิวซิสติก (leucistic) ที่เพาะขึ้นเพื่อเป็นปลาสวยงาม ส่วนสายพันธุ์ 'บอลลูน' เป็นปลาที่ถูกเพาะให้รูปร่างผิดปกติโดยเจตนาและมีอายุสั้นกว่ามาก ด้วยนิสัยที่มักก้าวร้าว ขนาดตัวเมื่อโตเต็มวัย และอายุขัยที่ยาวเกิน 20 ปี ทำให้ปลาชนิดนี้ไม่เหมาะกับตู้ปลาตามบ้านส่วนใหญ่ พฤติกรรม 'จูบ' ดูเหมือนว่าอย่างน้อยส่วนหนึ่งเกี่ยวข้องกับการแสดงความเป็นใหญ่ในกลุ่ม

• ขนาดสูงสุด: 25 ซม. SL
• ขนาดตู้: 150 × 45 ซม.
• อุณหภูมิ: 22–30 °C
• ค่า pH: 6.0–8.0
• ความกระด้าง (GH): 1–20 dGH
• ระดับความยาก: 5 จาก 8 ปานกลาง

ความยาวมาตรฐาน: 25 ซม. SL ขนาดพื้นตู้: 150 × 45 ซม. ปริมาตร: ประมาณ 304 ลิตร

หากต้องการเลี้ยงในระยะยาว จำเป็นต้องใช้ตู้ที่มีขนาดพื้นตู้อย่างน้อย 150 × 45 ซม.

• อุณหภูมิ: 22–30 °C
• ค่า pH: 6.0–8.0
• ความกระด้าง (GH): 1–20 dGH

การเลือกของตกแต่งไม่สำคัญเท่าคุณภาพน้ำและพื้นที่ว่างสำหรับว่ายน้ำ แต่ไม่แนะนำให้ใส่ปลาชนิดนี้ในตู้ไม้น้ำที่จัดตกแต่งไว้อย่างประณีต เนื่องจากขนาดตัวเมื่อโตเต็มที่และนิสัยชอบตอดใบไม้น้ำ ควรมีพื้นผิวแข็งให้ปลาได้แทะไบโอฟิล์ม โดยรากและกิ่งขอนไม้เหมาะเป็นพิเศษ เพราะหินมักไม่ใช่องค์ประกอบในแหล่งอาศัยตามธรรมชาติของมัน หากต้องการใส่ไม้น้ำ ไม้น้ำใบแข็งที่ทนทาน เช่น สกุล Anubias หรือ Microsorum เหมาะที่สุด ส่วนพืชลอยน้ำก็ใช้ได้ดีเช่นกัน

ระบบกรองต้องมีประสิทธิภาพอย่างแน่นอน แต่ควรหลีกเลี่ยงกระแสน้ำที่แรงหรือปั่นป่วนเกินไปด้วยการจัดวางตำแหน่งท่อน้ำออกและท่อน้ำเข้าอย่างเหมาะสม ปลาที่โตเต็มวัยจะขับของเสียออกมามาก จึงควรถือว่าการเปลี่ยนน้ำ 30–50% ของปริมาตรตู้ทุกสัปดาห์เป็นสิ่งที่ต้องทำ แสงไฟไม่ค่อยสำคัญนัก จะสว่างหรือสลัวก็ได้ตามที่ชอบ หรือปรับให้เหมาะกับไม้น้ำที่ปลูกไว้ แต่ถ้าเป็นไปได้ไม่ควรกำจัดตะไคร่น้ำ อย่าเติมน้ำจนเต็มตู้ เพราะปลาชนิดนี้ต้องขึ้นมาหายใจเอาอากาศที่ผิวน้ำเป็นระยะ

ปลาชนิดนี้เป็นปลากรองกินอาหารขนาดเล็กมาก (microphagous filter-feeder) ที่มีความเฉพาะทางสูง มีซี่กรองเหงือกที่ละเอียดมากและมีโครงสร้างพิเศษบนโครงเหงือกที่ช่วยในการกรองอาหาร ริมฝีปากที่หนาอวบยังมีฟันเขาปกคลุมอยู่ ซึ่งขยับได้ในระดับหนึ่ง และใช้ขูดตะไคร่น้ำและจุลินทรีย์อื่น ๆ จากพื้นผิวใต้น้ำ แต่ไม่มีฟันอื่นบนขากรรไกรหรือเพดานปาก ปลาจึงแทบไม่สามารถบดหรือกัดสิ่งที่มีขนาดใหญ่ได้

ในตู้ปลา ปลาที่แข็งแรงจึงดูเหมือนขยับปาก 'งับ ๆ' แทบตลอดเวลา เพราะดูดน้ำเข้าไปเพื่อกรองเศษอาหาร และใช้เวลาส่วนใหญ่ขูดกินตะไคร่ตามพื้นผิวต่าง ๆ หากมี

ลักษณะเหล่านี้ยังหมายความว่าห้ามให้อาหารชิ้นใหญ่เกินไป เพราะปลาไม่สามารถบดและกลืนได้ อาหารแผ่นคุณภาพดีส่วนใหญ่ใช้ได้เพราะนิ่มและแตกตัวง่าย และอาหารเม็ดขนาดเล็กก็มักกินได้เช่นกัน ควรให้อาหารสดและ/หรืออาหารแช่แข็งขนาดเล็กเป็นประจำด้วย เช่น หนอนแดง ไส้เดือนน้ำ ไรทะเล ลูกน้ำ ฯลฯ และอาหารแห้งอย่างน้อยบางส่วนควรมีส่วนผสมของพืชในสัดส่วนสูง เช่น สาหร่ายสไปรูลินาหรือวัตถุดิบที่คล้ายกัน

เหมาะสำหรับตู้รวมขนาดใหญ่ร่วมกับปลาที่แข็งแรงชนิดอื่นเท่านั้น เนื่องจากปลาชนิดนี้ไม่สามารถล่าสิ่งที่ยาวเกินไม่กี่มิลลิเมตรได้ จึงเลี้ยงร่วมกับฝูงปลาตระกูลปลาตะเพียน (cyprinid) ที่ว่ายน้ำว่องไวได้ และในตู้ขนาดใหญ่ ปลาหนัง ปลาคาราซิน ปลาหมอสี ปลากระทิง และปลากลุ่มอะนาแบนทอยด์ชนิดอื่นที่มีขนาดเหมาะสม มักจะไม่ถูกปลาหมอตาลสนใจ หากมีพื้นที่เพียงพอ

อย่างไรก็ตาม ปลาชนิดนี้อาจก้าวร้าวได้หากพื้นที่จำกัด ในกรณีนี้จึงควรหลีกเลี่ยงปลาที่มีรูปร่างคล้ายกัน โดยเฉพาะถ้ามีขนาดเท่ากันหรือใหญ่กว่า H. temminckii ที่อยู่ในตู้ก่อน พฤติกรรมนี้ดูเหมือนจะเด่นชัดกว่าในปลาบางตัว และอาจเกี่ยวข้องกับเพศ

ปลาชนิดนี้ไม่ได้อยู่รวมฝูง ยกเว้นตอนยังเป็นปลาวัยอ่อน แต่ไม่ได้หมายความว่าจะเลี้ยงเป็นกลุ่มไม่ได้ พื้นที่ดูเหมือนจะเป็นปัจจัยจำกัดอีกเช่นกัน เพราะในตู้ขนาดเล็ก ปลาตัวที่เป็นใหญ่เพียงตัวเดียวอาจรังควานปลาชนิดเดียวกันจนตายได้จริง ๆ ปัญหาคล้ายกันอาจเกิดขึ้นเมื่อนำปลาใหม่ใส่ลงไปรวมกับปลาตัวเดิมหรือกลุ่มเดิมที่อยู่มาก่อน ดังนั้นหากต้องการเลี้ยงหลายตัว ควรซื้อปลาวัยอ่อนและปล่อยลงตู้พร้อมกัน และอย่าซื้อเพียงสองตัว เพราะตัวที่แข็งแรงกว่าจะรังแกตัวที่อ่อนแอกว่าอย่างไม่หยุดหย่อนแน่นอน

ตัวเมียที่โตเต็มวัยจะมีท้องกลมกว่าตัวผู้เมื่อมีไข่เต็มท้อง นอกเหนือจากนี้ยังไม่มีความแตกต่างภายนอกที่ยืนยันได้

เป็นหนึ่งในปลากลุ่มอะนาแบนทอยด์เพียงไม่กี่ชนิด ร่วมกับปลาในสกุล Anabas และ Ctenopoma ที่ไม่มีการดูแลไข่และลูก ในธรรมชาติจะวางไข่ในช่วงต้นฤดูฝน โดยดูเหมือนจะเคลื่อนย้ายเข้าไปในพื้นที่ที่ถูกน้ำท่วมชั่วคราวเพื่อวางไข่ ตัวเมียหนึ่งตัวสามารถวางไข่ได้หลายพันฟองต่อครั้ง และไข่จะถูกปล่อยกระจายไปตามพืชน้ำอย่างไม่มีแบบแผน ไข่เป็นไข่ลอยและลอยอยู่ตลอดช่วงฟักตัวสั้น ๆ 24–36 ชั่วโมง และลูกปลาจะเริ่มว่ายน้ำได้เองหลังจากนั้นอีกประมาณ 48 ชั่วโมง

แม้จะมีการเพาะพันธุ์ปลาชนิดนี้เป็นจำนวนมากทั้งเพื่อเป็นอาหารและสำหรับวงการปลาสวยงาม แต่ผู้เลี้ยงปลาทั่วไปแทบไม่เพาะพันธุ์กัน คาดว่าเป็นเพราะการอนุบาลลูกปลาจำนวนมหาศาลที่ขายต่อได้ราคาต่ำนั้นไม่คุ้มค่า และต้องใช้เวลานานกว่าปลาวัยรุ่นจะเจริญพันธุ์ ซึ่งว่ากันว่าจะเกิดขึ้นเมื่อปลามีขนาดประมาณ 12–15 ซม. SL

ปลาชนิดนี้ได้รับการบรรยายลักษณะครั้งแรกจากเกาะชวา ประเทศอินโดนีเซีย แต่ปัจจุบันถือว่ามีการกระจายพันธุ์ทั่วพื้นที่ส่วนใหญ่ของตอนใต้ของอินโดจีนและหมู่เกาะมลายู ได้แก่ เวียดนาม (ลุ่มแม่น้ำด่งนาย) กัมพูชา (แม่น้ำโขง) ไทย (ลุ่มแม่น้ำโขง เจ้าพระยา ตาปี และลุ่มน้ำในคาบสมุทร) มาเลเซียตะวันตก หมู่เกาะซุนดาใหญ่ ได้แก่ เกาะบอร์เนียว (พบเฉพาะทางตะวันตกและตอนใต้ของซาราวักและกาลิมันตัน) สุมาตรา และชวา

ยังไม่ชัดเจนว่าการกระจายพันธุ์ข้างต้นถูกมนุษย์เปลี่ยนแปลงหรือขยายออกไปมากน้อยเพียงใด ปลาชนิดนี้เป็นปลาเนื้อที่นิยมบริโภค และถูกนำเข้าไปยังหลายประเทศเพื่อการเพาะเลี้ยง ปัจจุบันมีประชากรที่หลุดไปอยู่ในธรรมชาติในบางพื้นที่ เช่น รัฐฟลอริดา สหรัฐอเมริกา

ประชากรในซาราวักก็ดูเหมือนจะไม่ใช่ประชากรดั้งเดิม โดยมีการนำปลาชนิดนี้เข้าไปในช่วงทศวรรษ 1950 (K. A. A. Rahim et al. 2009) และปลาที่ซื้อขายในวงการปลาสวยงามเกือบทั้งหมดก็มาจากฟาร์มเพาะเลี้ยงเชิงพาณิชย์ในฟลอริดา สาธารณรัฐเช็ก ไทย หรือสิงคโปร์

ปลาชนิดนี้ชอบแหล่งน้ำไหลช้าหรือน้ำนิ่ง เช่น ทะเลสาบในที่ราบน้ำท่วมถึง กุด (oxbow) แหล่งน้ำนิ่งริมแม่น้ำ และพื้นที่ชุ่มน้ำ โดยมักพบในแหล่งน้ำดำ (black water) และน้ำใส บริเวณที่มีพืชน้ำใต้น้ำขึ้นหนาแน่น

แหล่งน้ำดำมักเกี่ยวข้องกับป่าพรุโบราณ ซึ่งหมายความว่าน้ำแทบไม่มีแร่ธาตุละลายอยู่เลย และค่า pH อาจต่ำได้ถึง 3.0 หรือ 4.0 ส่วนแหล่งน้ำใสโดยทั่วไปมีคุณสมบัติทางเคมีที่ไม่สุดขั้วเท่า แหล่งอาศัยหลายแห่งของปลาชนิดนี้มีการเปลี่ยนแปลงปริมาณน้ำ ความขุ่น และคุณสมบัติทางเคมีของน้ำเป็นประจำทุกปี และปลาน่าจะเคลื่อนย้ายระหว่างแหล่งน้ำถาวรกับพื้นที่ที่ถูกน้ำท่วมชั่วคราวในฤดูฝน

แหล่งอาศัยลักษณะนี้มักมีปลาหลากหลายชนิด ตัวอย่างเช่น ที่ราบน้ำท่วมถึงของแม่น้ำบาตังเกอรัง (Batang Kerang) ทางตอนใต้ของซาราวัก มีการพบ H. temminckii ร่วมกับปลาชนิดอื่นอีกจำนวนมากที่อาศัยอยู่ในพื้นที่เดียวกัน ได้แก่ Anabas testudineus, Luciocephalus pulcher, Trichopodus pectoralis, T. trichopterus, Channa lucius, Trigonopoma pauciperforatum, Cyclocheilichthys apogon, Hampala macrolepidota, Osteochilus vittatus, 'Puntius' kuchingensis, Rasbora caudimaculata, Pangio semicincta, Leiocassis micropogon และ Carinotetraodon salivator

ปลาหมอตาลสีขาวอมชมพูเป็นหนึ่งในปลาสวยงามที่มีการซื้อขายแพร่หลายที่สุดในโลก แต่ไม่ได้พบในธรรมชาติ แท้จริงแล้วเป็นสายพันธุ์ลิวซิสติกที่เพาะขึ้นมาเพื่อเป็นปลาสวยงามโดยเฉพาะ สายพันธุ์ 'ตัวสั้น' หรือ 'บอลลูน' ก็ยังคงได้รับความนิยม แต่ไม่แนะนำให้ซื้อปลาที่ถูกเพาะให้รูปร่างผิดปกติโดยเจตนาเหล่านี้ไม่ว่ากรณีใด เพราะมักมีอายุขัยสั้นกว่าปลาที่มีรูปร่างตามธรรมชาติมาก นอกจากนี้ยังมีแบบ 'ด่าง' (piebald) ซึ่งเป็นลิวซิสติกบางส่วนและได้รับความนิยมน้อยกว่า ส่วนแบบธรรมชาติที่มีสีเทาถึงเขียวอมเทานั้นไม่ค่อยมีจำหน่าย

อย่างไรก็ตาม H. temminckii ไม่ใช่ตัวเลือกที่เหมาะนักสำหรับตู้ปลาตามบ้านส่วนใหญ่ เนื่องจากนิสัยที่มักก้าวร้าว ขนาดตัวเมื่อโตเต็มวัย และอายุขัยที่อาจยาวเกิน 20 ปี การที่แทบไม่เห็นปลาตัวโตเต็มวัยในวงการปลาสวยงามย่อมสะท้อนประเด็นเหล่านี้ได้ในระดับหนึ่ง เพราะแต่ละปีมีการขายปลาหลายพันตัว แต่ดูเหมือนมีเพียงไม่กี่ตัวที่รอดชีวิตได้ในระยะยาว อย่างไรก็ดี ปลาชนิดนี้เป็นปลาเลี้ยงแบบ 'สัตว์เลี้ยง' ที่ยอดเยี่ยม เมื่อเวลาผ่านไปจะจดจำเจ้าของได้และแสดงบุคลิกเฉพาะตัวให้เห็นอย่างชัดเจน จึงอาจเหมาะที่สุดที่จะแนะนำในแง่นี้

หน้าที่ที่แท้จริงของพฤติกรรม 'จูบ' ซึ่งเป็นจุดขายหลักของปลาชนิดนี้ยังไม่ได้รับการยืนยัน แต่ดูเหมือนว่าอย่างน้อยส่วนหนึ่งเกี่ยวข้องกับการแสดงความเป็นใหญ่ในกลุ่ม และอาจเกี่ยวกับการกำหนดขอบเขตอาณาเขตด้วย นอกจากนี้อาจเกี่ยวข้องกับการเกี้ยวพาราสี แต่หากเป็นเช่นนั้น ก็ยังไม่ได้มีการพิสูจน์ว่าเกิดขึ้นระหว่างตัวผู้ที่เป็นคู่แข่งกัน ระหว่างคู่ที่กำลังจะวางไข่ หรือทั้งสองกรณี

ปลาหมอตาลสีชมพูบางครั้งถูกเรียกด้วยชื่อที่ไม่ถูกต้อง H. rudolfi Machan 1931 ซึ่งปัจจุบันถือเป็นชื่อพ้องของ H. temminckii Cuvier ตีพิมพ์ชื่อนี้ครั้งแรกว่า temminkii ในปี 1829 และในการบรรยายลักษณะที่ละเอียดขึ้นโดย Cuvier และ Valenciennes ในปี 1831 สะกดว่า temminckii ฐานข้อมูล Catalog of Fishes ถือว่าการสะกดครั้งแรกเป็นความผิดพลาดโดยไม่เจตนา และทั้ง Catalog of Fishes และ FishBase ใช้ชื่อ H. temminckii

นอกจากนี้ สกุลนี้มีสมาชิกเพียงชนิดเดียวมาโดยตลอด และแตกต่างจากปลากลุ่มอะนาแบนทอยด์อื่น ๆ มากพอที่จะถูกจัดอยู่ในวงศ์ของตัวเอง ซึ่งยังคงเป็นสมาชิกเพียงชนิดเดียวในวงศ์นี้ แต่ความสัมพันธ์ที่แน่ชัดกับปลากลุ่มอะนาแบนทอยด์อื่น ๆ ยังไม่ค่อยชัดเจน ปลาชนิดนี้มีลักษณะดั้งเดิมร่วมกัน (plesiomorphy) กับสกุล Belontia และวงศ์ Anabantidae คือกล้ามเนื้อยกด้านนอกมัดที่สอง (second external levator muscle) ของโครงเหงือกที่สองไม่มีการเปลี่ยนแปลง ในขณะที่ในปลากลุ่มอะนาแบนทอยด์ชนิดอื่นทั้งหมด กล้ามเนื้อนี้เปลี่ยนไปเป็นชั้นบาง ๆ ที่ปกคลุมส่วนท้ายทั้งหมดของช่องเหนือเหงือก (suprabranchial chamber) (Britz, 1995)

อย่างไรก็ตาม Rüber et al. (2006) ไม่สามารถระบุตำแหน่งที่แน่ชัดของปลาชนิดนี้เมื่อเทียบกับปลากลุ่มอะนาแบนทอยด์อื่น ๆ ได้จากการวิเคราะห์สายวิวัฒนาการระดับโมเลกุล โดยระบุว่าจำเป็นต้องศึกษาเพิ่มเติม และเสนอ "สมมติฐานที่ดีที่สุดเพื่อใช้ทำงาน" แบบเบื้องต้นว่า วงศ์ Osphronemidae เป็นกลุ่มพี่น้องของวงศ์ Helostomatidae รวมกับวงศ์ Anabantidae

เช่นเดียวกับปลาชนิดอื่นในอันดับย่อย Anabantoidei ปลาชนิดนี้มีอวัยวะช่วยหายใจที่เรียกว่าลาบีรินท์ (labyrinth) ซึ่งได้ชื่อนี้เพราะมีโครงสร้างคล้ายเขาวงกต อวัยวะนี้ช่วยให้ปลาหายใจเอาอากาศจากบรรยากาศได้ในระดับหนึ่ง ประกอบด้วยอวัยวะเหนือเหงือก (suprabranchial organ) หนึ่งคู่ ซึ่งเกิดจากการขยายตัวของส่วนบน (epibranchial) ของโครงเหงือกอันแรก และอยู่ในช่องเหนือเหงือก

อวัยวะนี้ประกอบด้วยแผ่นผิวหนังพับซ้อนจำนวนมากที่มีหลอดเลือดหนาแน่น ซึ่งรูปแบบนี้ช่วยเพิ่มพื้นที่ผิวสำหรับหายใจได้อย่างมาก โครงสร้างของอวัยวะนี้มีความซับซ้อนแตกต่างกันไปในแต่ละชนิด โดยมักพัฒนาได้ดีกว่าในชนิดที่อาศัยอยู่ในสภาพที่ขาดออกซิเจนเป็นพิเศษ

• Cuvier, G. and A. Valenciennes. (1831). Histoire naturelle des poissons. Tome septième. Livre septième. Des Squamipennes. Livre huitième. Des poissons à pharyngiens labyrinthiformes. Histoire naturelle des poissons. v. 7, 1-531
• Kottelat, M. and E. Widjanarti (2005). The fishes of Danau Sentarum National Park and the Kapuas Lakes area, Kalimantan Barat, Indonesia. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 139-173
• Liem, K. F. (1963). The comparative osteology and phylogeny of the Anabantoidei (Teleostei, Pisces). Illinois Biological Monographs No. 30, i-viii + 1-149
• Linke, H. (1992). Labyrinth Fish: The Bubble Nest Builders. Tetra Press, 1-176
• Rainboth, W. J. (1996). Fishes of the Cambodian Mekong. FAO Species Identification Field Guide for Fishery Purposes. FAO, Rome, 1-265
• Roberts, T. R. (1989). The freshwater fishes of western Borneo (Kalimantan Barat, Indonesia). Memoirs of the California Academy of Sciences 14, 1-210
• Rüber, L, R. Britz and R. Zardoya (2006). Molecular phylogenetics and evolutionary diversification of labyrinth fishes (Perciformes: Anabantoidei). Systematic Biology 55(3), 374-397
• Tan, H. H. and P. K. L. Ng (2005). The labyrinth fishes (Teleostei: Anabantoidei, Channoidei) of Sumatra, Indonesia. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 115-138