ปลาทองริวกิ้น (Ryukin)

ที่มา

ไม่มีใครรู้แน่ว่าริวกิ้นถูกเพาะขึ้นเมื่อไร แหล่งหนึ่งระบุว่ามีต้นกำเนิดในจีน และน่าจะกลายพันธุ์มาจากปลาทองวากิ้น (Wakin) ชื่อของมันมาจากหมู่เกาะริวกิว เพราะเล่ากันว่าปลานี้เข้าสู่ญี่ปุ่นผ่านเส้นทางนั้น ส่วนช่วงเวลาที่เข้ามา แหล่งข้อมูลก็ยังไม่ตรงกัน บางแหล่งว่าเข้ามาราวทศวรรษ 1770 ขณะที่บางแหล่งอ้างถึงบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรจากปี 1833

ต้นกำเนิดของริวกิ้นยังเป็นที่ถกเถียงกันอยู่ ฝ่ายหนึ่งเห็นว่าเริ่มที่จีนแล้วญี่ปุ่นนำมาพัฒนาต่อ อีกฝ่ายเห็นว่าเป็นปลาญี่ปุ่นล้วน ๆ บางแหล่งระบุว่าญี่ปุ่นเพาะขึ้นจากปลาทองหางพัด (Fantail) ของจีน และบางแหล่งระบุว่ามีต้นกำเนิดในญี่ปุ่น ส่วนฟาร์มเพาะเลี้ยงอยู่ในจีน

มีข้อสังเกตด้วยว่าโหนกหลังสูงแบบที่เห็นกันทุกวันนี้น่าจะเพิ่งเกิดขึ้นไม่นาน เพราะเริ่มปรากฏในภาพถ่ายเฉพาะช่วงราว 20–60 ปีหลังมานี้

ลักษณะและสายพันธุ์ย่อย

ริวกิ้นมีลำตัวสั้นและลึก หัวแหลม มีโหนกนูนชัดอยู่ด้านหลังหัว ครีบหลังตั้งสูง หางมักยาวประมาณสองเท่าของลำตัวและแบ่งเป็น 3–4 แฉก สีที่พบได้แก่ แดง แดงขาว ขาว เงิน ฟ้า ดำ ส้ม เทาลาเวนเดอร์ สีเหล็ก และสามสี (calico) ตัวสามสีที่มีจุดดำประเรียกว่า ซากุระ

เกณฑ์ตัดสินที่แหล่งหนึ่งให้ไว้มีดังนี้

• หัวแหลมเป็นรูปสามเหลี่ยม ไม่มีวุ้นบนหัว และยาวไม่เกิน 1/3 ของความยาวลำตัว
• โหนกหลังยกตัวขึ้นชันเป็นรูปครึ่งวงกลม
• ครีบหลังเริ่มก่อนถึงยอดโหนกและตั้งตรง
• มองจากด้านข้าง ลำตัวดูเกือบกลม
• หางยกสูง แฉกหางกว้าง

อีกแหล่งหนึ่งระบุว่าปลาที่ดีควรมีลำตัวอวบและได้สัดส่วน โหนกหลังยกขึ้นประมาณ 45° ครีบสมมาตรและไม่ฉีกขาด สีสดและสม่ำเสมอ และว่ายตัวตรง

สายพันธุ์ย่อยที่มีชื่อเรียก

• แบบหางคู่ แบ่งเป็นแบบมาตรฐาน (ครีบยาว) แบบหางกว้างหรือหางผีเสื้อ (เรียกอีกชื่อว่า Chochokin) และแบบหางสั้น
• Tamasaba (Yamagata kingyo หรือ sabao) เป็นริวกิ้นหางเดี่ยวจากจังหวัดยามางาตะ ประเทศญี่ปุ่น เป็นปลาที่แข็งแรง และมีเฉพาะสีแดงขาว
• Tetsu onaga เป็นแบบหางยาวสีเหล็ก หาได้ยาก
• ชื่อเรียกตามสี ได้แก่ Ginrin, Sakura, Tancho และ Tiger

การเลี้ยง

แหล่งข้อมูลให้ช่วงค่าน้ำไว้ต่างกัน ดังนี้

ค่า	ช่วงที่แหล่งข้อมูลระบุ
อุณหภูมิ	18–23 °C (แหล่งหนึ่ง), 18–22 °C (อีกแหล่ง), 22–28 °C (อีกแหล่ง)
ค่า pH	6.5–7.5 (แหล่งหนึ่ง), 6–8 (อีกแหล่ง)
ความกระด้าง (GH)	4–20 (แหล่งหนึ่ง), 5–19 (อีกแหล่ง)
ขนาดตัว	15–21 ซม., 15–25 ซม. และ 21 ซม. แล้วแต่แหล่ง

ขนาดตู้: แหล่งข้อมูลแนะนำไว้ต่างกัน แหล่งหนึ่งบอกว่าริวกิ้นตัวใหญ่หนึ่งตัวต้องใช้น้ำอย่างน้อย 35 แกลลอนสหรัฐ (ประมาณ 132 ลิตร) และถ้าได้ 40–50 แกลลอน (151–189 ลิตร) จะดีกว่า แหล่งเดียวกันแนะนำให้น้ำในช่วงที่ปลากำลังโตลึกไม่เกินราว 60 ซม. เพราะน้ำที่ลึกทำให้ลำตัวยืดยาว อีกแหล่งหนึ่งให้คิดน้ำ 40–50 ลิตรต่อตัว และถ้าเป็นไปได้ควรมี 100 ลิตรขึ้นไป แหล่งนี้แนะนำให้ใช้ตู้ทรงยาวแทนโหลกลม มีระบบกรองที่ดีพร้อมปั๊มออกซิเจน และไม่ใส่ของตกแต่งที่มีคม

คุณภาพน้ำ: ไม่ควรให้กระแสน้ำจากระบบกรองแรงเกินไป และควรรักษาไนเตรตให้ใกล้ศูนย์ด้วยการเปลี่ยนน้ำปริมาณมากทุกสัปดาห์

อาหารปลา: ริวกิ้นกินทั้งพืชและสัตว์ ควรแช่อาหารเม็ดให้นิ่มก่อนให้ และเสริมด้วยหนอนแดง ไรแดง และผักลวก เช่น ถั่วลันเตา

ปลาร่วมตู้: เลี้ยงรวมกับปลาทองแฟนซีด้วยกันได้ เช่น ออรันดา หัวสิงห์ และรันชู ไม่ควรเลี้ยงกับปลาทองลำตัวเพรียว เพราะปลาพวกนั้นแย่งอาหารเก่งกว่า ส่วนปลาตัวเล็กมากและกุ้งอาจถูกริวกิ้นกิน แหล่งหนึ่งระบุว่าริวกิ้นอาจเป็นปลาทองสายพันธุ์เดียวที่ก้าวร้าวกับปลาร่วมตู้ได้ ถึงขั้นกัดครีบปลาอื่นจนขาด ริวกิ้นยังชอบขุดไม้น้ำจนหลุดรากด้วย

อากาศหนาว: ริวกิ้นทนความหนาวจัดได้ไม่ดี ถ้าเลี้ยงในบ่อ ควรเริ่มปรับปลาให้ชินแต่เนิ่น ๆ และให้อาหารอย่างเพียงพอก่อนเข้าฤดูหนาว

การเพาะพันธุ์

ริวกิ้นผสมพันธุ์ได้ง่ายและให้ลูกดกมาก ตัวผู้จะมีตุ่มสีขาวขึ้นที่ฝาปิดเหงือก ปลาวางไข่ไว้บนไม้น้ำหรือไหมพรมวางไข่ ตัวเมียหนึ่งตัววางไข่ได้มากถึง 10,000 ฟอง ไข่ฟักในราวหนึ่งสัปดาห์ แต่พ่อแม่ปลาจะกินไข่ของตัวเอง บางแหล่งระบุว่าปลาเริ่มวางไข่ได้ตั้งแต่อายุประมาณ 5 เดือน

ตัวผู้มักไล่ตัวเมียอย่างรุนแรงจนตัวเมียบาดเจ็บได้ ผู้เพาะจึงมักรีดไข่และน้ำเชื้อผสมเอง โดยใช้น้ำเชื้อจากตัวผู้ 2–3 ตัวต่อตัวเมียหนึ่งตัว

ลูกปลาไม่ได้ลักษณะตามพ่อแม่ทุกตัว ผู้เพาะจึงต้องคัดลูกปลาหลายรอบ รอบแรกคัดตัวพิการออกเมื่อลูกปลาเริ่มว่ายน้ำได้ รอบต่อมาคัดหางเมื่อปลายาวประมาณ 2.5 ซม. และคัดหัวกับโหนกเมื่ออายุ 2–3 เดือน

สุขภาพ

• กระเพาะลมและการทรงตัว: ลำตัวที่สั้นและลึกทำให้ริวกิ้นมีปัญหานี้ได้บ่อย ปลาที่ลอยตัวหรือห้อยหัวลงอาจมีปัญหานี้อยู่ ปัญหากระเพาะลมมักสัมพันธ์กับไนเตรตที่สูง ตัวเมียที่ไข่อัดแน่นก็อาจเสียการทรงตัวได้เช่นกัน
• ฝาปิดเหงือกม้วนหรือขาดหาย: เป็นความผิดปกติที่เกิดจากการเพาะพันธุ์ ไม่ควรนำปลาที่มีลักษณะนี้ไปขยายพันธุ์
• หลังถูกน้ำเย็น: ปลาที่ตัวเย็นจากน้ำเย็นอาจติดเชื้อในกระแสเลือดเมื่อเข้าฤดูใบไม้ผลิ
• โรคที่พบบ่อย: จุดขาว แผลเปื่อย ท้องมาน ท้องอืด และครีบเปื่อย ถั่วลันเตาที่ลอกเปลือกแล้วช่วยเรื่องการย่อยอาหาร

การเลือกซื้อ

• เลือกปลาที่ว่ายตัวตรงอย่างคล่องแคล่ว และเข้ามาหาอาหารเร็ว
• เลี่ยงปลาที่นอนก้นตู้หรือว่ายเอียง รวมถึงปลาที่มีจุดขาว มีแผล หรือครีบฉีก
• เลี่ยงปลาที่ท้องแฟบหรือลำตัวยาวเกินไป
• ดูว่าครีบสมมาตร และครีบอกกับครีบท้องไม่ม้วนงอ
• ตรวจฝาปิดเหงือก เลี่ยงตัวที่ฝาเหงือกม้วนหรือแหว่ง
• กักโรคปลาใหม่อย่างน้อยสองสัปดาห์ก่อนปล่อยรวมตู้

ข้อถกเถียง

ผู้วิจารณ์บางคน รวมถึงนักเขียน Charlie Morton เห็นว่าปลาทองแฟนซีผ่านการผสมเลือดชิดมามาก และลำตัวที่ถูกบีบสั้นกับกระดูกสันหลังที่คดทำให้ปลามีปัญหากระเพาะลมเรื้อรังและได้รับความทุกข์ทรมาน ในงานวิจารณ์นั้นยกปลาทองตาลูกโป่ง (Bubble Eye) เป็นตัวอย่าง ซึ่งถูกระบุว่าเป็นสายที่พัฒนามาจากริวกิ้น

Wikipedia อ้างอิง SPCA ของนิวซีแลนด์ว่า การเพาะให้ลำตัวกลมทำให้รูปทรงของกระเพาะลมเปลี่ยนไป และอาจทำร้ายกระดูกสันหลังกับอวัยวะภายใน ผู้เลี้ยงปลาและนักเคลื่อนไหวด้านสิทธิสัตว์บางส่วนมองว่าการเพาะแบบนี้เป็นการทารุณ