ปลาหมอไฟร์เมาท์

ปลาหมอไฟร์เมาท์ (Thorichthys meeki) เป็นปลาหมอสีจากอเมริกากลาง พบตั้งแต่ลุ่มน้ำฝั่งมหาสมุทรแอตแลนติกของเม็กซิโกและคาบสมุทรยูกาตัน ลงไปทางใต้จนถึงเบลีซและกัวเตมาลา เป็นปลาสวยงามที่นิยมเลี้ยงมานาน และปลาที่ขายกันเกือบทั้งหมดมาจากฟาร์มเพาะเลี้ยง จำแนกได้ง่ายจากสีแดงหรือสีส้มสดใต้หัว ซึ่งเห็นชัดขึ้นในปลาโตเต็มวัย ไม่ใช่ปลาที่ก้าวร้าวมากนัก แต่จะหวงอาณาเขตเมื่อเข้าสู่ช่วงผสมพันธุ์

• ขนาดสูงสุด: 12 ซม. SL
• ขนาดตู้ปลา: 120 × 30 ซม.
• อุณหภูมิ: 20–32 °C
• ค่า pH: 6.5–8.5
• ความกระด้าง (GH): 2–15 dGH

ตู้ที่มีขนาดฐาน 120 × 30 ซม. ใช้ได้สำหรับเลี้ยงหนึ่งคู่ แต่โดยทั่วไปปลาจะอยู่ได้ดีที่สุดในตู้ที่ใหญ่กว่านี้ ร่วมกับทั้งปลาชนิดเดียวกันและปลาชนิดอื่น

• ความยาวมาตรฐาน: 12 ซม. SL
• ฐานตู้ปลา: 120 × 30 ซม.
• ปริมาตร: ประมาณ 108 ลิตร

• อุณหภูมิ: 20–32 °C
• ค่า pH: 6.5–8.5
• ความกระด้าง (GH): 2–15 dGH

ขอเพียงมีที่หลบซ่อนและโครงสร้างในตู้อย่างเพียงพอ ปลาชนิดนี้ก็ไม่จุกจิกเรื่องการจัดตู้ กระถางดินเผา ท่อพลาสติก และวัสดุสังเคราะห์อื่น ๆ ล้วนนำมาใช้ได้ดี

หากต้องการให้ดูเป็นธรรมชาติมากขึ้น อาจปูพื้นด้วยทรายเนื้อละเอียดนุ่ม วางหินผิวเรียบ และจัดรากไม้กับกิ่งขอนไม้ให้เกิดมุมร่มเงาและโพรงจำนวนมาก

เนื่องจากในธรรมชาติปลาอาศัยอยู่ในแหล่งน้ำที่สะอาดมาก คุณภาพน้ำจึงสำคัญที่สุด และไม่ควรปล่อยปลาลงตู้ที่วงจรไนโตรเจนยังไม่สมบูรณ์โดยเด็ดขาด

ปลาในสกุล Thorichthys เป็นปลากินทั้งพืชและสัตว์ที่หากินตามพื้นเป็นหลัก ปลาในธรรมชาติมักกินสัตว์จำพวกกุ้งกั้งปูขนาดเล็ก เช่น โคพีพอดและคลาโดเซอแรน รวมถึงสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังอื่น ๆ หอย และเศษซากอินทรีย์

โดยทั่วไปปลาจะอมพื้นทรายเข้าปากทีละคำแล้วร่อนหาสิ่งที่กินได้ จากนั้นพ่นวัสดุที่เหลือออกทางช่องเหงือกและปาก

ปลาที่เลี้ยงในตู้ค่อนข้างกินง่าย แต่ถึงอย่างนั้นก็ควรให้อาหารหลากหลาย ประกอบด้วยอาหารสำเร็จรูปคุณภาพดีชนิดเม็ดเล็ก ร่วมกับอาหารสดหรือแช่แข็ง เช่น หนอนแดง ไส้เดือนน้ำ ไรทะเล ลูกน้ำ เป็นต้น

อาหารแห้งอย่างน้อยบางส่วนควรมีส่วนผสมของพืชในสัดส่วนที่มาก เช่น สาหร่ายสไปรูลินาหรือวัตถุดิบที่คล้ายกัน

อาหารทำเองที่ใช้เจลาตินเป็นตัวประสาน โดยผสมอาหารปลาแบบแห้ง หอยหรือกุ้งบด ผลไม้และผักสด เป็นต้น ได้รับการพิสูจน์แล้วว่าใช้ได้ดี และสามารถตัดเป็นแผ่นกลมขนาดพอดีคำด้วยปลายหลอดหยดที่คมหรือมีดเล็ก

ไม่ใช่ปลาที่ก้าวร้าวมากนัก แต่จะหวงอาณาเขตเมื่อผสมพันธุ์ และอาจกินปลาที่ตัวเล็กกว่ามาก สามารถเลี้ยงรวมกับปลาหมอสีอเมริกากลางที่มีขนาดใกล้เคียงกันได้ แต่ต้องให้พื้นที่มากพอให้ปลาแต่ละชนิดสร้างอาณาเขตของตัวเองได้อย่างเพียงพอ

สามารถเลี้ยงฝูงปลานิสัยสงบที่อยู่บริเวณผิวน้ำร่วมด้วยได้ โดยปลาในสกุล Poecilia และ Xiphophorus เหมาะเป็นพิเศษ เพราะมีชนิดที่พบในเม็กซิโก

นอกช่วงวางไข่ ปลาในสกุล Thorichthys ค่อนข้างชอบอยู่รวมกลุ่ม และจะอยู่ได้ดีที่สุดเมื่อเลี้ยงเป็นกลุ่มตั้งแต่ 8 ตัวขึ้นไป

แยกเพศปลาที่ยังเล็กได้ยาก แต่ตัวผู้ที่โตเต็มวัยมักมีขนาดใหญ่กว่า ปลายครีบหลังและครีบก้นยื่นยาวเป็นเส้นมากกว่า และมีสีเข้มกว่าตัวเมีย โดยเฉพาะในช่วงพร้อมวางไข่

เป็นปลาที่วางไข่บนพื้นผิว อยู่กันแบบผัวเดียวเมียเดียว และพ่อแม่ช่วยกันดูแลลูก เพาะพันธุ์ได้ง่ายเมื่อปลาสมบูรณ์ ดูเหมือนจะไม่มีปัจจัยกระตุ้นการวางไข่ที่เฉพาะเจาะจง สิ่งสำคัญหลักคืออาหารที่ดีและการดูแลตู้อย่างเคร่งครัด แม้ว่าปลาจากธรรมชาติอาจวางไข่ตามฤดูกาลมากกว่า

หากไม่มีปลาโตเต็มวัยที่แยกเพศได้แล้ว ควรเริ่มจากปลาเล็กเป็นกลุ่มแล้วปล่อยให้จับคู่กันเองตามธรรมชาติ แล้วแยกคู่ออกมาเมื่อจับคู่ได้

โดยปกติไข่จะถูกวางบนพื้นผิวแข็ง เช่น หินแบน ขอนไม้ ใบไม้น้ำที่กว้าง หรือบนกระจกตู้โดยตรง คู่ที่ยังเด็กหรือยังไม่มีประสบการณ์อาจกินไข่ครอกแรก ๆ โดยเฉพาะเมื่อรู้สึกถูกคุกคามหรือถูกรบกวน

การวางไข่เป็นไปตามรูปแบบทั่วไป คือตัวเมียวางไข่เป็นแถวหนึ่งแถวหรือมากกว่า จากนั้นตัวผู้จึงเข้ามาผสมน้ำเชื้อ ทำซ้ำหลายครั้งจนตัวเมียวางไข่หมด

อาจมีไข่หลายร้อยฟอง ตัวเมียจะอยู่ใกล้ไข่ตลอดช่วงฟัก คอยดูแลและป้องกันผู้บุกรุก ส่วนตัวผู้ทำหน้าที่ป้องกันอาณาเขตโดยรอบ

หากเลี้ยงพ่อแม่ปลาในตู้รวม แนะนำให้ย้ายปลาตัวอื่นหรือย้ายไข่ออกในช่วงนี้ หากต้องการอนุบาลลูกปลาให้ได้จำนวนมาก

ลูกปลาให้อาหารง่าย กินอาหารผงคุณภาพดี ลูกไรทะเลแรกฟัก ไมโครเวิร์ม ฯลฯ ได้ทันทีที่เริ่มว่ายน้ำได้เอง (ปกติ 4–5 วันหลังวางไข่) พ่อแม่ปลาอาจดูแลลูกต่อไปได้หลายสัปดาห์

ถิ่นกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติเริ่มจากระบบแม่น้ำ Río Tonalá ใกล้เมือง Coatzacoalcos ทางฝั่งมหาสมุทรแอตแลนติกของเม็กซิโก ไล่ไปทางตะวันออกผ่านรัฐเวรากรูซ เชียปัส ตาบัสโก รอบคาบสมุทรยูกาตัน แล้วลงไปทางใต้จนถึงตอนเหนือของเบลีซและกัวเตมาลา

ถิ่นที่พบตัวอย่างต้นแบบ (type locality) ระบุไว้เพียงว่า 'Near Progreso, Yucutan, Mexico'

มีประชากรที่ตั้งถิ่นฐานในธรรมชาติแล้วในฮาวาย (ตั้งแต่ปี 1940) และเปอร์โตริโก (ตั้งแต่ช่วงปลายทศวรรษ 2000) นอกจากนี้ยังมีรายงานพบในรัฐแอริโซนาและฟลอริดา สหรัฐอเมริกา

มีการเก็บตัวอย่างได้จากแหล่งน้ำในที่ราบต่ำหลากหลายรูปแบบ ซึ่งมีลักษณะเป็นน้ำนิ่งถึงไหลปานกลาง ค่อนข้างตื้น (ลึกไม่ถึง 1.5 เมตร) น้ำใสถึงขุ่นโคลน เป็นน้ำจืดถึงน้ำกร่อยเล็กน้อย ได้แก่ เซโนเต (หลุมยุบน้ำ) ลากูน แอ่งน้ำริมถนน บ่อน้ำที่มีตาน้ำไหลเข้า คูน้ำ ลำธาร และลำน้ำสาขาขนาดเล็ก

พื้นอาจเป็นทราย โคลน หินมาร์ล หรือหินปูนทราเวอร์ทีน ส่วนพืชน้ำอาจไม่มีเลย หรือเป็นตะไคร่ และพืชในสกุล Myriophyllum, Potamogeton, Eichhornia, Nymphaea, Carex และ Typha

กองใบไม้ร่วง กิ่งไม้จมน้ำ และโครงสร้างไม้อื่น ๆ ก็เป็นองค์ประกอบที่พบได้บ่อยในแหล่งอาศัยเช่นกัน

ปลาหมอสีชนิดอื่นที่พบในพื้นที่เดียวกัน ได้แก่ Amphilophus robertsoni, Rocio octofasciata, Trichromis salvini, Parachromis friedrichsthalii และ Mayaheros urophthalmus, Paraneetroplus bifasciatus, P. synspilus, Petenia splendida, Theraps heterospilus, T. pearsei, Thorichthys helleri และ T. pasionis

ปลาชนิดอื่นที่อาศัยร่วมกัน ได้แก่ Poecilia petenensis, Poecilia mexicana, Gambusia sexradiata, Carlhubbsia kidderi, Phallichthys fairweatheri, Belonesox belizanus, Xiphophorus hellerii, Rhamdia guatemalensis, Atherinella alvarezi, Astyanax aeneus, Hyphessobrycon compressus, Dorosoma anale, D. petenense และ Cynodonichthys tenuis

ปลาชนิดนี้เป็นปลาสวยงามที่นิยมเลี้ยงกันมานานพอสมควร และปลาที่ซื้อขายกันในปัจจุบันแทบทั้งหมดเพาะเลี้ยงในฟาร์มเพื่อการค้า

จำแนกได้ง่ายจากลักษณะเด่นคือสีแดงหรือสีส้มสดใต้หัว ซึ่งเห็นชัดขึ้นในปลาโตเต็มวัย

ตาม Miller และ Taylor (1984)[7] สกุล Thorichthys จำแนกได้จากลักษณะรวมกันดังนี้: ครีบหลังและครีบก้นส่วนก้านอ่อนไม่มีเกล็ด; ครีบหางตัดตรงถึงเว้าแบบพระจันทร์เสี้ยว ก้านครีบด้านนอกมักยื่นยาวเป็นเส้นในปลาโตเต็มวัย; ครีบอกยาวและแหลม ปลายครีบยาวเลยจุดเริ่มต้นของครีบก้น; จะงอยปากเด่นชัด บริเวณหน้าตามักลึก; มีรูรับความรู้สึกที่ขากรรไกรล่างห้ารู (ไม่ใช่สี่รู) ที่พัฒนาสม่ำเสมอ; กระดูกสันหลังส่วนหน้าหางเกือบทุกครั้งมี 12 ชิ้น (เทียบกับ 13 ชิ้นขึ้นไป); ลวดลายสีประกอบด้วยแถบตั้งห้าหรือหกแถบตามด้านข้างลำตัว โดยแถบที่สามเข้มขึ้นเป็นปื้นสีดำกลางลำตัว ซึ่งมักคลุมทั้งเส้นข้างลำตัวเส้นบนและเส้นล่าง; บริเวณใต้คางระหว่างขากรรไกรล่างมีสีสะดุดตา ตั้งแต่ส้ม ส้มอมชมพูแบบแซลมอน ไปจนถึงแดงหรือชมพู (สีดำใน T. pasionis); กระดูกใต้แผ่นปิดเหงือกมักมีปื้นสีเข้มเด่นชัด (แทบมองไม่เห็นใน T. callolepis และลดลงใน T. pasionis และ T. socolofi); หัว ท้ายทอย และลำตัวส่วนหน้ามักมีจุดสีขาวขุ่นหรือสีฟ้าถึงฟ้าอมเขียวเหลือบแวววาวเด่นชัด ซึ่งอาจพบบนครีบหลัง ครีบก้น และครีบหางด้วย

โดยทั่วไปถือว่า Thorichthys เป็นกลุ่มชนิดที่มีบรรพบุรุษร่วมกันกลุ่มเดียว (monophyletic) Regan บรรยายไว้ภายใต้ Cichlasoma ต่อมาจัดเป็นสกุลย่อย และสุดท้าย Kullander (1983) ได้ยกขึ้นเป็นระดับสกุล การวิเคราะห์ทางโมเลกุลและสัณฐานวิทยาสนับสนุนความเป็นกลุ่มเดียวนี้ แต่ตำแหน่งทางวิวัฒนาการเมื่อเทียบกับปลาหมอสีกลุ่มอื่นในอเมริกากลางยังเป็นที่ถกเถียงอยู่

• Page, L. M. and B. M. Burr (2011). Peterson Field Guide to Freshwater Fishes of North America North of Mexico (Second Edition). Houghton Mifflin Harcourt, 1-688
• Brind, W. L. (1918). A new subspecies of Thorichthys helleri. Aquatic Life v. 3, 119-120
• Meek, S.E. (1904). The fresh-water fishes of Mexico north of the isthmus of Tehuantepec. Field Columbian Museum, Zoological Series v. 5, i-lxiii + 1-252
• Chakrabarty, P. (2007). A morphological phylogenetic analysis of Middle American cichlids with special emphasis on the section 'Nandopsis' sensu Regan. Miscellaneous Publications, Museum of Zoology, University of Michigan No. 198, i-iv + 1-31
• Miller, R. R. (2005). Freshwater fishes of México. University of Chicago Press, xxvi + 1-490
• Artigas Azas, J. M. (1995). Thorichthys meeki, the firemouth, in the wild. In: The Cichlids Yearbook 5. Cichlid Press, Germany, 63-67
• Miller, R. R. and J. N. Taylor (1984). Cichlasoma socolofi, a new species of cichlid fish of the Thorichthys group from northern Chiapas, Mexico. Copeia 1984(4), 933-940
• Roe, K. J., D. Conkel, and C. Lydeard (1997). Molecular Systematics of Middle American Cichlid Fishes and the Evolution of Trophic-Types in ‘Cichlasoma (Amphilophus)’ and ‘C. (Thorichthys) Molecular Phylogenetics and Evolution 7(3), 366-376
• Říčan, O., R. Zardoya, and I. Doadrio (2008). Phylogenetic relationships of Middle American cichlids (Cichlidae, Heroini) based on combined evidence from nuclear genes, mtDNA, and morphology. Molecular Phylogenetics and Evolution 49(3), 941-957