ลิซิมาเคีย นัมมูลาเรีย

• ชื่อสามัญ: Creeping Jenny
• ระดับความยาก: ง่าย
• แสง: ปานกลาง
• ค่า pH: 6.0–8.0
• ความกระด้าง (GH): 4–16
• อุณหภูมิ: 15–30 °C
• วัสดุปลูก: ใช้ได้ทุกแบบ
• ปลูกแบบบก (emersed) ได้: ได้
• อัตราการเติบโต: ปานกลางถึงเร็ว
• ตำแหน่งในตู้: กลางตู้และหลังตู้
• CO2: ไม่จำเป็น
• การขยายพันธุ์: แบบไม่อาศัยเพศ โดยการตัดยอดปัก
• สี: เขียว

ในตู้ปลา ต้นไม้จะเติบโตขึ้นด้านบนเท่านั้น เมื่อดูจากขนาดของต้นแล้ว ตู้ขนาดเล็กที่สุดที่เหมาะสมคือประมาณ 40 ลิตร ตู้ทรงสูงเหมาะกว่าตู้ทรงยาว

ในตู้พาลูดาเรียม ต้นไม้สามารถแผ่เป็นพรมหนาแน่นได้อย่างรวดเร็วและกินพื้นที่มากขึ้น ตู้ทรงยาวจึงเหมาะกว่าตู้ทรงสูง

อุณหภูมิ: เติบโตได้ดีทั้งในน้ำเย็น (15 °C) และน้ำอุ่น (30 °C) ในน้ำที่อุ่นกว่าจะโตเร็วกว่า แต่ใบอาจเล็กลง

ค่า pH: เติบโตได้ทั้งในน้ำที่เป็นกรดและด่าง ค่า pH 6.0–8.0 ถือว่าเหมาะสม

ความกระด้าง: ปรับตัวได้ในช่วงกว้าง (GH 4–16)

สามารถอยู่ได้ทั้งในน้ำและในสภาพที่มีความชื้นสูง ในตู้ปลานิยมใช้เป็นไม้ข้อแบบคลาสสิก ปลูกตามด้านข้างบริเวณกลางตู้หรือหลังตู้

ควรเตรียมตัดแต่งบ่อย ๆ เพราะโตปานกลางถึงเร็ว เมื่อต้นตั้งตัวได้แล้ว อาจต้องขยายพันธุ์หรือตัดแต่งภายในไม่กี่สัปดาห์ อย่าปล่อยให้ยอดขึ้นถึงผิวน้ำ ไม่เช่นนั้นอาจพันกันเป็นกระจุกใหญ่ ควรเริ่มตัดแต่งเมื่อยอดอยู่ห่างจากผิวน้ำ 10–15 ซม. โดยตัดให้สั้นลงครึ่งหนึ่งได้อย่างปลอดภัย การตัดแต่งสม่ำเสมอช่วยป้องกันไม่ให้แน่นเกินไปและช่วยให้ต้นแตกพุ่มมากขึ้น

การปลูก

• นำต้นไม้ออกจากกระถาง แล้วค่อย ๆ แยกรากที่พันกันออกจากกัน
• ขุดหลุมเล็ก ๆ ในวัสดุปลูก แล้ววางรากลงไป
• กลบรากด้วยวัสดุปลูกให้ยึดแน่น

ปลูกแต่ละต้นให้ห่างกันอย่างน้อย 5 ซม.

ผู้เลี้ยงบางคนลองใช้เป็นไม้หน้าตู้แบบปูพรม โดยปลูกด้วยวิธี dry start แล้วเติมน้ำเมื่อต้นออกรากยึดได้หลายจุดแล้ว แม้ในช่วงแรกลำต้นอาจยังคงทอดนอน แต่เมื่อเวลาผ่านไป ยอดใหม่มักจะเติบโตตั้งขึ้นด้านบน

ปัญหาที่พบบ่อย

• รากไม่สวย: ต้นจะแตกรากพิเศษ (รากอากาศ) ออกมาตามข้อบ้าง ซึ่งไม่สามารถป้องกันได้ทั้งหมด ทำได้เพียงตัดออก
• ต้นยืดโปร่ง: เมื่อลำต้นยาวถึงผิวน้ำ ใบล่างอาจร่วง ให้ตัดแต่ง หรือปลูกไว้หลังขอนไม้หรือก้อนหินเพื่อบังลำต้นส่วนที่โกร๋น
• โตเกินควบคุม: เมื่อมีแสงมาก ใส่ปุ๋ย และเติม CO2 ต้นสามารถเต็มตู้ได้ภายในไม่กี่เดือน และต้องตัดแต่งเป็นประจำ
• โรคราสนิมและจุดบนใบ: เกิดขึ้นเมื่อปลูกแบบบกในสภาพที่ร้อนและชื้นเกินไป ควรเว้นระยะห่างให้เหมาะสม ให้อากาศถ่ายเทดี และหลีกเลี่ยงการรดน้ำจากด้านบน

แสง: ชอบแสงปานกลางถึงแสงมาก โดยทั่วไปไฟแบบฟูลสเปกตรัมวันละ 10–12 ชั่วโมงถือว่าเหมาะสม ทนแสงน้อยได้ แต่จะโตช้าลงอย่างมาก

การไหลของน้ำ: ไม่จำเป็น แต่การมีน้ำไหลเบา ๆ จะดีที่สุด เพราะช่วยกระจายธาตุอาหารและออกซิเจน และป้องกันไม่ให้ตะกอนสะสมบนใบและลำต้น

วัสดุปลูก: ไม่เรื่องมาก เพราะดูดซึมธาตุอาหารจากน้ำเป็นหลัก ใช้วัสดุปลูกได้แทบทุกชนิด แต่เนื้อละเอียดจะช่วยให้ออกรากและยึดเกาะได้ดีกว่า

CO2 และปุ๋ย: CO2 ไม่จำเป็น แต่ช่วยเร่งการเติบโตได้อย่างมาก ต้องใส่ปุ๋ยเป็นประจำ แม้ว่าในตู้ที่เลี้ยงสัตว์หนาแน่น ของเสียจากปลาและหอยอาจใช้ทดแทนได้ในบางสภาวะ หากเลี้ยงกุ้ง พึงระวังว่า CO2 ในระดับสูงและทองแดง (ซึ่งพบในปุ๋ยหลายชนิด) เป็นอันตรายต่อกุ้งอย่างยิ่ง

การขยายพันธุ์แบบบก: ใช้ไหล เมื่อลำต้นทอดยาวไปตามแนวนอน จะเกิดรากใหม่ที่ข้อและกลายเป็นต้นใหม่ ต้นยังสามารถสร้างเมล็ดได้ แต่พบได้ค่อนข้างน้อย

การขยายพันธุ์ใต้น้ำ: ใช้วิธีตัดยอดปัก

• เลือกกิ่งที่แข็งแรงและมีใบกับข้อหลายข้อ
• ตัดกิ่งออกมา
• เด็ดใบส่วนล่างออก แล้วปักลงในวัสดุปลูก

เคล็ดลับ: หากกิ่งที่ปักลอยขึ้นมาอยู่เรื่อย ๆ ให้ปล่อยลอยไว้ในตู้ 1–2 สัปดาห์จนรากเริ่มงอกออกจากข้อ แล้วจึงนำไปปลูก

ไม้น้ำชนิดนี้มีถิ่นกำเนิดในยุโรป (ตั้งแต่ตอนใต้ของสวีเดนลงไปถึงสเปน และทางตะวันออกไปถึงกรีซและเทือกเขาคอเคซัส) แต่ได้แพร่กระจายไปยังหลายพื้นที่ทั่วโลก ปัจจุบันกลายเป็นพืชที่ตั้งรกรากตามธรรมชาติแล้วในเอเชีย นิวซีแลนด์ ออสเตรเลีย (รัฐนิวเซาท์เวลส์) แคนาดา และภาคตะวันออกของสหรัฐอเมริกา

เป็นพืชที่อาศัยอยู่ในที่ราบน้ำท่วมถึง มักพบในพื้นที่ชุ่มน้ำ บึง หนองน้ำ ริมฝั่งลำธาร ข้างถนน คูน้ำ ชายป่า และพื้นที่ชื้นแฉะอื่น ๆ ตั้งแต่ระดับน้ำทะเลจนถึงความสูงประมาณ 1 กม.

โดยทั่วไปไม่ถือว่าเป็นไม้น้ำที่อยู่ใต้น้ำ แต่ปรับตัวได้ดีมาก ในธรรมชาติไม่ชอบน้ำลึก และพบได้ที่ความลึกไม่เกินประมาณ 0.5 ม.

ลักษณะ

เป็นพืชหลายฤดูที่มีลำต้นทอดนอน ปลูกได้ทั้งแบบโผล่พ้นน้ำบางส่วน (พาลูดาเรียม) หรือจมน้ำทั้งต้น ในตู้ปลาอาจสูงเกิน 50 ซม. ส่วนในพาลูดาเรียม ลำต้นจะเลื้อยไปตามแนวนอนจนกลายเป็นพรมใบหนา ลำต้นมีครีบ 4 ด้าน ใบเรียบ ออกตรงข้ามกัน รูปไข่ถึงกลม ยาวและกว้าง 10–25 มม. ด้านบนสีเขียวเข้ม ด้านล่างสีอ่อนกว่า ดอกสีเหลืองซึ่งโดยมากมี 5 กลีบจะบานเหนือน้ำ ต้นสามารถผสมเกสรในตัวเองได้ และออกดอกในช่วงเดือนพฤษภาคมถึงสิงหาคม

ข้อดี

• มีดอกสีเหลืองสวยงาม ใช้ประดับได้
• ไม่ใช่อาหารที่ปลาชอบ จึงเหมาะกับตู้ที่มีปลาชอบทำลายไม้น้ำ
• เป็นพื้นผิวให้กุ้งเล็มหากิน
• ดูดซับธาตุอาหาร เช่น ฟอสฟอรัสและไนโตรเจน
• แตกเป็นพุ่มหนา ให้กุ้งและลูกปลาใช้เป็นที่หลบซ่อน

การกักโรค

ต้นไม้ที่เก็บมาจากแหล่งน้ำใกล้เคียงอาจนำปรสิตเข้ามาด้วย (ปลิง หอยศัตรูพืช ตัวอ่อนแมลงปอและแมลงปอเข็ม) ส่วนต้นไม้จากร้านหรือโรงเรือนอาจมีสารกำจัดศัตรูพืชตกค้าง ซึ่งเป็นพิษร้ายแรงต่อปลา กุ้ง และสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังอื่น ๆ ควรกักโรคต้นไม้ทุกครั้ง

หมายเหตุ: ในปี 2010 คณะกรรมการชนิดพันธุ์รุกรานแห่งรัฐนิวยอร์ก (New York Invasive Species Council) ได้เสนอให้ห้ามพืชชนิดนี้ ในฐานะวัชพืชรุกรานที่สร้างปัญหา

• Suciu, Felicia, et al. “Antibacterial Activity of Lysimachia nummularia L. in Oro-Dental Diseases.” Applied Sciences 13, no. 11 (2023): 6830.
• Cao, L, and L. Berent, 2024, Lysimachia nummularia: U.S. Geological Survey, Nonindigenous Aquatic Species Database.
• Kodela, Phillip, and Richard W. Jobson. “Lysimachia nummularia (Primulaceae) Naturalised in New South Wales, Australia.” Telopea 19 (2016): 153-157.
• Karataş, Mehmet, and Muhammad Aasim. “In vitro plantlet regeneration from nodal segments of creeping jenny (Lysimachia nummularia L.)-A medicinal aquatic plant.” Fresenius Environmental Bulletin 24, no. 4 (2015): 1263-1268.