Cá barb Stoliczka

Pethia stoliczkana là một loài cá chép nhỏ. Vùng phân bố của nó có vẻ trải từ bang Manipur ở đông bắc Ấn Độ, qua Myanmar và Thái Lan, sang tới miền tây Lào. Nhiều tài liệu nhầm loài này với P. ticto. Thực ra hai loài không sống chung một vùng nước, và đường bên của loài này hoàn chỉnh, còn đường bên của P. ticto thì không hoàn chỉnh. Dạng từ vùng Mandalay ở Myanmar đôi khi có mặt trên thị trường với tên Puntius sp. 'pearlscale'. Cá chủ yếu sống ở suối và các nhánh sông có bóng râm, nước chảy.

Bể cần có đáy tối thiểu 75 × 30 cm hoặc diện tích tương đương, thể tích khoảng 68 lít.

• Nhiệt độ: 18–26°C
• pH: 6,0–7,5
• Độ cứng: 1–15 dGH

Trang trí bể không quá quan trọng. Tuy vậy, cá thường lên màu đẹp hơn trong bể trồng dày cây và trải nền tối màu.

Cá cũng có vẻ thích khi bạn thả thêm ít cây nổi và đặt rễ hoặc cành lũa cho ánh sáng vào bể dịu bớt. Bể nhìn cũng tự nhiên hơn.

Lọc không cần quá mạnh. Dù vậy, cá có vẻ thích nước có chút dòng chảy, và cũng sống tốt trong bể dựng theo kiểu suối đồi.

Ngoài tự nhiên, đây là loài ăn tạp, suốt ngày sục sạo kiếm ăn. Thức ăn của chúng gồm tảo cát, tảo, mùn hữu cơ, côn trùng nhỏ, giun, giáp xác và các loại động vật phù du khác.

Trong bể, cá rất dễ cho ăn. Muốn cá khỏe và lên màu đẹp nhất thì nên cho ăn đều đặn thức ăn sống và đông lạnh cỡ nhỏ như trùng huyết, Daphnia và Artemia. Kèm theo đó là thức ăn khô dạng mảnh và dạng hạt loại tốt, trong đó ít nhất một phần nên có thêm thành phần thực vật hoặc tảo.

Nhìn chung loài này rất hiền, rất hợp với một bể cộng đồng có chọn cá kỹ lưỡng.

Lựa chọn tốt nhất có lẽ là những loài cá sống trong sinh cảnh tương tự ngoài tự nhiên, nhất là các loài cá chép cùng cỡ bơi ở tầng nước thoáng. Ngoài ra bạn cũng có thể cân nhắc các loài chạch thuộc nhóm balitorid, cobitid và nemacheilid, hoặc các loài cá chép sống đáy như Crossocheilus và Garra.

Bạn nên mua một nhóm có cả đực lẫn cái, ít nhất 8–10 con, và nuôi kèm vài loài cá đàn khác để cá thấy an toàn. Làm vậy thì cả bể sẽ trông tự nhiên và đẹp mắt hơn hẳn.

Những màn đối đầu giữa các con đực rất đáng xem. Khi tranh nhau sự chú ý của con cái hoặc tranh thứ bậc trong đàn, cá đực sẽ khoe màu đẹp nhất.

Cá đực trưởng thành thon hơn và sặc sỡ hơn cá cái thấy rõ, nhất là ở các vây lẻ và vây bụng.

Giống phần lớn các loài cá chép nhỏ, các loài Pethia đẻ trứng rải tự do và không chăm con.

Khi cá khỏe, chúng đẻ khá thường xuyên. Trong bể đã ổn định lâu, có thể sẽ tự xuất hiện vài con cá bột mà bạn không cần làm gì.

Nhưng nếu muốn thu được nhiều cá con nhất thì cần làm bài bản hơn.

Đàn cá bố mẹ vẫn có thể vỗ chung trong một bể. Song song đó, bạn set thêm một bể nhỏ hơn và đổ đầy nước cũ đã ổn định.

Bể đẻ nên để ánh sáng thật tối. Đáy bể phủ một tấm lưới có mắt đủ to để trứng lọt qua nhưng đủ nhỏ để cá bố mẹ không với tới. Tấm thảm nhựa dạng "cỏ" bán khá phổ biến cũng dùng tốt, một lớp bi thủy tinh cũng vậy.

Một cách khác là thả kín phần lớn bể bằng cây lá nhỏ như Taxiphyllum spp. hoặc dùng búi đẻ. Cách này cũng cho kết quả khá.

Nước nên có pH từ hơi chua đến trung tính, nhiệt độ gần mức cao của khoảng đã nêu ở trên. Bể cũng cần một lọc bọt biển chạy bằng sủi khí hoặc một vài viên đá sủi để cấp oxy và tạo dòng chảy.

Khi cá bố mẹ đã được vỗ tốt và cá cái trông căng bụng trứng, bạn thả một hoặc hai cặp vào bể đẻ. Thường cá sẽ đẻ vào sáng hôm sau.

Bạn cũng có thể cho cả nhóm đẻ chung, mỗi giới khoảng sáu con là hợp lý, nhưng có thể sẽ cần bể lớn hơn.

Dù chọn cách nào, cá bố mẹ nhiều khả năng sẽ ăn trứng nếu có dịp. Vì vậy hãy vớt chúng ra ngay khi thấy trứng.

Trứng nở sau 24–48 giờ. Khoảng 24 giờ sau đó, cá bột bắt đầu bơi tự do.

Vài ngày đầu nên cho cá bột ăn thức ăn cỡ trùng cỏ (infusoria). Khi cá đủ lớn thì chuyển sang giun microworm, ấu trùng Artemia hoặc loại tương tự.

Loài này có vẻ phân bố rộng, từ bang Manipur ở đông bắc Ấn Độ, qua phần lớn Myanmar và Thái Lan, sang tới tận miền tây Lào.

Người ta đã ghi nhận loài ở nhiều con sông, gồm Ayeyarwady, Chindwin, Ataran, Mae Klong, thượng nguồn Mekong và thượng nguồn Chao Phraya.

Cá chủ yếu sống ở suối và các nhánh sông có bóng râm, nước chảy, chứ không ở dòng chính của sông hay ở vùng nước tù.

Những vùng đầu nguồn này nước trong và giàu oxy. Nền đáy gồm cát, sỏi, đá, đá tảng, xen những mảng lá mục. Trên các bề mặt cứng thường phủ một lớp màng sinh học (biofilm) dày.

Lũa chìm và rễ cây mọc ven bờ cũng là cảnh thường gặp. Ở những đoạn nước lặng hơn trong các sinh cảnh giàu oxy này có cây thủy sinh thuộc các chi như Cryptocoryne và Pogostemon.

Loài này sống chung với rất nhiều loài cá khác. Ví dụ, ở thượng lưu lưu vực Ataran, Thái Lan, có thể gặp chúng cùng Chanda pulcinella, Botia kubotai, Acanthocobitis pictilis, Mustura maepaiensis, Homaloptera modesta, Syncrossus berdmorei, Pangio fusca, Microdevario kubotai, Crossocheilus burmanicus, Akysis vespa, Glyptothorax dorsalis, Amblyceps caecutiens, Batasio feruminatus, B. dayi, Caelatoglanis zonatus, Psilorhynchus robustus và Tetraodon cutcutia.

Trong phần lớn tài liệu hiện có, loài này bị nhầm với P. ticto. Đôi khi hai loài còn bị coi là tên đồng nghĩa của nhau, và khi đó tên P. ticto thường được ưu tiên.

Một số quần thể của hai loài có kiểu màu khá giống nhau. Ví dụ, có báo cáo về một dạng P. ticto ở miền nam bang West Bengal, Ấn Độ, có vây lưng đỏ lốm đốm đen. Dù vậy, ngoài tự nhiên hai loài không sống chung một vùng nước. Có thể phân biệt chúng qua đường bên. Đường bên của P. stoliczkana hoàn chỉnh, còn ở P. ticto thì không hoàn chỉnh.

Ngoài ra, P. stoliczkana còn được nhận dạng qua tổ hợp các đặc điểm sau. Chiều rộng lớn nhất của đầu bằng 55–66% chiều dài đầu. Tia đơn cuối cùng của vây lưng ngắn, cứng như gai, mép sau có răng cưa mịn với 12–16 răng. Gai này dài bằng 16–20% chiều dài chuẩn (SL) và 58–65,4% chiều dài đầu (HL). Đường bên hoàn chỉnh, có 19–23 vảy có lỗ và kéo dài ít nhất tới cuống đuôi. Cá có 18 vảy trước hậu môn. Phía trên vây ngực có một vệt đen hình thuôn dài, và trên các vảy đường bên thứ 17–19 có một đốm cùng màu. Vây lưng có hai dải đen. Một dải không liền, phủ lên màng của các tia phân nhánh thứ 3–5, dải còn lại nằm ở mép các tia phân nhánh.

Các quần thể hoang dã có thể hơi khác nhau về kiểu màu, và chính sự khác biệt này đôi khi khiến người ta càng dễ nhầm. Chẳng hạn, các mẫu từ Thái Lan trong ảnh không có dải đen trên vây lưng.

Dân chơi thường xem dạng từ vùng Mandalay ở Myanmar là đẹp nhất. Dạng này đôi khi có mặt trên thị trường với tên Puntius sp. 'pearlscale'.

Trước đây loài này thuộc 'nhóm' Puntius conchonius, gồm các loài họ hàng gần là P. ater, P. bandula, P. conchonius, P. cumingii, P. didi, P. erythromycter, P. gelius, P. khugae, P. macrogramma, P. manipurensis, P. meingangbii, P. nankyweensis, P. nigripinnis, P. nigrofasciatus, P. padamya, P. phutunio, P. punctatus, P. reval, P. shalynius, P. thelys, P. tiantian và P. ticto. Pethiyagoda và cộng sự (2012) đã chuyển toàn bộ các loài này sang chi mới Pethia, cùng với P. melanomaculata, P. pookodensis, P. muvattupuzhaensis, P. ornatus và P. yuensis.

Riêng 'Puntius' narayani không được chuyển sang chi mới. Loài này có 9 tia phân nhánh ở vây lưng và 6 tia phân nhánh ở vây hậu môn, một đặc điểm không loài nào khác có. Vì thế hiện vẫn chưa rõ nó thuộc chi nào.

Chi Pethia được xác định bằng tổ hợp các đặc điểm sau. Cá không có râu mõm, còn râu hàm rất nhỏ hoặc không có. Tia vây lưng không phân nhánh cuối cùng cứng và có răng cưa. Cuống đuôi có một đốm đen, và thân thường cũng có đốm, chấm hoặc vạch đen. Xương dưới ổ mắt thứ 3 cao bản và chồng một phần lên xương trước nắp mang.

Trong nhiều năm, chi Puntius bị xem là một nhóm đa ngành kiểu "thùng chứa chung", gồm hơn 100 loài cá chép cỡ nhỏ đến trung bình. Tình trạng này kéo dài cho đến khi Pethiyagoda và cộng sự (2012) công bố một bản rà soát một phần, bao quát các loài ở Nam Á.

Phần lớn các loài Puntius ở vùng dưới chân dãy Himalaya đã được phân loại lại. Ba chi mới là Dawkinsia, Dravidia và Pethia được lập ra để chứa một số loài trong đó. Các loài còn lại hoặc vẫn ở trong Puntius, hoặc chuyển sang nhóm Systomus vốn có. Tuy nhiên, định nghĩa của Systomus cũng đã thay đổi, nên một số loài Đông Nam Á trước đây xếp vào đó nay không còn thuộc nhóm này.

Sau đó người ta nhận ra tên Dravidia đã được dùng trước cho một chi ruồi thịt. Vì vậy Pethiyagoda (2013) đưa ra tên thay thế là Haludaria.

Nghiên cứu này không xét loài nào từ Đông Dương, Trung Quốc hay Indonesia. Do đó, khá nhiều loài trước đây thuộc Puntius hiện được xếp vào nhóm incertae sedis, tức chưa rõ vị trí phân loại. Một số loài Nam Á chưa được xác định rõ tình trạng cũng rơi vào trường hợp này.

Trong lúc chờ đợi, có lẽ tốt nhất nên gọi các loài này là 'Puntius', tức đặt tên chi trong dấu ngoặc để cho thấy cách dùng tên này còn đáng ngờ.

• Linthoingambi, I. and W. Vishwanath. (2007). Two new fish species of the genus Puntius Hamilton (Cyprinidae) from Manipur, India, with notes on P. ticto (Hamilton) and P. stoliczkanus (Day). Zootaxa 1450, 45–56
• Kullander, S. O. and F. Fang (2005). Two new species of Puntius from northern Myanmar (Teleostei: Cyprinidae). Copeia 2005(2), 290-302
• Kullander, S. O. and R. Britz (2008). Puntius padamya, a new species of cyprinid fish from Myanmar (Teleostei: Cyprinidae). Electronic Journal of Ichthyology, Bulletin of the European Ichthyology Society 2, 56-66
• Pethiyagoda, R., M. Meegaskumbura, and K. Maduwage (2012). A synopsis of the South Asian fishes referred to Puntius (Pisces: Cyprinidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 23(1), 69-95
• Pethiyagoda, R. (2013). Haludaria, a replacement generic name for Dravidia (Teleostei: Cyprinidae). Zootaxa 3646(2), 199