Cá heo chấm bi

• Kích thước tối đa: 150 mm SL
• Kích thước bể: 120 × 45 cm
• Nhiệt độ: 22–28°C
• pH: 6,0–7,5
• Độ cứng: 2–10 dGH
• Độ khó: trung bình, vì cá cần bể đã chạy lâu và nước ổn định.

Bể cần nắp đậy khít vì loài này hay nhảy.

Cá heo chấm bi (Botia kubotai) là một loài cá heo họ Botiidae. Loài này dường như chỉ có ở vùng thượng nguồn lưu vực sông Salween, thuộc Myanmar và Thái Lan. Nó đã được bán trên thị trường cá cảnh từ trước khi được mô tả khoa học. Đến nay người ta vẫn bán nó dưới các tên 'angelicus', 'Burmese border loach', 'marbled loach' và nhiều tên khác. Cá con hay bị nhầm với B. histrionica, nhưng các vạch sẫm trên thân B. kubotai đã tách ra ngay từ khi cá còn nhỏ.

Cá đạt chiều dài chuẩn 150 mm SL. Đáy bể cần 120 × 45 cm, thể tích khoảng 243 lít.

Đáy bể 120 × 45 cm hoặc tương đương là mức tối thiểu bạn nên tính đến.

• Nhiệt độ: 22–28°C
• pH: 6,0–7,5
• Độ cứng: 2–10 dGH

Cá heo họ Botiidae nào cũng cần một bể bố trí nhiều cấu trúc. Còn chọn đồ trang trí cụ thể ra sao thì phần lớn tùy sở thích mỗi người.

Nếu muốn bố cục kiểu tự nhiên, bạn có thể dùng nền cát hoặc sỏi mịn, thêm thật nhiều đá và cuội nhẵn do nước mài, cùng rễ và cành lũa.

Ánh sáng có thể để khá dịu. Nếu thích, bạn có thể trồng thêm những cây sống được trong điều kiện đó như Microsorum pteropus (dương xỉ Java), Taxiphyllum barbieri (rêu Java) hoặc Anubias spp. Mấy loại cây này còn có cái lợi là buộc được lên đồ trang trí, nhờ vậy tạo thêm bóng râm cho cá.

Có trồng cây hay không thì bạn cũng nên bố trí thật nhiều chỗ trú. Cá heo họ Botiidae rất tò mò và có vẻ thích đi khám phá xung quanh. Đá, gỗ, chậu hoa và đồ trang trí bể cá đều dùng được, kết hợp kiểu nào cũng được miễn ra hiệu quả bạn muốn.

Nên nhớ rằng chúng rất thích lách vào khe hở và kẽ nhỏ. Vì thế, món nào có cạnh sắc thì nên bỏ ra. Khe hay lỗ nào đủ nhỏ để cá chui vào rồi bị kẹt thì bạn nên trám lại bằng keo silicone loại dùng cho bể cá. Nắp đậy khít cũng là thứ bắt buộc, vì thỉnh thoảng loài cá heo này vẫn nhảy.

Cá heo họ Botiidae không cần dòng chảy xiết, nhưng chúng khỏe nhất khi nước giàu oxy và có chút dòng chảy. Chúng không chịu được chất thải hữu cơ tích tụ. Nước phải thật sạch thì cá mới phát triển tốt.

Vì những lý do đó, tuyệt đối không thả chúng vào bể chưa ổn định vi sinh. Chúng dễ thích nghi nhất trong bể đã chạy lâu và ổn định. Về chăm sóc, thay 30–50% nước mỗi tuần nên là việc làm thường lệ.

Các loài Botia có vẻ chủ yếu ăn động vật, nhưng có thức ăn thực vật thì chúng cũng ăn, thường ăn cả cây thủy sinh lá mềm. Ngoài tự nhiên, chúng ăn các loài thân mềm dưới nước, côn trùng, giun và những động vật không xương sống khác.

Nhìn chung chúng không kén ăn, nhưng bạn phải cho ăn đa dạng. Khẩu phần nên có thức ăn khô chất lượng tốt, trùng huyết, trùng chỉ, Artemia và các loại tương tự ở dạng sống hoặc đông lạnh. Ngoài ra nên thêm rau quả tươi như dưa leo, dưa lưới, rau bina chần hoặc bí ngòi.

Thức ăn tự làm từ hỗn hợp nguyên liệu tự nhiên, kết dính bằng gelatin, cũng rất đáng dùng.

Giun đất cắt nhỏ là một nguồn đạm tốt, nhưng chỉ nên cho ăn ít. Phần lớn cá heo họ Botiidae cũng săn ốc nước. Dù vậy, đừng trông vào chúng để dẹp nạn ốc bùng phát, vì chúng không phải loài chuyên ăn ốc.

Khi đã quen bể, chúng ăn rất bạo dạn và thường bơi lên tầng giữa mỗi khi tới giờ ăn.

Loài này không hung dữ lắm, nhưng đừng nuôi chung với cá nhỏ hơn nó nhiều. Cá nhỏ có thể bị khớp vì kích thước và lối bơi đôi khi rất hiếu động của nó.

Cũng nên tránh các loài bơi chậm, vây dài như betta cảnh, cá bảy màu và nhiều loài cichlid, vì vây dài thướt tha dễ bị rỉa.

Hợp hơn là các loài cá chép hiền lành, bơi ở tầng nước thoáng. Nếu bể lớn hơn, bạn có thể cân nhắc thêm các loài thuộc Barilius, Luciosoma, Balantiocheilos và Barbonymus.

Về cá tầng đáy, chúng sống tốt với hầu hết các loài Botia khác. Nếu bể thật lớn thì nuôi chung với Chromobotia macracanthus cũng được. Một số loài cá heo họ Cobitidae và Nemacheilidae cũng nuôi chung được. Các loài thuộc Epalzeorhynchos, Crossocheilus, Garra và nhiều loài cá da trơn cũng vậy.

Như mọi khi, tìm hiểu kỹ trước khi chọn cá cho bể cộng đồng là cách tốt nhất để tránh rắc rối.

Các loài Botia sống theo đàn và có thứ bậc xã hội phức tạp. Bạn nên nuôi chúng theo nhóm ít nhất 5 hoặc 6 con, tốt nhất là từ 10 con trở lên.

Nuôi một con lẻ thì cá có thể trở nên rụt rè, hoặc hung hăng với những loài cá có dáng giống nó. Nếu chỉ mua hai hay ba con, con đầu đàn có thể bắt nạt những con còn lại đến mức chúng bỏ ăn.

Thực tế, chúng có vẻ cần tiếp xúc thường xuyên với đồng loại. Một số tập tính mang tính nghi thức đã được ghi nhận lặp đi lặp lại trong bể nuôi cho thấy rõ điều đó (xem phần 'Ghi chú').

Cá cái trưởng thành thường đầy thân hơn cá đực và có mõm tròn. Cá đực thì mõm dài hơn, môi dày thịt thấy rõ.

Năm 2008, người chơi Mark Duffill vớt được một cá thể non duy nhất (khoảng 40 mm SL) trong một bể cộng đồng lớn. Bể này nuôi vài con trưởng thành cùng nhiều loài cá heo và cá chép khác. Thông số nước nằm trong khoảng nêu ở trên, và cá trưởng thành được cho ăn đa dạng.

Phần lớn cá heo họ Botiidae chưa sinh sản được trong bể nuôi. Tuy vậy, một số loài, trong đó có B. kubotai, đang được sản xuất thương mại bằng hormone.

Đáng tiếc là vài năm gần đây chuyện này còn đi xa hơn. Nhiều con lai đã xuất hiện trên thị trường, thậm chí có cả một con có vẻ là lai giữa một dạng B. histrionica với Chromobotia macracanthus.

Loài này dường như là loài đặc hữu của vùng thượng nguồn lưu vực sông Salween, quanh khu vực biên giới Myanmar và Thái Lan.

Mẫu chuẩn được thu ở Megathat Chaung (suối Megathat), thuộc thượng lưu lưu vực sông Ataran (tiếng Thái gọi là Kasat), bang Kayin/Karen, Myanmar. Về sau, người ta phát hiện thêm một quần thể khác ở sông Hanthayaw (tiếng Thái gọi là Suriya), tỉnh Tak, Thái Lan.

Bài mô tả loài không nhắc gì đến môi trường sống. Tuy vậy, hình ảnh chụp ở cả hai con sông cho thấy những đoạn suối đầu nguồn chảy tương đối chậm, có rừng che bóng. Nước ở đó trong và có vẻ giàu oxy. Nền là cát lẫn đá, có nhiều lũa và lá mục chìm dưới nước. Có lẽ đây là biotope (sinh cảnh) điển hình của loài.

Ở sông Hanthayaw, cây thủy sinh gồm Pogostemon helferi và một loài Cryptocoryne. Các loài cá sống cùng khu vực gồm Acanthocobitis pictilis, Syncrossus berdmorei, Pangio fusca, Crossocheilus burmanicus, Chanda pulcinella, Systomus orphoides, Pethia stoliczkana, Microdevario kubotai, Hampala salweenensis, Poropuntius scapanognathus, Glyptothorax dorsalis, Batasio dayi, B. feruminatus, Akysis vespa, Amblyceps caecutiens và Tetraodon cutcutia.

Ở sông Ataran, người ta còn ghi nhận Schistura vinciguerrae, S. robertsi, Garra sp. 'redtail' và Mastacembelus armatus, cùng một số loài chưa định danh thuộc các chi Devario, Scaphiodonichthys, Tor, Neolissochilus, Garra và Schistura.

Loài này đã có mặt trong giới chơi cá trước khi được mô tả khoa học. Đến nay nó vẫn được bán dưới nhiều tên thương mại như Botia 'angelicus', 'marbled loach', 'Burmese border loach', 'cloud Botia', 'leopard loach', 'gold-striped loach' và 'angelicus loach'.

Theo Grant (2007), loài này thuộc phức hệ B. histrionica, gồm những loài có quan hệ gần nhau trong chi, cùng với B. histrionica và B. udomritthiruji.

Theo Kottelat (2004), điểm phân biệt loài này với các thành viên khác trong nhóm là 'kiểu màu thân độc nhất, với ba sọc đen và năm vạch đen chừa ra bốn cặp mảng vàng thuôn dài. Khi cá lớn dần, các vạch và sọc rộng ra, mảng vàng thon lại, và xuất hiện thêm những hàng sọc vàng nhỏ nằm trong các sọc và vạch'.

Hiện tượng hoa văn trên thân tách vỡ dần như vậy gọi là anastomosis. Nó thường gặp ở hầu hết các loài Botia và có thể gây khó khi định danh. Cá con B. kubotai đặc biệt hay bị nhầm với những loài có hoa văn lúc nhỏ tương tự, nhất là B. histrionica.

Tuy vậy, các vạch sẫm nằm ngang trên hông B. kubotai thường tách ra khi cá còn khá nhỏ, và/hoặc mọc ra những 'chóp' hướng theo chiều ngang. Ở B. histrionica, các vạch này liền một khối. Loài này dường như cũng có hơn một dạng màu. Một số lô cá trưởng thành gồm những con rất sẫm, trên thân chỉ có vài đốm nhỏ. Những lô khác lại sáng màu hơn, với đốm lớn hình bầu dục.

Một số tập tính của các loài Botia được ghi nhận nhiều đến mức người ta đặt cho chúng những tên gọi không chính thức để tiện nhắc đến.

Ví dụ, khi tranh giành vị thế, những con trong cuộc thường mất gần hết hoa văn và màu sắc trên thân. Hiện tượng này được gọi là 'greying out' (xám màu). Các cuộc tranh giành như vậy hay xảy ra nhất khi cá vừa được thả vào bể mới, hoặc khi có cá mới nhập vào một nhóm sẵn có.

Đôi khi cảnh này cũng diễn ra trong một nhóm đã ổn định, lúc có con muốn leo lên thứ bậc cao hơn. Thường thì chuyện này không có gì đáng lo.

'Shadowing' (bơi bóng) là một tập tính thú vị. Cá nhỏ bơi sát hông cá lớn và bắt chước từng cử động của nó. Một số người nuôi kể rằng có lúc nhiều con nhỏ cùng bám theo một con lớn, thậm chí ba bốn con mỗi bên!

Âm thanh có vẻ cũng quan trọng trong cách chúng giao tiếp. Loài cá heo này có thể phát ra tiếng lách cách mà tai người nghe được, và tiếng càng to khi cá càng phấn khích.

Một nét lạ nữa là cái gọi là 'loachy dance' (điệu nhảy của cá heo). Lúc đó cả đàn bơi liên tục, bồn chồn dọc các mặt bể, thường tận dụng hết chiều dài và chiều cao bể.

Cá heo họ Botiidae cũng hay nằm nghỉ ở những tư thế kỳ quặc, như chèn dọc hoặc nghiêng giữa các món trang trí, thậm chí nằm bẹp dưới nền. Chuyện này không đáng lo và có vẻ chỉ là cách nghỉ ngơi tự nhiên của chúng.

Các loài Botia còn có gai dưới mắt, sắc và cử động được. Bình thường gai nằm giấu trong một túi da, nhưng sẽ dựng lên khi cá bị stress, chẳng hạn lúc bị nhấc ra khỏi nước. Vì vậy bạn cần cẩn thận. Gai có thể mắc vào vợt, và gai của cá lớn có thể đâm rách da người.

Cá heo họ Botiidae cũng dễ mắc một chứng thường gọi là 'skinny disease' (bệnh gầy), biểu hiện là cá sụt cân. Bệnh đặc biệt hay gặp ở cá mới nhập về. Người ta cho rằng thủ phạm là một loài trùng roi thuộc chi Spironucleus.

Bệnh này chữa được, nhưng thuốc hay dùng thì khác nhau tùy nước. Người chơi ở Anh thường dùng kháng sinh Levamisole, còn người chơi ở Mỹ dùng Fenbendazole (còn gọi là Panacur).

• Grant, S. (2007). Fishes of the genus Botia Gray, 1831, in the Indian region (Teleostei: Botiidae). Ichthyofile Number 2, 1-106
• Kottelat, M. (2004). Botia kubotai, a new species of loach (Teleostei: Cobitidae) from the Ataran River basin (Myanmar), with comments on botiine nomenclature and diagnosis of a new genus. Zootaxa 401, 1-18
• Nalbant, T. T. (2002). Sixty million years of evolution. Part one: family Botiidae (Pisces: Ostariophysi: Cobitoidea). Travaux du Museum d'Histoire Naturelle 'Grigore Antipa' 44, 309-333
• Šlechtová, V., J. Bohlen, J. Freyhof and P. Ráb (2006). Molecular phylogeny of the Southeast Asian freshwater fish family Botiidae (Teleostei: Cobitoidea) and the origin of polyploidy in their evolution. Molecular Phylogenetics and Evolution 39(2), 529-541
• Kottelat, M. (2012). Conspectus cobitidum: an inventory of the loaches of the world (Teleostei: Cypriniformes: Cobitoidei). Raffles Bulletin of Zoology Supplement 26, 1-199