Cá betta ibanorum

Betta ibanorum là loài cá mê cung ấp trứng bằng miệng, và con ngậm trứng là cá đực. Loài này sống ở miền nam và miền tây Sarawak, trên đảo Borneo, với nhiều dạng màu khác nhau. Phần lớn các điểm đã ghi nhận là đầm lầy than bùn nước đen. Tuy vậy, người ta cũng từng bắt được chúng ở suối nước trong, mương ven đường và một vũng nước trên đỉnh thác. B. ibanorum thuộc nhóm B. akarensis. Loài này ít gặp trong giới chơi cá, và có vẻ bị bắt làm thực phẩm nhiều hơn.1

Bể có đáy 80 × 30 cm hoặc tương đương, tức khoảng 72 lít, là đủ rộng cho một cặp hoặc một nhóm nhỏ.1

• Nhiệt độ: 24–28°C
• pH: 4,0–7,0. Ở vùng nước tự nhiên của loài, người ta đo được pH từ 4,2 (nước đen) đến 6,8 (suối nước trong).
• Độ cứng: 1–5 dGH1

Bạn có thể nuôi loài này trong bể bày trí đầy đủ. Tuy vậy, nhiều người nuôi cho sinh sản thích để bể không nền cho dễ vệ sinh.

Có thể dùng rễ và cành lũa, xếp sao cho tạo được vài góc râm. Bạn cũng có thể thả thêm chậu đất nung hoặc vài đoạn ống để cá có thêm chỗ trú.

Rải thêm lá khô sẽ làm bể trông tự nhiên hơn và cho cá thêm chỗ ẩn. Khi lá phân hủy, các quần thể vi sinh vật sẽ phát triển trên đó. Đây có thể là nguồn thức ăn phụ rất quý cho cá bột. Tanin và các chất khác do lá mục tiết ra cũng được coi là có lợi cho cá sống ở môi trường nước đen.

Tuy nhiên, bạn không cần dùng than bùn tự nhiên. Khai thác than bùn vừa không bền vững vừa phá hoại môi trường.

Giống các loài khác trong chi, loài này có vẻ sống khỏe nhất dưới ánh sáng khá tối. Bạn có thể trồng những loại cây thủy sinh chịu được điều kiện này như Microsorum, Taxiphyllum hoặc các loài Cryptocoryne. Thêm vài mảng cây nổi cũng có ích.

Loài này cần nước axit, độ cứng carbonat gần như bằng không và độ cứng tổng rất thấp. Vì vậy, có thể bạn sẽ phải dùng máy lọc RO (thẩm thấu ngược) hoặc cách khác để có nước mềm. Nếu cần, bạn có thể hạ pH thêm bằng axit photphoric hoặc chất tương tự.

Ngoài tự nhiên cá sống ở vùng nước chảy chậm, nên lọc không được quá mạnh. Một bộ lọc bọt biển chạy bằng sủi khí, chỉnh cho nước luân chuyển nhẹ là đủ.

Hãy đậy bể thật kín và đừng đổ nước đầy tới miệng. Giống mọi loài Betta, thỉnh thoảng cá cần lên lớp không khí ẩm hình thành phía trên mặt nước. Chúng cũng nhảy rất giỏi.1

Ngoài tự nhiên, nhiều khả năng loài này ăn chủ yếu côn trùng và các động vật không xương sống nhỏ khác.

Cá nuôi thường sẽ chịu ăn thức ăn khô khi đã nhận ra đó là đồ ăn được. Dù vậy, bạn vẫn nên thường xuyên cho ăn nhiều thức ăn sống hoặc đông lạnh cỡ nhỏ như Daphnia, Artemia hay trùng huyết để cá lên màu đẹp nhất và có thể trạng tốt nhất.

Cẩn thận đừng cho ăn quá nhiều, vì các loài Betta có vẻ rất dễ bị béo phì.1

Loài này không hợp với bể cộng đồng thông thường, vì những lý do đã nói ở trên.

Do nhu cầu và tính nết của loài, tốt nhất nên nuôi riêng hoặc chỉ nuôi chung với các loài thật hiền. Những loài cá lớn hơn nhiều hoặc hiếu động hơn nhiều khả năng sẽ dọa nạt và lấn át chúng.

Một số loài cá họ chép cỡ nhỏ và cá chạch sống ở môi trường tương tự ngoài tự nhiên có thể nuôi chung được. Nhưng phần lớn trường hợp, nuôi riêng vẫn là tốt nhất.

Bạn có thể nuôi theo cặp hoặc theo nhóm. Khi nuôi theo nhóm, cá sẽ có một số tương tác khá thú vị với nhau.1

Cá đực trưởng thành to hơn cá cái, vây dài hơn và đầu rộng hơn.1

Loài này ấp trứng bằng miệng, và cá đực là con ngậm trứng. Nếu cá chưa được nuôi riêng, bạn nên chuẩn bị một bể riêng cho sinh sản và bố trí như đã gợi ý ở trên.

Bể cần có nắp đậy khít nhất mà bạn tìm được. Một số người dùng màng bọc thực phẩm thay nắp để chắc chắn không còn khe hở. Lý do là cá bột cần một lớp không khí ấm và ẩm phía trên mặt nước. Thiếu lớp không khí này, cơ quan mê cung của cá bột có thể phát triển không bình thường.

Bạn có thể cho một cặp hoặc một nhóm cá vào bể đẻ. Có điều, mỗi con đực có thể ngậm tới 60 cá bột, nên nếu muốn nuôi hết thì bạn sẽ cần khá nhiều chỗ.

Cá cái là con chủ động hơn. Nó thường là con bắt đầu màn tán tỉnh và cũng là con đứng ra đuổi kẻ lạ khỏi khu vực.

Trứng và tinh dịch được phóng ra trong một cú 'ôm' đặc trưng của họ Osphronemidae, khi cá đực uốn mình quấn quanh thân cá cái. Cá có thể phải 'ôm thử' vài lần rồi trứng mới ra.

Khi bắt đầu đẻ, cá cái đẻ trứng thành từng đợt nhỏ, ngậm trứng vào miệng rồi nhả ra nước cho cá đực đớp lấy. Khi cá đực đã ngậm hết trứng, cả hai lặp lại chu trình cho tới khi cá cái hết trứng. Quá trình này có thể kéo dài khá lâu.

Thời gian ấp là 14–21 ngày. Hết thời gian này, cá đực bắt đầu nhả ra những con cá bột đã hoàn chỉnh và tự bơi được.

Có người nuôi chưa bao giờ thấy loài này ăn con, nhưng cũng có người mất trọn cả lứa vì bị ăn. Nhiều người chọn cách vớt cá cái (cùng các cá khác nếu có) ra sau khi đẻ vài ngày. Bạn cần làm thật nhẹ nhàng để cá đực không bị xáo động. Khi bị stress, cá đực có thể nuốt mất lứa hoặc nhả lứa sớm. Khi cá bột đã tự bơi và kiếm ăn được, bạn có thể vớt cả cá đực ra nếu muốn.

Cá bột đủ lớn để ăn ngay các loại thức ăn sống biết bơi như giun vi sinh (microworm) và ấu trùng Artemia. Tuy vậy, cũng có báo cáo cho thấy Betta non gặp vấn đề sức khỏe nếu cho ăn quá nhiều Artemia.

Mỗi ngày cho ăn 2–3 lần, mỗi lần một ít, xen kẽ nhiều loại thức ăn để cá lớn nhanh nhất. Đừng thay quá nhiều nước một lúc. Thay ít mà đều đặn tốt hơn là lâu lâu mới thay một lượng lớn.1

Đây là cá bản địa của bang Sarawak, Malaysia, trên đảo Borneo. Chúng phân bố rộng khắp phía nam và phía tây của bang, và có nhiều dạng màu tùy theo địa điểm.

Địa điểm mẫu chuẩn là 'Kuching, Vườn quốc gia Bako, Bukit Gondol, Sarawak, Borneo'. Ngoài ra, loài này còn có mặt ở các khu vực khác quanh thành phố Kuching và ở các huyện Matang, Serian, Gedong, Simunjan, Sri Aman. Vùng phân bố đã biết kéo dài về phía đông đến tận thị trấn mỏ vàng Bau.1

Đôi khi loài này sống ở những con suối nước trong có dòng chảy. Dù vậy, phần lớn các điểm đã biết là môi trường nước đen trong những đầm lầy than bùn lâu đời. Người ta cũng từng bắt được chúng ở mương ven đường, và có một quần thể sống trong một vũng nước nhỏ trên đỉnh thác.

Cả hai kiểu sinh cảnh thường nằm dưới bóng râm, với thảm thực vật ven bờ rậm rạp.

Nước đen có màu nâu đặc trưng do axit humic và các chất khác tiết ra từ chất hữu cơ đang phân hủy. Lượng khoáng hòa tan gần như lúc nào cũng không đáng kể, và pH có thể xuống tới 3,0–4,0. Nền đáy chủ yếu là lá rụng, cành cây và rễ cây ngập trong nước.

Suối nước trong thường có nền cát hoặc đá, phủ một lớp màng sinh học (biofilm). Cá thường ở vùng ven suối, chỗ nước chảy yếu hơn hoặc có cây thủy sinh mọc.1

B. ibanorum ít gặp trong giới chơi cá. Có vẻ loài này bị bắt làm thực phẩm nhiều hơn là để bán làm cá cảnh.

Loài này thuộc nhóm Betta akarensis, gồm những loài có quan hệ gần nhau trong chi. Các thành viên trong nhóm có chung những đặc điểm sau: có vạch trước mắt và vạch sau mắt (ở một số loài, vạch sau mắt mờ hoặc đứt quãng), có vạch ở cằm, vây đuôi hình mũi mác với các tia giữa kéo rất dài ở cá đực trưởng thành, vây đuôi thường có vằn ngang, một số loài có vảy óng ánh xanh lục hoặc xanh lam trên thân cá đực, nắp mang không có vảy óng ánh trừ ở cá non.

B. ibanorum khác các loài còn lại trong nhóm nhờ tổ hợp đặc điểm riêng sau: nửa sau của vảy óng ánh xanh lục đến xanh lam, nắp mang không có vạch sau mắt thứ hai, mắt màu vàng khi cá còn sống, 27–29 tia vây hậu môn (hay gặp nhất là 28), 5–6 vảy dưới vây lưng (hay gặp nhất là 6), 30–32 vảy đường bên (hay gặp nhất là 30), 21–23 vảy trước vây lưng (hay gặp nhất là 22), 10–11 vảy sau vây lưng (hay gặp nhất là 11), chiều dài trước hậu môn bằng 45,8–49,4% SL, chiều dài đầu bằng 31,7–36,4% SL, chiều dài gốc vây hậu môn bằng 50,0–55,8% SL.

Betta là chi có nhiều loài nhất trong họ Osphronemidae, với gần 70 loài đã được công nhận. Con số này có vẻ còn tăng nữa, vì từ đầu thế kỷ này đến nay các loài mới vẫn đều đặn được mô tả.

Các loài trong chi đã thích nghi được với nhiều ổ sinh thái khác nhau, từ mương nước tù đến suối đồi nước chảy. Trong số đó có cả những môi trường khắc nghiệt như rừng đầm lầy than bùn có tính axit rất cao.

Cách chia các loài thành từng nhóm gồm những loài có quan hệ gần hiện nay được chấp nhận rộng rãi. Tuy vậy, cách chia này chủ yếu dựa trên đặc điểm hình thái và hành vi. Vì thế, nghiên cứu phát sinh chủng loại phân tử có thể sẽ cho kết quả chính xác hơn về quan hệ giữa các loài cá này.

Giống các loài khác trong phân bộ Anabantoidei, loài này có một cơ quan hô hấp phụ gọi là cơ quan mê cung. Cái tên này xuất phát từ cấu trúc giống mê cung của nó. Nhờ cơ quan này, cá có thể thở không khí ở một mức độ nhất định.

Cơ quan mê cung gồm một cặp cơ quan trên mang. Chúng hình thành do phần trên (epibranchial) của cung mang thứ nhất phình rộng ra, và nằm trong một khoang phía trên mang. Bên trong có nhiều nếp da gấp chứa dày đặc mạch máu, tạo thành một bề mặt hô hấp lớn. Mức độ phức tạp của cấu trúc này khác nhau giữa các loài. Loài nào sống ở môi trường càng khắc nghiệt thì cơ quan này thường càng phát triển.1

• Tan, H. H. and P. K. L. Ng (2005). The fighting fishes (Teleostei: Osphronemidae: Genus Betta) of Singapore, Malaysia and Brunei. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 43-99
• Tan, H. H. and P. K. L. Ng (2004). Two new species of freshwater fish (Teleostei: Balitoridae, Osphronemidae) from southern Sarawak. Sarawak Bau Limestone Biodiversity. Sarawak Museum Journal Special issue 6, 267-2841