Cá chạch lươn Pangio anguillaris

• Kích thước tối đa: 120 mm SL (khoảng 12 cm)
• Kích thước bể: 60 × 30 cm
• Nhiệt độ: 22–29°C
• pH: 6,0–7,5
• Độ cứng: 0–8 dGH

Bể phải có nắp đậy thật kín vì loài này nổi tiếng hay nhảy. Bạn cần chắc chắn cá nhỏ không chui lọt vào ống hút của lọc, và nhớ đậy bể cho kỹ. Phần lớn các loài cá chạch thỉnh thoảng vẫn nhảy, nhất là lúc mới thả sang môi trường mới.

Trên thị trường, Pangio anguillaris được bán dưới tên 'eel loach'. Đây là một loài cá chạch họ Cobitidae, sống ở Borneo, Sumatra, bán đảo Malaysia và lưu vực sông Chao Phraya, sông Mekong. Thân cá cực kỳ dài, trông như con giun, có 69–71 đốt sống và không có râu mũi. Cá bán ngoài tiệm phần lớn là cá lẫn theo các lô hàng loài khác. Loài này theo cách hiểu hiện nay có vẻ thực chất là một phức hợp gồm nhiều đơn vị phân loại rất gần nhau.

Bạn nên dùng bể có đáy tối thiểu 60 × 30 cm hoặc tương đương (khoảng 54 lít).

• Nhiệt độ: 22–29°C
• pH: 6,0–7,5
• Độ cứng: 0–8 dGH

Nên dùng nền cát mềm vì loài này thích đào bới và hay vùi kín cả người trong nền một thời gian. Nếu dùng sỏi thô hơn, cá có thể bị stress hoặc tự làm mình bị thương, và cá cũng có thể ăn kém đi.

Bạn có thể đặt vài khúc rễ lũa và cành lũa để tạo bố cục cho bể, xếp sao cho có nhiều góc râm tối. Rải thêm lá khô sẽ cho cá thêm chỗ trốn và làm bể giống môi trường tự nhiên hơn.

Ánh sáng nên để khá dịu. Có thể trồng thêm các cây như Microsorum, Taxiphyllum và Cryptocoryne spp.

Lọc nhẹ, chỉ làm mặt nước gợn chút ít là đủ. Tốt nhất nên tránh dòng chảy mạnh. Bạn cần chắc chắn cá nhỏ không chui lọt vào ống hút của lọc, và nhớ đậy bể cho kỹ. Phần lớn các loài cá chạch thỉnh thoảng vẫn nhảy, nhất là lúc mới thả sang môi trường mới.

Ngoài tự nhiên, cá chủ yếu săn những con mồi nhỏ li ti. Chúng xúc từng ngụm nền rồi lọc qua miệng và mang để lấy ấu trùng côn trùng, giáp xác nhỏ và những thứ tương tự. Một phần thức ăn tự nhiên của cá nhiều khả năng còn gồm mùn hữu cơ và thực vật có sẵn trong ruột con mồi.

Trong bể, cá chịu ăn thức ăn khô dạng chìm. Dù vậy, bạn vẫn nên thường xuyên cho ăn thức ăn sống và đông lạnh như Daphnia, Artemia, trùng huyết, giun micro, giun grindal…

Các loài Pangio hiền với nhau lẫn với cá khác. Chưa có báo cáo nào cho thấy chúng làm hại cá cùng bể, dù chúng có thể ăn trứng hoặc cá bột.

Ngoài tự nhiên, chúng thường sống thành đàn đông. Trong bể, lúc nghỉ chúng hay chen chúc nhau vào cùng một góc, một khe hay một cái hang. Vì vậy bạn nên mua ít nhất một nhóm 5–6 con.

Cá cùng bể hợp nhất là các loài nhỏ, hiền, sống ở môi trường tương tự, chẳng hạn các giống Boraras, Sundadanio, các loài Rasbora cỡ nhỏ, Trichopsis, Sphaerichthys, Kottelatlimia…

Một số loài cá chạch sống trên nền cát thuộc họ Nemacheilidae cũng nuôi chung được. Tuy vậy, bạn phải tìm hiểu kỹ trước khi chọn, vì có loài giữ lãnh thổ quá gắt, hung dữ hoặc tranh giành quá mức.

Cá cái trưởng thành thường mập mình hơn và lớn hơn cá đực một chút. Ở cá đực trưởng thành, tia vây ngực đầu tiên phân nhánh và dày lên, còn vây ngực thì cong hướng lên và dài hơn vây ngực cá cái.

Ở một số quần thể, cá đực trưởng thành mọc một chỗ nhô trên đầu, trông giống một cái bướu gáy.

Theo những gì được biết đến nay, chưa ai cho loài này sinh sản được trong bể. Theo Rainboth (1996), cá đẻ ở vùng nước nông có nhiều thực vật.

Loài này được mô tả từ mẫu thu ở lưu vực sông Kapuas, tỉnh Tây Kalimantan (Kalimantan Barat), Indonesia (Borneo). Sau đó người ta còn ghi nhận loài ở hệ thống sông Batang Hari (Sumatra), bán đảo Malaysia, sông Chao Phraya ở Thái Lan và sông Mekong ở Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam.

Vùng phân bố rời rạc như vậy cho thấy nhiều khả năng vẫn còn những quần thể khác. Tuy nhiên, loài theo cách hiểu hiện nay có vẻ là một phức hợp gồm nhiều đơn vị phân loại rất gần nhau (Kottelat and Lim,1993; Tan and Kottelat, 2009; Bohlen et al., 2011).

Cá thường sống ở những đoạn suối nông, nước chảy chậm, hoặc ở các vùng nước yên như đầm lầy, hồ móng ngựa và nhánh sông tù.

Những nơi này thường rậm cây thủy sinh, hoặc có nhiều rễ cây, cành cây chìm và lá mục nằm rải rác. Nền ở đây là bùn mềm, cát hoặc phù sa, và cá vùi mình trong lớp nền đó.

Vườn quốc gia Danau Sentarum và vùng hồ Kapuas ở Kalimantan Barat có độ đa dạng loài rất cao. Ở đây P. anguillaris sống chung với nhiều loài khác, gồm Cyclocheilichthys janthochir, 'Puntius' anchisporus, 'P.' kuchingensis, 'P.' lineatus, 'P.' rhomboocellatus, 'P.' trifasciatus, Brevibora dorsiocellata, Rasbora cephalotaenia, R. sarawakensis, Trigonopoma gracile, T. pauciperforatum, Barbucca diabolica, Nemacheilus saravacensis, N. spiniferus, Kottelatlimia pristes, Pangio malayana, P. oblonga, P. semicincta, P. shelfordii, Chaca bankanensis, Hemirhamphodon pogonognathus, Betta dimidiata, B. pinguis và Luciocephalus pulcher.

Đây là một trong vài loài Pangio được bán dưới tên chung 'eel loach', dù cá ngoài tiệm phần lớn là cá lẫn theo các lô hàng loài khác.

Các quần thể hoang dã thường khác nhau đôi chút về hoa văn. Ví dụ, có quần thể mang sọc dọc thân đậm hơn, có quần thể lại có những chấm đen nhỏ rải không đều trên thân.

Loài này thuộc nhóm P. anguillaris, gồm các loài có quan hệ gần nhau trong giống. Cách dễ nhất để phân biệt nó với các thành viên khác là dựa vào thân cực kỳ dài với 69–71 đốt sống (P. lumbriciformis chỉ có 54–56), không có râu mũi (P. bitaimac và P. lidi có) và không có vảy má (P. doriae có).

Kottelat và Lim (1993) đề xuất chia giống này thành bốn nhóm loài, gồm nhóm P. anguillaris, P. kuhlii, P. oblonga và P. shelfordii. Cách chia không chính thức này được dùng cho đến khi Bohlen et al. (2011) công bố một phân tích phát sinh chủng loại phân tử, gồm 18 loài đã được công nhận cùng một số loài chưa mô tả.

Kết quả của họ cho thấy giống này có ba dòng chính chứ không phải bốn. Nhóm P. anguillaris và nhóm P. shelfordii là hai dòng trong số đó. Hai nhóm P. kuhlii và P. oblonga của Kottelat và Lim gộp lại thành dòng thứ ba.

Dòng thứ ba lại chia thành ba nhánh phụ. Nhánh thứ nhất là P. filinaris. Nhánh thứ hai là một loài có vẻ chưa được mô tả ở sông Temburong (Brunei), tạm gọi là P. cf. oblonga IV. Nhánh thứ ba gồm tất cả các loài còn lại trong nhóm.

Địa điểm mẫu chuẩn của P. anguillaris nằm ở miền trung Borneo, nhưng các mẫu dùng trong nghiên cứu lại thu ở Thái Lan và Lào, và chúng tách thành hai nhóm riêng biệt. Vì vậy, nhiều khả năng nhóm loài này còn những loài chưa được xác định. Cũng có thể không mẫu nào trong số được phân tích thực sự là P. anguillaris.

Các loài khác trong nhóm P. anguillaris gồm P. bitaimac, P. doriae, P. lidi, P. lumbriciformis và có thể cả P. signicauda. Điểm khác biệt dễ thấy nhất giữa nhóm này với nhóm P. shelfordii và nhóm P. kuhlii-oblonga là số đốt sống cao và thân hình giun, màu xám, thường không có hoa văn.

Pangio là một trong những giống nhiều loài nhất của họ Cobitidae và phân bố rộng khắp Nam Á và Đông Nam Á. Người ta cho rằng số loài thực tế còn nhiều hơn đáng kể so với số loài đang được công nhận.

Trong giới chơi cá cảnh, các loài Pangio thường được gọi chung là cá chạch 'kuhli' hay 'coolie'. 'Coolie' là biến thể của 'kuhli', còn 'kuhli' lấy từ họ của nhà tự nhiên học người Đức Heinrich Kuhl (1797–1821). Giới ngư học thì hay gọi chúng là 'eel loaches'.

Pangio khác các cobitid khác ở thân dài và mảnh, số đốt sống tương đối cao, và vây lưng nằm lùi hẳn về phía sau gốc vây bụng. Ở các cobitid khác, vây lưng nằm phía trước, ngay phía trên hoặc chỉ hơi lùi sau gốc vây bụng.

Trước đây, một số loài đã mô tả của giống này từng thuộc giống Acanthophthalmus. Kottelat (1987) đã chứng minh Acanthophthalmus là tên đồng nghĩa của Cobitis, và ông chọn tên thay thế Pangio thay vì Apua (Blyth, 1860), một tên đồng nghĩa công bố cùng lúc.

Myers (1929) xếp P. anguillaris làm loài chuẩn của Cobitophis, một nhóm gồm các loài thân rất dài. Còn Perugia (1892) ban đầu mô tả P. doriae trong giống Eucirrhichthys. Về sau Nalbant (1963) gộp Cobitophis vào Acanthophthalmus, và Roberts (1989) cũng gộp Eucirrhichthys vào giống này.

Họ Cobitidae, thường gọi là cá chạch 'thật', phân bố rộng khắp phần lớn lục địa Âu-Á. Tiểu lục địa Ấn Độ, Đông Nam Á và Trung Quốc là những nơi đặc biệt tập trung nhiều loài.

Các phân tích phát sinh chủng loại của Tang et al. (2006), Šlechtová et al. (2007) và Šlechtová et al. (2008) cho thấy họ này là một dòng di truyền tách biệt với họ Botiidae. Trước đây hai nhóm này từng chung họ Cobitidae, lần lượt là phân họ Cobitinae và Botiinae.

Nghiên cứu gần đây nhất cho thấy Pangio gần với Acantopsis, Acanthopsoides và Kottelatlimia hơn là với Lepidocephalichthys như giả thuyết trước đây.

Mọi loài cobitid đều có gai dưới mắt sắc và cử động được. Bình thường gai nằm giấu trong một túi da, nhưng sẽ dựng lên khi cá bị stress, chẳng hạn lúc bị nhấc khỏi nước. Vì vậy bạn cần cẩn thận khi bắt cá. Gai có thể mắc vào vợt, và ở các loài lớn hơn còn có thể đâm rách da người.