Cá chạch suối Sinogastromyzon wui

• Kích thước tối đa: 110 mm (chiều dài chuẩn, SL)
• Kích thước bể: 75 × 30 cm
• Nhiệt độ: 20–24°C
• pH: 6,5–8,0
• Độ cứng: 5–15 dGH
• Độ khó: trung bình
• Cần dòng chảy mạnh. Lọc phải đẩy được lượng nước gấp 8–12 lần thể tích bể mỗi giờ.

• Bể phải có nắp đậy kín vì loài này có tiếng hay nhảy. Cá chỉ khỏe khi nước ổn định, nên tuyệt đối không thả vào bể mới set, vi sinh chưa ổn định. Nhớ đậy nắp thật khít vì cá leo kính rất dễ.

Sinogastromyzon wui là một loài chạch suối, hiện chỉ được ghi nhận ở một số khu vực thuộc lưu vực sông Tây Giang (Xi Jiang) ở Quảng Tây và Quảng Đông, miền nam Trung Quốc. Đây có lẽ là loài phổ biến nhất của giống này trên thị trường cá cảnh. Dù vậy, nó vẫn ít khi được xuất với số lượng lớn mà thường đi lẫn trong các lô hàng trộn cùng Beaufortia hoặc Pseudogastromyzon. Ngoài tự nhiên, cá sống ở những đoạn suối nông nước chảy xiết và ở ghềnh thác.

• Chiều dài chuẩn (SL): 110 mm
• Đáy bể: 75 × 30 cm
• Thể tích: khoảng 68 lít

Bể nên có đáy tối thiểu 75 × 30 cm hoặc diện tích tương đương.

• Nhiệt độ: 20–24°C
• pH: 6,5–8,0
• Độ cứng: 5–15 dGH

Nhiệt độ: Quảng Tây tuy nhiều đồi núi nhưng có khí hậu cận nhiệt đới, nhiệt độ không khí trung bình dao động trong khoảng 17–23°C.

Chỉ cần đảm bảo đủ oxy thì loài này chịu được nhiệt độ cao hơn. Tuy vậy, khi nuôi thông thường, bạn nên giữ nước trong khoảng 20–24°C.

Ngoài tự nhiên, loài này chỉ sống ở những đoạn nước nông chảy xiết và ghềnh thác. Vì vậy, bể nuôi bắt buộc phải bố trí mô phỏng môi trường đó.

Nền có thể dùng sỏi, cát hoặc trộn cả hai. Bên trên rải một lớp đá cuội và đá tảng nhẵn do nước mài, lớn nhỏ đủ cỡ. Bạn có thể thêm rễ hoặc cành lũa để trang trí.

Phần lớn cây thủy sinh sẽ không sống nổi trong điều kiện này. Riêng các giống cây khỏe như Microsorum, Bolbitis hay Anubias thì vẫn trồng được bằng cách gắn lên đá, lũa.

Giống nhiều loài sống ở nước chảy ngoài tự nhiên, cá không chịu được chất thải hữu cơ tích tụ. Nước lúc nào cũng phải thật sạch thì cá mới khỏe.

Bể cũng bắt buộc phải giàu oxy hòa tan và có dòng chảy mạnh. Bạn nên lắp một hoặc hai lọc thùng công suất lớn, hoặc thêm máy tạo dòng và sủi khí khi cần.

Cá chỉ khỏe khi nước ổn định, nên tuyệt đối không thả vào bể mới set, vi sinh chưa ổn định. Nhớ đậy nắp thật khít vì cá leo kính rất dễ.

Các loài Sinogastromyzon chuyên săn những con mồi tí hon và gặm lớp màng sinh học. Chúng ăn giáp xác nhỏ, ấu trùng côn trùng, các động vật không xương sống khác, và ăn thêm một ít tảo.

Trong bể, cá có thể chịu ăn một số loại thức ăn khô dạng chìm. Nhưng muốn cá khỏe thì ngày nào cũng phải cho ăn thức ăn sống hoặc đông lạnh như bo bo (Daphnia), Artemia, trùng huyết... Bể cũng rất nên có đá và các bề mặt cứng khác phủ tảo cùng lớp sinh vật bám (aufwuchs).

Có khi bể chính không nuôi đủ tảo, hoặc bể nuôi chung nhiều cá ăn tảo nên tảo vừa lên đã bị ăn sạch. Lúc đó, có thể bạn sẽ phải duy trì một bể riêng để nuôi tảo trên đá, rồi định kỳ đổi luân phiên đá giữa bể này với bể chính.

Bể 'ươm' tảo này không cần lớn. Nó chỉ cần đèn mạnh, và ở vùng khí hậu ấm thì có thể đặt ngoài trời.

Cá thuộc họ Balitoridae thường bị bán ra trong tình trạng gầy rạc, và tình trạng này có thể khó vỗ lại.

Người bán có tâm sẽ xử lý chuyện này trước khi bán. Còn nếu bạn chấp nhận rủi ro mua những con đã suy kiệt nặng, thì giai đoạn đầu phải cho chúng ăn liên tục loại thức ăn phù hợp, trong bể không có cá tranh ăn, chúng mới có cơ hội hồi phục.

Cá rất hiền. Tuy vậy, do đòi hỏi về môi trường khá đặc thù nên lựa chọn bạn cùng bể bị hạn chế phần nào. Ngoài ra, không nên nuôi chung với các loài lớn hơn nhiều, hung dữ hơn, giữ lãnh thổ hoặc hay tranh ăn.

Những lựa chọn có thể cân nhắc gồm các loài cá họ chép nhỏ bơi ở vùng nước thoáng như Tanichthys, Danio và Rasbora, các loài bống suối thuộc giống Rhinogobius, Sicyopterus và Stiphodon, cùng các loài cá da trơn ưa nước chảy như Glyptothorax, Akysis và Hara.

Một số loài chạch thuộc các họ Nemacheilidae, Balitoridae và Gastromyzontidae cũng nuôi chung được, nhưng một số khác thì không. Vì vậy, hãy tìm hiểu kỹ từng loài trước khi mua.

Với đồng loại, có thể gọi cá là loài 'sống bầy lỏng lẻo'. Muốn thấy những tập tính thú vị nhất của chúng thì nên nuôi nhóm từ 4 con trở lên.

Cá có tính lãnh thổ ở mức nhất định. Có con giữ chỗ của mình (thường là một chỗ kiếm ăn ngon) gắt hơn những con khác. Chuyện này có thể do giới tính, vì ở một số loài họ hàng, con đực được biết là hung hăng hơn con cái.

Dù sao thì cá hiếm khi bị thương thật sự, và những trận giành chỗ này xem rất vui mắt. So với phần lớn các loài trong họ Balitoridae, Sinogastromyzon khá nhút nhát, hay lẩn trốn. Nuôi đông con cũng có thể bớt được phần nào tình trạng này.

Con đực có thân tương đối thon hơn, và góc giữa vây ngực với phần đầu tương đối nhọn. Con cái thì ngược lại (xem hình).

Những khác biệt này dễ thấy nhất khi nhìn cá từ trên xuống hoặc từ dưới lên.

Chưa có ghi nhận nào về việc loài này sinh sản trong bể. Tuy nhiên, loài cùng giống S. puliensis được biết là sinh sản theo mùa ngoài tự nhiên.

S. puliensis đẻ trứng chìm. Liao et al. (2008) đưa ra giả thuyết rằng cá bột sau khi nở sẽ trôi xuôi dòng. Đến khi vùng vây bụng, bộ phận tạo ra phần lớn lực 'hút bám', phát triển hoàn chỉnh thì cá con mới di cư ngược dòng.

Nhóm tác giả này cũng cho rằng cá đẻ vào mùa mưa hằng năm, từ tháng 5 đến tháng 9, còn đợt di cư ngược dòng diễn ra từ tháng 8 đến tháng 11.

Loài này chỉ được ghi nhận ở một số khu vực thuộc lưu vực sông Tây Giang (Xi Jiang), phụ lưu chính của hệ thống sông Châu Giang (Zhu Jiang) rộng lớn, tại Khu tự trị Quảng Tây và tỉnh Quảng Đông, miền nam Trung Quốc.

Địa điểm thu mẫu chuẩn được ghi là 'San-fang, Lo-ching-shien, Kwangsi, China, elevation 1800 feet' (độ cao khoảng 550 m).

Một số ghi nhận đến từ sông Nan Pan, một hệ phụ lưu ở phần thượng nguồn của lưu vực. Tuy vậy, địa điểm mẫu chuẩn có vẻ lại nằm trong lưu vực sông Liu Jiang, xa hơn về phía đông.

Sông Nan Pan bắt nguồn từ tỉnh Vân Nam. Trước khi đổ vào sông Xi, nó nhận thêm nước từ sông Beipan Jiang, con sông chảy chủ yếu qua tỉnh Quý Châu. Vì thế, không thể loại trừ khả năng S. wui phân bố rộng hơn so với những gì hiện được ghi nhận.

Cá trưởng thành của các loài Sinogastromyzon chủ yếu sống ở trung lưu và thượng nguồn sông suối. Chúng thường chỉ quanh quẩn ở những đoạn nước nông chảy xiết hoặc ghềnh thác.

S. wui gặp nhiều nhất ở những chỗ nước nông, sâu 20–60 cm. Những nơi này thường có đặc điểm như nền sỏi cuội, đá lớn nhỏ đủ cỡ và không có cây thủy sinh.

Môi trường lý tưởng nhất có nước trong và bão hòa oxy. Nước như vậy cộng với ánh nắng tạo điều kiện cho một lớp màng sinh học (biofilm) dày phát triển, phủ kín mọi bề mặt chìm dưới nước.

Vào những đợt mưa lớn, một số con suối có thể bị đục tạm thời. Lý do là dòng chảy mạnh lên (có lúc thành lũ xiết) và nước dâng sâu hơn, khuấy cặn lên thành lơ lửng.

Hiện chưa có thông tin về những loài sống cùng chỗ với S. wui. Tuy nhiên, trong hệ thống sông Xi Jiang, các loài cá khác sống ở môi trường gần tương tự gồm Beaufortia kweichowensis, Erromyzon sinensis, Liniparhomaloptera disparis, Traccatichthys pulcher, Pseudogastromyzon fangi, P. myersi, Vanmanenia pingchowensis, Rhinogobius duospilus, các loài thuộc Acrossocheilus, Anabarilius và Microphysogobio, cùng nhiều loài khác.

Loài này có lẽ là loài phổ biến nhất của giống trên thị trường cá cảnh, nhưng vẫn ít khi được xuất với số lượng lớn.

Thường thì cá đi lẫn trong các lô hàng trộn gồm những loài cá bắt ngoài tự nhiên khác từ miền nam Trung Quốc, nhất là Beaufortia hoặc Pseudogastromyzon.

Thoạt nhìn, cá có thể na ná một vài loài cùng giống, nhưng vẫn phân biệt được nhờ tổ hợp ba đặc điểm. Thứ nhất, cá có vảy ở mặt trên các vây chẵn và ở phần thân nằm giữa mặt dưới gốc vây ngực với gốc vây bụng. Thứ hai, mặt lưng có các đốm sẫm màu phân bố đều. Thứ ba, mặt trên gốc vây bụng không có dải cơ.

Kottelat và Chu (1988) gọi đặc điểm cuối cùng này là 'thùy nách' (axillary lobes). Họ cũng nêu thêm các đặc điểm nhận dạng của giống, dùng kết hợp với các đặc điểm trên: 11–14 tia đơn ở vây ngực, 5–8 tia đơn ở vây bụng, 47–72 vảy đường bên, và vây hậu môn có một gai khỏe.

Sinogastromyzon khác với các giống khác trong họ Balitoridae ở một tổ hợp đặc điểm. Đầu và phần thân trước tương đối ngắn, dẹt, mặt bụng phẳng. Các vây chẵn nằm ngang, xòe rộng sang hai bên và có từ 2 tia đơn trở lên. Hai vây bụng dính liền ở phía sau thành đĩa hút. Mắt nằm ở phía trên, lệch sang hai bên. Miệng nằm ở mặt dưới và nằm ngang. Có 4 râu mõm và 4 râu hàm xếp thành hàng. Khe mang tương đối lớn và kéo dài tới vây ngực.

Hiện tại, giống này có vẻ chỉ phân bố ở miền nam Trung Quốc đại lục, Đài Loan, Lào và miền bắc Việt Nam.

Các loài Sinogastromyzon có hình thái đặc biệt, thích nghi với cuộc sống trong nước chảy xiết. Các vây chẵn nằm ngang, đầu và thân dẹt, còn hai vây bụng dính liền vào nhau.

Những đặc điểm này tạo thành một đĩa hút rất khỏe, nhờ đó cá bám chặt được vào các bề mặt cứng. Đổi lại, cá bơi ở vùng nước thoáng kém hẳn đi. Thay vì bơi, chúng 'bò' qua lại trên mặt đá và dưới gầm đá.

Họ Balitoridae theo cách xếp của Kottelat (2012) phân bố rộng ở phần lớn tiểu lục địa Ấn Độ, Đông Nam Á và Trung Quốc.

Kottelat (2012) cũng công nhận họ Gastromyzontidae là họ hợp lệ, và nhiều loài trước đây thuộc Balitoridae nay nằm trong họ này. Tuy vậy, Sinogastromyzon vẫn được giữ lại trong Balitoridae.

• Kottelat, M. and X.-L. Chu (1988). A synopsis of Chinese balitorine loaches (Osteichthyes: Homalopteridae) with comments on their phylogeny and description of a new genus. Revue Suisse de Zoologie 95(1), 181-201
• Lee, T-W (2000). Distribution and Relative Abundance of Sinogastromyzon puliensis in Taiwan. Endemic Species Research 1, 13-20
• Liao T-Y., C-C. Pan and C-S. Tzeng (2008). Migration of Sinogastromyzon puliensis (Teleostei: Balitoridae) in the Choshui River, Taiwan. Ichthyological Exploration of Freshwaters 19(3), 193-200
• Liao, T-Y., T-Y. Wang, H-D. Lin, S-C. Shen, and C-S. Tzeng (2008). Phylogeography of the Endangered Species, Sinogastromyzon puliensis (Cypriniformes: Balitoridae), in Southwestern Taiwan Based on mtDNA. Zoological Studies 47(4), 383-392
• Liu, S-W., X-Y. Chen, and J-X. Yang (2010). Two new species and a new record of the genus Sinogastromyzon (Teleostei: Balitoridae) from Yunnan, China. Environmental Biology of Fishes 87(1), 25-37
• Nichols, J. T. (1943). The freshwater fishes of China. Natural history of Central Asia: Volume IX. The American Museum of Natural History, New York, USA, 1-322
• Wei, Ri-F., L-P. Zheng, X-Y. Chen, and J-X. Yang (2009). Investigation of Fish Resources in Hechi Prefecture of Guangxi Province,with Comparison of Fish Biodiversity Between Two Tributaries. Zoological Research 30(2), 185-194
• Wu, F-C. and T-W. Lee (2002). Effect of flow-related substrate alteration on physical habitat: a case study of the endemic river loach Sinogastromyzon puliensis (Cypriniformes, Homalopteridae) downstream of Chi-Chi Diversion Weir, Chou-Shui Creek, Taiwan. River Research and Applications 18(2), 155-169
• Yu, S-L. and T-W Lee (2002). Habitat Preference of the Stream Fish, Sinogastromyzon puliensis (Homalopteridae). Zoological Studies 41(2), 183-187
• Kottelat, M. (2012). Conspectus cobitidum: an inventory of the loaches of the world (Teleostei: Cypriniformes: Cobitoidei). Raffles Bulletin of Zoology Supplement 26, 1-199