Cá heo vằn Việt Nam

• Tên: Cá heo vằn nhiều sọc Việt Nam (Vietnamese Multi-Banded Zebra Loach)
• Tên gọi khác: Cá heo vằn lơ lửng (Hovering Zebra Loach), cá heo lùn nhiều sọc (Pygmy multi-stripe loach), cá heo lùn vằn (Banded dwarf loach), cá heo sọc Việt Nam (Vietnamese Striped loach)
• Tên khoa học: Yunnanilus cruciatus (Micronemacheilus cruciatus, Nemacheilus cruciatus)
• Loại nước: Nước ngọt
• Kích thước bể (tối ưu): Khoảng 40 lít
• Độ khó nuôi: Dễ đến trung bình
• Sinh sản: Khó
• Kích thước: 3,5 – 4 cm
• Nhiệt độ tối ưu: 22 – 28°C
• pH tối ưu: 5,5 – 7,5
• GH tối ưu: 1 – 10
• Tầng sống: Tầng giữa và tầng đáy
• Nitrat: Dưới 80
• Thức ăn: Ăn tạp
• Tính khí: Hiền lành
• Tuổi thọ: Tối đa 5 năm
• Màu sắc: Bạc hoặc hơi vàng, có các sọc sẫm

Đây là loài cá rất hiền, hợp với bể nhỏ. Dù vậy, bạn vẫn phải bảo đảm chúng có đủ chỗ để bơi.

Khi chọn cá nuôi chung, bạn cần tính đến kích thước, tập tính và mức độ hợp nhau với các loài khác trong bể. Loài này không cạnh tranh nổi với các loài khác và dễ bị bắt nạt.

Cá

Nếu vẫn muốn nuôi chúng trong bể cộng đồng, bạn chỉ nên chọn những loài cá nhỏ, không đủ lớn để ăn thịt hay quấy phá chúng. Lý tưởng nhất là các loài cũng ưa nước ấm và hơi chua, ví dụ:

• Cá neon xanh (Neon Tetras),
• Cá bảy màu Endler,
• Cá chuột pygmy,
• Cá bảy màu,
• Danio rerio,
• Tetraodon travancoricus,
• Poecilia sp.,
• Cá tam giác,
• Cá killifish hề (Clown Killifish),
• Heterandria formosa (cá killifish tí hon),
• Cá Otocinclus, v.v.

Tép

Yunnanilus cruciatus không làm hại tép cảnh trưởng thành hay tép con.

Tuy nhiên, tép mới nở chỉ khoảng 2 mm, đủ nhỏ để lọt miệng cá. Thỉnh thoảng gặp dịp là chúng sẽ không bỏ qua món ăn vặt này.

Ốc

Yunnanilus cruciatus sống chung được với mọi loại ốc nước ngọt. Chúng không ăn ốc.

Nên tránh

• Các loài cá lớn, hung dữ hoặc quá hiếu động, ồn ào.
• Mọi loại tôm hùm nước ngọt (crayfish) và phần lớn các loại cua nước ngọt.
• Ngay cả ếch lùn châu Phi nhỏ cũng sẽ tìm cách bắt chúng mỗi khi có cơ hội.

Một nhóm 8-10 con cần bể tối thiểu 40 lít.

Cá tuy nhỏ nhưng rất hiếu động, nên đừng nuôi Yunnanilus cruciatus trong bể bé. Chúng cũng cần chiều ngang để bơi hơn là chiều sâu.

Quan trọng: Đừng quên loài này rất hay nhảy! Bạn bắt buộc phải phòng trước, chẳng hạn dùng nắp đậy khít, hạ mực nước, thả cây nổi, v.v.

Nhiệt độ: Mức lý tưởng cho loài này là từ 22 đến 28°C. Vào mùa đông, chúng chịu được nước lạnh hơn, xuống tới 18°C, nếu được cho làm quen từ từ.

pH: Khoảng pH lý tưởng là 5,5 – 7,5. Ngoài tự nhiên, chúng sống khỏe trong nước hơi chua.

Độ cứng: Nước trong bể nên mềm đến trung bình. Tuy vậy, GH trong khoảng 1 – 10 đều nuôi được. Chúng không thích nước quá cứng.

Loài này khá khỏe và hoàn toàn có thể giới thiệu cho người mới chơi. Dù vậy, bạn tuyệt đối đừng thả chúng ngay khi bể vừa chạy xong chu trình nitơ. Hãy chờ thêm ít nhất hai tuần cho bể ổn định.

Dòng chảy

Chúng không ưa dòng chảy mạnh. Bể nuôi loài này nên để nước tĩnh hoặc dòng chảy thật nhẹ.

Nền

Ngoài tự nhiên, chúng sống trên nền bùn và cát mịn.

Bạn đừng dùng sỏi thô. Cá hay bơi sát đáy, và cạnh sắc của sỏi có thể làm trầy xước hoặc làm thân cá bị thương.

Lọc

Loài này không đòi hỏi gì đặc biệt về lọc.

Chỉ cần lọc chạy tốt và hợp với kích thước bể là đủ.

Trang trí

Hãy tạo thật nhiều chỗ trốn tối cho cá bằng cây, đá, sỏi lớn, lũa, vỏ dừa, miếng vỏ cây bần, lá khô, ống PVC và các món trang trí khác. Bể sẽ phong phú hơn cho cá.

Đồ trang trí cho cá chỗ trú ẩn và cảm giác an toàn, nhờ vậy cá bớt căng thẳng.

Ánh sáng dịu là hợp nhất với Yunnanilus cruciatus. Nhưng nếu bạn nuôi chúng trong bể thủy sinh thì cứ chỉnh đèn theo nhu cầu của cây.

Đây là loài ăn tạp, kiếm ăn vào ban ngày. Yunnanilus cruciatus không kén ăn lắm. Thường thì chúng ăn ngon lành cả thức ăn khô lẫn đông khô như cám mảnh, cám viên và crisps, miễn là cỡ thức ăn vừa miệng chúng.

Trong bể, bạn có thể cho Yunnanilus cruciatus ăn đủ loại thức ăn sống như:

• Artemia (Artemia salina),
• ấu trùng Artemia,
• bo bo (Daphnia),
• ruồi giấm,
• Moina,
• giun mảnh vụn,
• tuyến trùng giấm,
• bọ gậy,
• Cyclops, v.v.

Cách cho ăn

Loài này hoạt động ban ngày, nên cho ăn vào buổi sáng là tốt nhất. Bạn hãy áp dụng “quy tắc năm phút”.

Tốt nhất là chia thành nhiều bữa nhỏ, ít nhất 2 lần mỗi ngày, thay vì dồn một bữa lớn. Cách cho ăn này gần với cách cá kiếm ăn ngoài tự nhiên. Nó cũng tránh được chuyện cho ăn quá tay và cá bị rối loạn tiêu hóa.

• Kiểu ăn: Ăn tạp
• Thức ăn ưa thích: Thịt
• Tần suất cho ăn: Hằng ngày

Nuôi chung với cây thủy sinh được không?

Được. Bạn có thể nuôi loài này trong bể thủy sinh. Chúng không đụng tới cây khỏe trong bể. Chúng cũng không ăn thực vật sống.

Tính khí

Cá heo vằn nhiều sọc Việt Nam rất hiền. Trong đàn có phân thứ bậc, nhưng những con đầu đàn không hề hung hăng với con khác. Các cuộc va chạm thường kết thúc mà không con nào bị thương. Chúng không rỉa vây cá khác.

Tính bầy đàn

Loài này không phải cá bơi đàn, nhưng chúng vẫn rất thích sống chung. Chúng hay đuổi nhau và thích tụ thành nhóm.

Vì vậy bạn nên nuôi theo nhóm ít nhất 8-10 con để cá khỏe và thể hiện đúng tập tính tự nhiên.

Khi sống theo nhóm, cá được sinh hoạt đúng bản tính. Nhờ vậy chúng bớt căng thẳng và khỏe hơn hẳn.

Mức độ hoạt động

Yunnanilus cruciatus rất năng động và ham chơi. Nếu trong bể không có con nào bắt nạt, chúng chẳng nhút nhát chút nào.

Chúng thích lấy cái mũi nhỏ huých nhau và nô đùa cả ngày.

Mấy chú cá nhỏ này cũng nhảy rất giỏi. Bạn cần đậy nắp bể, hoặc hạ mực nước xuống thấp hơn miệng bể ít nhất khoảng 5 cm.

Vị trí trong bể

Yunnanilus cruciatus hay bơi ở chỗ trống. Chúng thường lượn dưới đáy để kiếm ăn và lơ lửng ở tầng giữa.

Chúng thích đi khám phá xung quanh, nhất là những khu cây rậm hoặc có chỗ trốn.

• Sống theo nhóm: Có
• Mức độ hoạt động: Cao
• Tầng sống: Tầng giữa và tầng đáy
• Hiền lành: Có
• Rỉa vây: Không
• Hay nhảy: Có

Tiếc là tài liệu khoa học gần như chưa nghiên cứu gì về cách loài này sinh sản. Cho chúng đẻ trong bể là chuyện khó với gần như tất cả mọi người.

Số trường hợp được ghi lại chỉ đếm trên đầu ngón tay. Một trong số đó là của Vir, một người chơi cá người Nga. Nhưng chính anh cũng nói hoàn toàn không biết điều gì đã khiến cá đẻ.

Từ những thông tin ít ỏi hiện có:

• Yunnanilus cruciatus là loài đẻ trứng rải (egg scatterer).
• Cá bố mẹ không chăm con.
• Cá đực bơi theo sau cá cái, lấy đầu huých vào bụng cá cái và tỏ ra hơi kích động.
• Mỗi lần cá cái đẻ 10-20 trứng.
• Sau 1 tuần, cá bột đã bơi rất nhanh nhẹn.
• Sau 2 tuần, cá bột dài khoảng 11 – 15 mm.
• Khoảng ba tuần tuổi, sọc trên mình cá bắt đầu hiện ra. Hành vi của chúng cũng thay đổi đôi chút. Chúng bắt đầu bơi song song cạnh nhau, giống hệt kiểu bơi của cá lớn.
• Được 3-4 tuần tuổi, khi dài khoảng 15-19 mm, cá bột đã là phiên bản thu nhỏ của cá trưởng thành, cả về hình dáng lẫn hành vi. Tuy vậy, sọc dọc có thể vẫn chưa rõ. Và lúc nào chúng cũng mải gặm mổ thứ gì đó.

Yunnanilus cruciatus là loài đặc hữu của Việt Nam. Cá sống ở các con sông ven biển miền Trung, từ sông An Lão (tỉnh Bình Định) ra tới sông Phong Nha (tỉnh Quảng Bình).

Loài này thích những vùng nước nông, chảy chậm, có cây thủy sinh mọc dày. Nền đáy ở đó là bùn và cát.

Phân loại

Họ Nemacheilidae là một họ cá heo nước ngọt rất khó phân loại. Họ này có hơn 47 chi và 756 loài.

Có những loài giống nhau đến mức đặc điểm hình thái thường không khớp với kết quả phân tích phân tử.

Năm 1944, nhà động vật học người Thụy Điển Carl Hialmar Rendahl (1891-1969) mô tả loài này dưới tên Nemacheilus cruciatus và lập riêng chi Micronemacheilus cho nó.

Năm 2001, Freyhof, J. và D. V. Serov chuyển toàn bộ các loài thuộc Micronemacheilus sang chi mới lập là Traccatichthys. Riêng Nemacheilus cruciatus được chuyển sang chi Yunnanilus, và Micronemacheilus bị xếp thành tên đồng nghĩa của chi này.

Nguồn gốc tên gọi

Tên chi “Yunnanilus” lấy từ vùng Vân Nam của Trung Quốc, nơi có một số loài cá heo sinh sống.

Tên loài “Cruciatus” nhiều khả năng bắt nguồn từ chữ Latin “Cruciate” hay “Crux”, nghĩa là “hình chữ thập”. Cái tên này khớp rất đẹp với những vằn hình chữ thập đặc trưng trên mình cá.

Mô tả

Cá heo vằn nhiều sọc Việt Nam là một loài cá nước ngọt rất nhỏ. Cá trưởng thành thường dài từ 3,5 đến 4 cm.

Đặc điểm nhận dạng:

• Hình dạng thân. Thân cá dài và dẹp hai bên.
• Đầu. Lỗ mũi trước và lỗ mũi sau nằm cách nhau rõ ràng. Má cá không có vảy.
• Gai thịt (papillae). Ở phần giữa môi dưới có hai cặp gai thịt lớn.
• Mắt. Mắt cỡ vừa. Đường kính mắt lớn hơn khoảng cách giữa hai mắt.
• Màu sắc và hoa văn. Thân cá thường có màu bạc hoặc hơi vàng. Trên thân có 14–18 sọc đen dọc rõ nét, chạy từ nắp mang đến cuống đuôi. Khoảng trống giữa các sọc rộng hơn bản thân sọc. Đường bên của cá không hoàn chỉnh.
• Vây. Vây ngực có 8–10 tia phân nhánh. Vây đuôi có 16 tia phân nhánh. Vây hậu môn thẳng.

Tuổi thọ

Hiện chưa có số liệu về tuổi thọ tối đa của Yunnanilus cruciatus ngoài tự nhiên.

Trong bể nuôi, nếu được chăm sóc đúng cách, cá thường sống được 3 – 5 năm.

• Du, Li-Na, Jian Yang, Rui Min, Xiao-Yong Chen, and Jun-Xing Yang. “A review of the Cypriniform tribe Yunnanilini Prokofiev, 2010 from China, with an emphasis on five genera based on morphologies and complete mitochondrial genomes of some species.” Zoological Research42, no. 3 (2021): 310.
• Luo, Fuguang, Jie Huang, Tong Luo, Jun Yang, Huanjia Zhou, and Yanhong Wen. “Complete mitochondrial genome and phylogenetic analysis of Yunnanilus pulcherrimus (Cypriniformes, Nemacheilidae).” Mitochondrial DNA Part B4, no. 1 (2019): 1269-1270.
• Зворыкин, Дмитрий Дмитриевич. “Список рыб, населяющих внутренние водоёмы Вьетнама.”Экология внутренних вод Вьетнама (2014): 256-278.
• Freyhof J, SerovDV. 2001. Nemacheiline loaches from Central Vietnam with descriptions of a new genus and 14 new species (Cypriniformes: Balitoridae). Ichthyological Exploration of Freshwaters, 12(2): 133- 191.