Cá khổng tước sulphurhead

Cá khổng tước sulphurhead (Aulonocara maylandi) là loài cichlid đặc hữu của hồ Malawi. Loài này có hai dạng màu chính. Cá đực ở West Reef và Eccles Reef, phía đông nam hồ, có một dải vàng tươi chạy từ mõm dọc theo lưng và mép vây lưng. Ở đảo Kande, ngoài khơi bờ tây đoạn giữa hồ, dải này lại có màu trắng nhạt. Cá ở đây, cả đực lẫn cái, đều có xương hầu dưới to hơn. Quần thể Kande từng được mô tả với tên A. maylandi kandeensis, và giới chơi cá đến nay vẫn dùng tên này rất nhiều.1

Bể nên có đáy tối thiểu 120 × 30 cm (khoảng 108 lít) hoặc tương đương. Chỉ dùng bể nhỏ hơn khi bạn nuôi cá để cho đẻ.1

• Nhiệt độ: 25–29°C
• pH: 7,5–9,0
• Độ cứng: 10–25 dGH1

Bạn hãy xếp vài cụm đá quanh bể nhưng chừa khoảng trống giữa các cụm. Nền nên dùng cát mịn để cá kiếm ăn theo bản năng (xem mục 'Chế độ ăn'). Nền thô hơn như sỏi hay đá cuội nhỏ có thể khiến cá khó ăn và làm tổn thương sợi mang. Cá còn có thể nuốt phải sỏi, dẫn đến tổn thương hoặc tắc nghẽn bên trong. Loài này không phá cây. Nếu muốn, bạn có thể trồng thêm các loài chịu được nước cứng như Vallisneria, Anubias hay Sagittaria.

Chất lượng nước là chuyện quan trọng hàng đầu. Các loài cichlid này cực kỳ nhạy cảm khi nước xuống cấp hoặc khi thông số hóa học dao động. Vì vậy, tuyệt đối không thả chúng vào bể chưa ổn định vi sinh. Cách tốt nhất để giữ nước ổn định là cho bể chạy lọc dư công suất, dùng lọc thùng, sump hoặc kết hợp cả hai. Ngoài ra, bạn cần thay 30-50% nước ít nhất mỗi tuần một lần.1

Các loài Aulonocara vốn kiếm ăn ở tầng đáy. Chúng ngậm từng ngụm nền, sàng lấy những thứ ăn được rồi nhả phần còn lại ra qua mang và miệng. Chúng săn mồi cũng giỏi không kém gặm nhặt. Cá thường lơ lửng ngay trên nền và chờ đến khi phát hiện những chuyển động rất nhỏ. Trên đầu chúng có các lỗ cảm giác lớn, phục vụ cho kiểu săn mồi này.

Trong bể nuôi, khẩu phần nên gồm nhiều loại thức ăn chế biến sẵn chất lượng cao, hạt nhỏ. Bạn cho ăn thêm các loại mồi cỡ nhỏ, sống, đông lạnh hoặc cả hai, như trùng huyết (ấu trùng muỗi lắc), trùng chỉ, Artemia, bọ gậy... Ít nhất một phần thức ăn khô nên có tỷ lệ thực vật cao, ví dụ Spirulina hoặc loại tương tự.

Thức ăn tự làm, đông kết bằng gelatin, cũng cho kết quả tốt. Chẳng hạn, bạn có thể trộn thức ăn khô cho cá, hải sản có vỏ xay nhuyễn, trái cây và rau tươi. Hỗn hợp này cắt được thành miếng tròn vừa miệng cá bằng đầu ống pipette sắc hoặc dao nhỏ. Thay vì cho một bữa lớn, hãy chia thành 3-4 bữa nhỏ mỗi ngày để cá được kiếm ăn rải rác như ngoài tự nhiên. Cách cho ăn này có vẻ giúp cá lớn nhanh và khỏe nhất.1

Đây là một trong những loài hiền và nhát nhất trong chi, nên tốt nhất là nuôi bể riêng một loài. Tuy vậy, trong bể lớn hơn, bạn vẫn có thể nuôi chung với các loài không hung dữ khác, miễn là chọn kỹ. Có thể cân nhắc Copadichromis cỡ nhỏ, Placidochromis và các loài Mbuna hiền như Labidochromis caeruleus. Dù vậy, nên tránh các loài Aulonocara khác vì phần lớn chúng lai được với nhau. Đa số Mbuna cũng quá hiếu động, quậy phá nên không hợp. Nếu muốn, bạn có thể nuôi một đàn có nhiều con đực. Khi đó, chuyện có hơn một con lên màu sinh sản đầy đủ cũng không hiếm.1

Cá đực to hơn và nhiều màu hơn cá cái.1

Ở loài này, cá cái là con ngậm trứng trong miệng. Cá thường đẻ ngay trong bể cộng đồng. Nhưng nếu muốn thu được nhiều cá con nhất, bạn nên chuyển cá sang bể riêng hoặc nuôi sẵn trong bể riêng. Cá đực có thể khá hung hăng khi rượt cá cái. Vì thế, người ta thường khuyên nuôi theo tỷ lệ một đực với 4 cái trở lên để không con cái nào bị dồn ép quá nhiều. Trong bể nên có vài phiến đá tương đối phẳng và những khoảng cát trống để cá chọn làm chỗ đẻ. Cá đực sẽ chọn một chỗ như vậy và bắt đầu màn tán tỉnh. Khi cá cái chịu, nó sẽ bơi đến đẻ một lứa trứng rồi ngậm ngay trứng vào miệng. Trên vây hậu môn của cá đực có một số 'đốm trứng', và cá cái cũng bị các đốm này thu hút. Khi cá cái tìm cách ngậm các đốm đó, thực ra nó đang nhận tinh dịch của cá đực. Trứng được thụ tinh theo cách này.

Cá cái ngậm trứng tới 4 tuần rồi mới nhả ra cá bột đã tự bơi hoàn toàn. Trong thời gian này nó thường không ăn. Bạn dễ nhận ra cá cái đang ngậm trứng nhờ phần miệng phình to và động tác 'nhai' rất đặc trưng. Nếu bị stress quá mức, cá mẹ có thể ăn trứng hoặc nhả trứng ra sớm. Vì vậy, bạn phải cẩn thận nếu quyết định tách riêng một cá cái đang ngậm trứng. Còn một điểm nữa cần biết. Nếu cá cái rời đàn quá lâu, nó có thể mất vị trí trong thứ bậc của đàn. Trừ khi cá cái đang bị quấy rối liên tục, hãy cố đợi càng lâu càng tốt rồi mới chuyển nó đi.

Một số người nhân giống chủ động lấy cá bột ra khỏi miệng cá mẹ ở giai đoạn khoảng 2 tuần, rồi nuôi riêng từ đó. Lúc được nhả ra, cá bột có thể vẫn còn một ít túi noãn hoàng. Khi đó chưa cần cho ăn thêm, cứ đợi đến khi túi này tiêu hết. Nếu lúc được nhả ra túi noãn hoàng đã tiêu hết, bạn có thể cho ăn ngay Artemia mới nở hoặc thức ăn tương tự. Cá con thường bắt đầu phân biệt được đực cái vào khoảng 4 tháng tuổi.1

Loài này chỉ có ở hồ Malawi, với hai dạng màu chính. Dạng 'sulphur head' sống ở West Reef và Eccles Reef, gần mũi Makanjila ở phía đông nam hồ. Dạng còn lại thường được gọi bằng tên phân loài A. m. kandeensis. Dạng này mới chỉ được ghi nhận ở đảo Kande, nằm sát bờ tây đoạn giữa hồ. Sự khác nhau giữa hai quần thể được nói kỹ hơn ở mục 'Ghi chú'.1

Cá sống ở vùng mà người ta gọi là vùng chuyển tiếp của hồ. Ở đó bờ đá thưa dần rồi nhường chỗ cho đáy cát, lác đác vài hòn đá. Ở đảo Kande, quần thể này sống ở độ sâu khoảng 10 mét. Cá đực vào mùa sinh sản chiếm lãnh thổ ngay chỗ đá giáp cát. Cá cái thì bơi theo nhóm trên nền cát để kiếm ăn.1

Loài này có hai kiểu hình khác hẳn nhau. Cá đực ở West Reef và Eccles Reef có một dải vàng tươi chạy từ chóp mõm, qua phần trước của lưng rồi dọc theo mép ngoài vây lưng. Giới chơi cá thường gọi dạng này là 'sulphurhead' hoặc 'sulfurhead'. Ở đảo Kande, cá đực có kiểu màu tổng thể tương tự, nhưng dải trên lưng có màu trắng nhạt. Cả cá đực lẫn cá cái ở đây đều có xương hầu dưới to hơn.

Quần thể Kande từng được mô tả là một phân loài, Aulonocara maylandi kandeensis Talwil và Allgayer, 1987. Chỉ hai năm sau, Eccles và Trewavas đã xếp tên này thành tên đồng nghĩa của A. maylandi. Trong giới chơi cá, quần thể này hay bị gọi sai là 'A. kandeensis'. Tên phân loài đến nay vẫn được dùng rất phổ biến.1

• Meyer, Riehl & Zetzsche (1987). A revision of the cichlid fishes of the genus Aulonocara Regan, 1922 from Lake Malawi, with descriptions of six new species (Pisces, Perciformes, Cichlidae). Courier ForschungsInstitut Senckenberg 94, 7-53
• Grant, S. M., H. W. Dieckhoff, H. J. Mayland and M. K. Meyer (1987). Ecology of Aulonocara REGAN, 1922 in Lake Malawi. Courier ForschungsInstitut Senckenberg 94, 131-1391