Cây đại hồng

• Tên thường gọi: Dwarf hygrophila
• Tên khác: Dwarf hygro, Miramar weed, Indian weed, East Indian hygrophila, Indian swampweed
• Độ khó: Trung bình
• Ánh sáng: Trung bình đến mạnh
• pH: 5,0–7,0
• GH: 2–15
• Nhiệt độ: 22–28°C
• Nền: Giàu dinh dưỡng
• Trồng cạn được không: Được
• Tốc độ lên: Nhanh
• Vị trí trong bể: Trung cảnh và hậu cảnh
• Chiều cao: 25–50 cm
• Nhân giống: Giâm ngọn
• Màu sắc: Từ xanh lá đến hơi đỏ

Hygrophila polysperma là loài bị cấm ở Florida. Hội đồng Cây dịch hại ngoại lai Florida (Florida Exotic Pest Plant Council) xếp nó vào danh sách những cây thủy sinh ngoại lai xâm hại mạnh nhất. Cây mọc thành những thảm dày dưới nước, cản dòng chảy, làm tắc máy bơm tưới và lấn át cây bản địa.

Ở hai bang West Bengal và Karnataka của Ấn Độ, loài này có tên trong danh mục cây thuốc. Người ta dùng nó chữa liệt nửa người, cứng cổ, liệt mặt và đau đầu.

Cây to và lên nhanh nên thường dùng làm cây hậu cảnh hoặc trung cảnh. Vì thế bể nên từ 80 lít trở lên. Nếu chịu khó tỉa thường xuyên để khống chế cây thì bể nhỏ hơn, cỡ 40 lít, vẫn trồng được.

Cây chịu được thông số nước trong một khoảng rất rộng. Đó cũng là lý do một số bang ở Mỹ xếp nó vào loài xâm hại.

Nhiệt độ: Cây lên đẹp nhất ở 22–28°C và chịu được thấp nhất 4°C. Ở Virginia, người ta ghi nhận cây sống qua những đợt nhiệt độ đóng băng ngắn. Ngược lại, ở New Zealand cây không qua được mùa đông dù nước không hề đóng băng.

pH: Cây ưa và lên tốt nhất ở pH 6,0–7,0. Thí nghiệm cho thấy cây còn chịu được pH 4,0–10,0. Sau 3 tuần, toàn bộ cây ở mọi mức pH đều sống sót 100%.

Độ cứng: Cây mọc được cả trong nước mềm lẫn nước cứng, GH 2–15. Tuy vậy, trong nước mềm cây lên nhanh hơn.

Trong bể, đây là một cây thân đứng điển hình. Vì cây to nên người ta thường trồng thành cụm dày dọc hai bên hông bể và ở hậu cảnh. Gặp điều kiện tốt, cây lên rất nhanh, có khi chỉ vài tuần là đã đến lúc nhân giống hoặc tỉa. Ngoài tự nhiên cây xâm hại mạnh vì mọc quá nhanh, quần thể có thể tăng gấp mười lần chỉ trong một năm.

Tỉa cây

Đừng để ngọn chạm mặt nước, nếu không bạn có thể phải gỡ cả một đám rối to. Khi ngọn còn cách mặt nước 10–15 cm là nên tỉa. Cứ cắt đi một nửa cũng không sao, cây sẽ mọc lại nhanh. Tỉa đều tay thì cây không bị chen chúc và tán sẽ rậm hơn.

Trồng cây

Các ngọn nên trồng cách nhau khoảng 5 cm. Bạn cũng cần để ý đừng để cây che sáng các cây khác. Cắm ngọn đủ sâu xuống nền để cây không bị nổi lên là được, không cần kỹ thuật gì đặc biệt. Dùng nhíp sẽ dễ trồng hơn. Khác với một số loại cây, cây này không nên thả nổi chờ ra rễ rồi mới trồng.

Nhân giống

Khi điều kiện tốt, cây có thể ra chồi ngay từ đầu lá. Nhưng cách nhân giống chủ yếu vẫn là giâm ngọn. Đôi khi cả lá rụng hay mảnh lá vỡ cũng ra rễ và mọc thành cây mới.

Dùng kéo sắc cắt phần ngọn, tốt nhất dài khoảng 10 cm. Chọc một lỗ sâu 3–4 cm trong nền, nhẹ nhàng đặt ngọn vào rồi lấp nền lại. Sau 7–10 ngày, những ngọn khỏe sẽ ra rễ và lớn thành cây mới.

Ánh sáng

Cây cần ánh sáng trung bình đến mạnh (30–50 PAR), bật đèn 10–12 giờ mỗi ngày như bình thường. Đây là cây rất đòi sáng, đèn càng mạnh cây lên càng đẹp. Khi đủ sáng, lá ngọn sẽ chuyển hồng hoặc đỏ. Cây không chịu được cảnh bị che bóng lâu ngày. Thiếu sáng thì thân vươn dài, trơ gốc và tán thưa dần.

Dòng chảy

Cây không kén dòng chảy. Nước tĩnh hay dòng mạnh cây đều sống tốt.

Nền

Cây phát triển mạnh trên nền giàu dinh dưỡng và hút dinh dưỡng qua rễ rất nhiều. Lớp nền nên dày ít nhất 2,5–5 cm. Các loại nền nên dùng gồm ADA Amazonia aqua soil, Carib Sea Eco-Complete và Seachem Fluorite.

CO2 và châm phân

CO2: Về lý thuyết, cây vẫn trồng được không cần CO2. Có điều cây sẽ lên chậm hơn nhiều, kém rậm và không có sắc đỏ. Khi chạy đèn mạnh, bể phải cân bằng được CO2 và dinh dưỡng, nếu không rêu sẽ phủ kín rất nhanh. Bạn nên dùng carbon nước, hoặc tốt hơn là bình CO2 nén (20–30 mg/l).

Châm phân: Cây ăn được dinh dưỡng từ nhiều nguồn, nhưng phần lớn vẫn hút qua rễ từ nền. Ở môi trường tự nhiên của cây, nền chứa rất nhiều phosphate và nitơ dạng amoniac. Nên châm phân nước đều đặn 2–3 lần mỗi tuần và định kỳ nhét phân viên xuống gốc. Có đủ phân đa lượng và vi lượng thì cây mới lớn khỏe và lên màu đẹp nhất.

Nếu bể có nuôi tép, bạn cần nhớ rằng CO2 cao và đồng (có trong hầu hết các loại phân) cực kỳ nguy hiểm cho tép.

Hygrophila polysperma có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới của Ấn Độ và Malaysia. Từ đó cây dần lan sang các nước như Campuchia, Trung Quốc, Lào, Myanmar, Nepal, Pakistan, Đài Loan, Thái Lan và Việt Nam.

Năm 1945, cây du nhập vào các bang Texas, Florida và Virginia của Mỹ dưới cái tên Eastern Ludwiga. Lâu dần, cây thích nghi và mọc hoang như cây bản địa ở Florida và Texas. Nó cũng đã bám trụ ở Kentucky, ở các hồ tại Virginia, và có mặt ở miền bắc Mexico.

Ngày nay cây còn xuất hiện ở những vùng nước được làm ấm bằng nhiệt (điều kiện không giống tự nhiên) tại Áo, Đức, Hungary và Ba Lan.

Cây mọc nửa trên cạn hoặc chìm hẳn trong nước tĩnh như ao, hồ, đầm lầy và ruộng lúa. Nó cũng mọc trong những dòng nước ấm chảy chậm lẫn chảy xiết, hoặc sống như cây trên cạn ở chỗ đất sũng nước. Cây thường mọc ở độ sâu 0,3–1,5 m.

Mô tả

Nhờ tán lá rậm rạp, Hygrophila polysperma làm cây hậu cảnh rất nổi bật.

• Dạng sống: Đây là cây thân thảo lâu năm, có thân rễ và cắm rễ xuống nền.
• Cách trồng: Cây trồng cạn được (trong bể paludarium) hoặc trồng chìm hoàn toàn (trong bể thủy sinh). Ngoài tự nhiên, cây thường mọc ở chỗ ngập nước.
• Kích thước: Trong bể, cây thường cao 25–50 cm, có khi hơn. Ngoài tự nhiên, thân dài tới 2 m.
• Thân: Thân bò, mọc xiên lên hoặc mọc thẳng, đường kính 1,5–2,2 mm. Thân thường nằm rạp, có 4 cạnh và hơi phình ngay phía trên các đốt.
• Lá: Lá nhẵn, không lông, mọc đối, kích thước thay đổi. Lá dưới nước to hơn lá trên cạn. Lá dưới nước dài và hẹp, đầu tròn hoặc hơi nhọn, rộng 8–13 mm, dài 25–48 mm. Lá trên cạn hình thuôn đến bầu dục, đầu tròn, rộng 5–10 mm, dài 12–45 mm.
• Màu sắc: Lá màu xanh. Dưới ánh sáng mạnh, lá có thể ngả vàng hoặc hồng, đậm nhất ở mặt sau phiến lá.
• Hoa: Hoa trắng ánh xanh lam, dài khoảng 5 mm. Quả là một nang nhỏ, thon, hình bầu dục, dài 5,5–8 mm. Mỗi quả chứa 20–30 hạt, mỗi hạt cỡ 1 × 0,5 mm.
• Rễ: Bộ rễ phát triển mạnh. Rễ phụ mọc ra từ các đốt thân.

Nguồn gốc tên gọi

Tên chi "Hygrophila" ghép từ hai chữ Hy Lạp "hygros" (ẩm ướt) và "philos" (ưa thích). Tên loài "polysperma" cũng từ tiếng Hy Lạp, nghĩa là "nhiều hạt".

Những phiền toái thường gặp

• Dễ gãy: Thân cây giòn, rất dễ gãy. Bạn cần nhẹ tay khi tỉa và khi cầm nắm cây.
• Rễ phụ xấu: Rễ phụ mọc ra ở các đốt. Không có cách nào tránh hẳn, nên cứ thấy là cắt bỏ.
• Trơ gốc: Khi ngọn chạm mặt nước, lá phía dưới thường rụng. Cây còn lại thân trơ trụi bên dưới và tán lá rậm ở trên. Bạn có thể tỉa lại, hoặc trồng cây sau lũa hay đá để che phần gốc.
• Mọc lấn: Với đèn mạnh và CO2, cây có thể phủ kín bể chỉ trong vài tuần. Vì vậy phải tỉa thường xuyên.
• Dời chỗ: Bộ rễ ăn sâu và nhiều, nên đừng cứ thế nhổ cây lên. Lúc dời cây phải thật cẩn thận.

Cách ly

Cây mới mua cần được cách ly và khử trùng trước, trừ khi đó là cây nuôi cấy mô (in vitro) trong điều kiện vô trùng và hộp còn nguyên, chưa mở. Đừng mua về là thả thẳng vào bể.

• Cây có thể mang theo ký sinh trùng, sinh vật gây hại như ốc, thậm chí cả động vật săn mồi như ấu trùng chuồn chuồn, chuồn chuồn kim.
• Trên cây có thể còn tồn dư hóa chất (thuốc trừ sâu) dùng để diệt ký sinh trùng và ốc. Các hóa chất này cực độc với cá, tép và những động vật không xương sống khác.

Kết luận

Hygrophila polysperma là cây thủy sinh đẹp, trang trí tốt và rất hợp để tạo cảm giác nhiệt đới cho bể. Người mới chơi hoàn toàn thì chưa nên trồng. Nhưng nếu đáp ứng đủ ba thứ cây cần là đèn phù hợp, nhiệt độ thích hợp và nền giàu dinh dưỡng thì cây khá dễ trồng.

• Karataş, Mehmet, Muhammad Aasim, Ayşegül Çınar, and Muhammet Dogan. “Adventitious shoot regeneration from leaf explant of dwarf hygro (Hygrophila polysperma (Roxb.) T. Anderson).” The Scientific World Journal 2013 (2013).
• Doyle, Robert D., Matthew D. Francis, and R. Michael Smart. “Interference competition between Ludwigia repens and Hygrophila polysperma: two morphologically similar aquatic plant species.” Aquatic Botany 77, no. 3 (2003): 223-234.
• Gabka, M., and PAWEŁ M. Owsianny. “First records of the Hygrophila polysperma (Roxb.) T. Anderson (Acanthaceae) in Poland.” Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu. Botanika-Steciana 13 (2009).
• LA, ORGANISATION EUROPEENNE ET MEDITERRANEENNE POUR, and P. R. O. T. E. C. T. I. O. N. DES PLANTES. “Pest Risk Analysis for Hygrophila polysperma.”