Bệnh đốm trắng ở cá bể thủy sinh: nguyên nhân, cách trị và phòng

Đốm trắng (white spot, hay Ich) là bệnh nguy hiểm và rất hay gặp ở cá bể thủy sinh. Bể có thể đang lên đẹp, cây xanh tốt, thế mà chỉ vài hôm sau cá đã lấm tấm hạt trắng khắp thân và vây. Nhiều người gọi bệnh này là "nấm trắng". Thật ra thủ phạm là một loại ngoại ký sinh trùng bám lên da cá.

Bài này giải thích vì sao bể bị đốm trắng, cách xử lý khác nhau giữa bể nuôi cá thường và bể thủy sinh, và những việc cần làm để bệnh không quay lại.

Vì sao cá bị đốm trắng

Nguồn lây hay gặp nhất là cá mới mua về. Hôm nay mua vài con, mai mua thêm vài con, gần Tết lại mua cả đợt cho bể đông vui. Con cá mua ngoài tiệm có thể chưa lộ bệnh nhưng đã mang sẵn ký sinh trùng. Thả xuống bể rồi, ký sinh trùng sẽ lan sang những con đang yếu.

Trong video

• Xem video từ ▶ 1:09 Bể thủy sinh nhiều cây và lũa, cá mới thả dễ mang mầm bệnh.

Mầm bệnh có sẵn chưa đủ. Cá chỉ phát bệnh khi sức đề kháng giảm. Những lý do khiến cá yếu đi gồm:

• Cá bị stress khi vận chuyển, khi đánh nhau hoặc trong giai đoạn sinh sản.
• Nước bẩn do nuôi quá dày, cho ăn quá nhiều hoặc lọc không đủ sức.
• Nhiệt độ nước xuống thấp vào mùa đông.

Vì sao mùa đông hay bùng bệnh

Mùa đông cá dính đốm trắng nhiều hơn hẳn mùa hè. Khi nước xuống dưới khoảng 25°C, ký sinh trùng đốm trắng bắt đầu phát triển rất mạnh. Ngược lại, ở mức trên 30°C hoặc 32°C, chúng gần như không sinh sôi được. Đây cũng là cơ sở của cách trị bằng nhiệt.

Bể nuôi cá không trồng cây: muối và sưởi

Với bể chỉ nuôi cá, không có cây, cách xử lý rất đơn giản. Công thức chỉ gồm hai thứ là muối và sưởi.

1. Đánh muối ở nồng độ khoảng 3 phần nghìn, tức 3 kg muối cho 1.000 lít nước. Bể 100 lít thì cho khoảng 300 g. Bạn tự chia theo thể tích bể của mình.
2. Cắm sưởi nâng nhiệt lên 30°C. Nếu là loài chịu nóng tốt như cá đĩa thì có thể đẩy lên 32°C.
3. Giữ như vậy khoảng 3 ngày. Phần lớn trường hợp đốm trắng sẽ sạch.

Cách này chỉ dành cho bể không trồng cây. Bể thủy sinh không nên đánh muối, cũng không nên giữ nước trên 30°C trong thời gian dài, vì cây và cả hệ sinh thái trong bể sẽ bị ảnh hưởng.

Bể thủy sinh: thay nước và đánh thuốc nhẹ tay

Với bể có cây, nên đi theo hướng vệ sinh bể rồi dùng thuốc trị ngoại ký sinh.

Trong video

• Xem video từ ▶ 4:33 Vệ sinh bể thủy sinh, dùng ống siphon hút cặn giữa đám cây.
• Xem video từ ▶ 5:33 Toàn cảnh bể thủy sinh có cây xanh tốt sau khi vệ sinh.

1. Vệ sinh bể sạch sẽ và thay 30–50% nước.
2. Đánh thuốc chuyên trị đốm trắng và ngoại ký sinh. Ví dụ như Bionoc số 2, một sản phẩm của Thái Lan. Dòng Bionoc có cả số 1 và số 3 với đặc tính khác nhau, số 2 là loại dành cho đốm trắng và ngoại ký sinh.
3. Liều ghi trên nhãn là 1 giọt cho 10 lít nước, đánh liên tục 3 ngày. Nhiều loài cá thủy sinh khá nhạy cảm với thuốc, nên đánh nửa liều sẽ an toàn hơn, tức 1 giọt cho 20 lít.

Có một điều cần biết trước. Bể thủy sinh có nền, lũa, cây rậm, nên không thể nào làm sạch hay đánh thuốc diệt hết vi khuẩn và ký sinh trùng. Gặp lúc điều kiện thuận lợi, bệnh rất dễ quay lại. Đó là lý do phòng bệnh quan trọng hơn chữa.

Mua cá và chọn loài thế nào để ít bệnh

Chỉ nên mua cá ở những tiệm có uy tín. Trước khi mua, hãy ghé xem tiệm gần nhà chăm cá ra sao. Quan sát xem trong bể bán có con nào đốm trắng, rách vây hay thối thân không rồi mới quyết định.

Trong video

• Xem video từ ▶ 6:12 Dãy bể bán cá ở tiệm, có rất nhiều cá nhỏ bơi bên trong.
• Xem video từ ▶ 6:17 Cận cảnh bể cá trong tiệm để quan sát cá có khỏe không.

Chọn loài cũng ảnh hưởng nhiều đến chuyện bể có hay bệnh hay không.

Bạn muốn tránh rắc rối thì cứ đổi neon vua sang neon đen. Cá kém sặc sỡ hơn một chút nhưng đỡ lo hơn nhiều.

Mật độ, lọc và thay nước

Nuôi càng dày và cho ăn càng nhiều thì nước càng xấu. Một cách nuôi thường dùng là chọn cá thủy sinh cỡ nhỏ, mỗi con khoảng 2–3 lít nước. Theo cách tính này, bể 100 lít nuôi chừng 30–50 con.

Nhiều người bỏ tiền mua cá đẹp nhưng lại làm lọc sơ sài, vật liệu lọc rẻ tiền hoặc chỉ nhét mỗi bông lọc. Lọc kiểu đó không giữ nổi chất lượng nước. Đầu tư cho lọc và thay nước đều đặn sẽ có lợi cho cả cây lẫn cá. Thay nước giúp hạn chế rêu hại, đồng thời giữ môi trường sạch để cá khỏe.

Cho ăn thế nào cho đúng

Chăm cá tốt không có nghĩa là cho ăn nhiều. Có người cho cá ăn ba bữa một ngày. Tinh thần thì đáng quý, nhưng cá khác người. Cá là động vật biến nhiệt, thân nhiệt của nó đi theo nhiệt độ nước. Nước 18°C thì thân nhiệt cá cũng tụt xuống quanh mức đó.

Khi lạnh, cá tiêu hóa rất kém. Thức ăn không tiêu được lại dễ sinh bệnh. Nhiều người chọn không cho cá ăn khi nước dưới khoảng 20°C vì lý do này. Ngày thường, có người chỉ cho ăn khoảng 2 ngày một lần bằng thức ăn của hãng có uy tín. Cách này không phải ai cũng theo, nhưng cho ăn ít mà đều vẫn tốt hơn cho ăn dư.

Bắt đầu từ đâu

• Cá trong bể thủy sinh đang lấm tấm hạt trắng thì thay 30–50% nước ngay, sau đó đánh thuốc trị ngoại ký sinh ở nửa liều trong 3 ngày.
• Mùa lạnh, kiểm tra nhiệt độ nước. Nếu nước thường xuyên dưới 25°C thì nên cân nhắc cắm sưởi.
• Đếm lại số cá và xem lại lọc. Bể đông quá hoặc lọc yếu thì sửa trước khi mua thêm cá.
• Lần tới mua cá, xem kỹ bể bán ở tiệm và ưu tiên loài khỏe như neon đen.