Cá bị nấm thủy mi (búi trắng như bông): nhận biết, cách chữa và phòng

Nấm thủy mi là gì

Bệnh này chủ yếu do các loài Saprolegnia gây ra. Đây là một loại khuẩn thủy mi (oomycete) dạng sợi, sống phổ biến trong nước ngọt và nước lợ. Dân chơi quen gọi là "nấm", nhưng xét về phân loại thì nó không phải nấm thật.

Bình thường Saprolegnia sống nhờ xác hữu cơ đã chết. Khi gặp cá bị thương hoặc đang stress, nó bám vào và tiết enzyme phân hủy mô cá để lấy chất dinh dưỡng. Ở cá nước ngọt và trứng cá, đây là loại nấm hay gặp nhất.

Bào tử của nó chịu khô và chịu hóa chất rất tốt, nên bể nào ao nào cũng có. Lớp nhớt trên da cá nhiều khả năng là thứ ngăn nó phát triển trong điều kiện bình thường. Dù vết nấm chỉ ở ngoài da hay trên mang, cá vẫn có thể chết nếu không chữa. Vì thế phát hiện sớm rất quan trọng.

Dấu hiệu

• Dấu hiệu đầu tiên thường là những búi xốp như bông gòn, màu trắng đến xám hoặc nâu, mọc trên da, vây, mang, mắt hoặc trứng.
• Búi nấm có thể ngả nâu hoặc xanh vì bám cặn và rêu. Khi vớt cá lên khỏi nước, búi nấm xẹp xuống thành một mảng nhầy bết lại.
• Cá lờ đờ, ăn ít, hay cọ mình vào thành bể hoặc đáy ao.
• Thường chỉ một con trong bể bị.

Nếu soi kính hiển vi mẫu cạo từ vết bệnh, bạn sẽ thấy sợi nấm phân nhánh. Các sợi này to và không có vách ngăn.

Đừng nhầm với columnaris. Columnaris là bệnh do vi khuẩn, và người nuôi rất hay tưởng nó là nấm. Vết columnaris là những mảng xám hoặc trắng, mất độ bóng so với phần da xung quanh, về sau có thể ngả nâu hoặc vàng. Vết ở miệng trông y như mốc hay bông. Hai bệnh này chữa khác nhau, nên phân biệt cho đúng là chuyện quan trọng. Ngoài ra Saprolegnia hay đi kèm columnaris hoặc ký sinh trùng ngoài da, nên một con cá có thể mắc cả hai.

Nguyên nhân

Phần lớn trường hợp nấm là bệnh thứ phát. Da hoặc mang cá đã bị tổn thương trước đó do ký sinh trùng, vi khuẩn, virus hoặc va quệt, rồi nấm mới bám vào. Saprolegnia hiếm khi tấn công cá khỏe và không bị stress.

Những điều kiện sau làm cá dễ bị nấm:

• Nước bẩn, chất lượng nước kém như nước ít lưu thông, thiếu oxy hòa tan, amoniac cao.
• Bể có nhiều chất hữu cơ đang phân hủy, có trứng chết.
• Nuôi quá dày, cá va chạm nhau dễ bị thương.
• Cá ăn uống kém.
• Nhiệt độ nước thấp hơn mức loài cá đó chịu được.

Cá khỏe bị nấm tấn công trực tiếp thì ít gặp hơn. Trường hợp này thường xảy ra khi nước lạnh, có thể vì lúc đó sức đề kháng của cá giảm. Saprolegnia sống được trong khoảng 32–95°F và phát triển mạnh nhất ở 59–86°F.

Với trứng, nấm rất khó bám vào trứng còn sống. Trứng không thụ tinh, trứng hỏng và trứng chết bị nhiễm trước, sau đó nấm mới lan sang trứng lành nằm bên cạnh. Nói cách khác, nấm không phải thứ chủ yếu giết trứng khỏe.

Ở Việt Nam

Bệnh nấm thủy mi phổ biến ở cá nước ngọt và đã được ghi nhận trên cá tra, cá basa, cá rô phi và cá trê. Bệnh phát mạnh vào mùa lạnh hoặc khi nhiệt độ nước lên xuống thất thường. Lúc nước hạ nhiệt là lúc bệnh hay xuất hiện.

Với ao nuôi, sau mỗi vụ nên nạo vét bùn và bón vôi 7–10 kg/100 m². Trong vụ nuôi, bón vôi mỗi tháng hai lần với liều 1,5–2 kg/100 m³, và bón thêm trước khi trời mưa.

Làm gì ngay

1. Tìm lý do nấm bám được vào cá. Nấm hiếm khi đụng tới cá khỏe, nên bể của bạn gần như chắc chắn đang có vấn đề về nước, mật độ, vết thương, ký sinh trùng hoặc vi khuẩn.
2. Kiểm tra và chỉnh lại vệ sinh bể. Bạn hãy dọn chất hữu cơ đang phân hủy và trứng chết, rồi xem lại lưu thông nước và oxy.
3. Xem kỹ vết bệnh để chắc đó là nấm chứ không phải columnaris.
4. Chữa nấm cùng lúc với xử lý nguyên nhân. Chỉ đổ thuốc mà để nguyên nguyên nhân thì bệnh sẽ quay lại.

Chữa

Có khá nhiều cách chữa, và mỗi nguồn đưa ra liều khác nhau. Bảng dưới ghi đúng liều của từng nguồn. Bạn không nên tự tăng hay trộn liều.

Các thuốc trị nấm pha sẵn thường chứa xanh malachite hoặc formalin. Những loại mới hơn dùng bronopol hoặc chiết xuất cây Pimenta. Thuốc tím (kali permanganat), formalin và dung dịch povidone iodine cũng là những lựa chọn thông dụng. Xanh malachite bây giờ ít người dùng hơn vì nhiều nơi đã hạn chế nó, dù vài chế phẩm vẫn còn chứa.

Nếu vết bệnh hóa ra là columnaris, bạn phải dùng thuốc kháng khuẩn như acriflavine chứ không dùng thuốc trị nấm.

Một số điều cần cẩn thận khi chữa:

• Cá da trơn có thể rất nhạy với muối. Có những loài cá không chịu nổi dù độ mặn chỉ tăng nhẹ.
• Khi tăng hay giảm độ mặn, bạn đều phải làm từ từ.
• Than hoạt tính trong lọc sẽ hút mất thuốc. Thuốc cũng có thể làm hại vi sinh trong lọc.
• Hóa chất phản ứng với chất hữu cơ trong nước, nên bể càng bẩn thì liều thực tế còn tác dụng càng thấp.
• Chữa quá tay làm mô cá tổn thương thêm, và bệnh dễ tái đi tái lại.

Trứng cá bị nấm

1. Gắp bỏ trứng không thụ tinh càng sớm càng tốt. Bạn cũng nên bỏ luôn những trứng nằm sát trứng đã thấy nấm.
2. Trứng đã phủ kín lông nấm thì không cứu được nữa. Gắp bỏ đi.
3. Chuyển trứng sang hộp riêng để xử lý. Than trong lọc sẽ hút thuốc, còn thuốc thì có thể làm hại vi sinh của bể chính.
4. Xanh methylen là thuốc nhuộm dùng cho trứng phổ biến nhất. Liều gợi ý tối đa 3 ppm (3 mg/lít), giữ trong suốt thời gian ấp.
5. Một cách khác là dùng oxy già 35%, khoảng 1 ml cho 3,5 lít nước vào ngày đầu. Oxy già phân hủy nhanh nên ngày thứ hai phải châm lại. Cách này khá mạnh tay với trứng.

Phòng

Bào tử nấm gần như lúc nào cũng có trong bể và không thể diệt sạch. Muốn phòng bệnh thì bạn phải giữ cho điều kiện bể luôn tốt, chứ đi diệt bào tử là vô ích.

• Giữ nước sạch, lưu thông tốt.
• Không nuôi quá dày, nhất là mùa cá sinh sản, để cá đỡ va chạm bị thương.
• Vớt bỏ chất hữu cơ đang phân hủy.
• Cho cá ăn đầy đủ.
• Tránh làm cá bị thương.
• Trước khi thả cá giống, tắm cho cá bằng nước muối 2–3% trong 5–10 phút.
• Với cá nuôi thương phẩm, trộn vitamin C vào thức ăn với liều 200–300 g cho 100 kg thức ăn.

Bể nào hay bị nấm đi nấm lại thì chỉ có sửa lại môi trường mới dứt được.

Sai lầm hay gặp

• Chỉ lo đổ thuốc mà bỏ qua nguyên nhân. Nấm không bao giờ bị loại hẳn khỏi bể, nên nguyên nhân còn thì bệnh còn quay lại.
• Để nguyên than hoạt tính chạy trong lúc chữa. Than sẽ hút hết thuốc.
• Cố cứu trứng đã phủ kín nấm. Những trứng này không cứu được và nên bỏ đi.
• Hạ nhiệt độ nước để trị columnaris, bệnh trông giống nấm. Cách này không chặn được bệnh.

Khi nào cần lo

• Khi nấm mọc trên mang hoặc lan rộng. Ngay cả vết nấm ngoài da cũng có thể làm cá chết nếu không chữa.
• Khi vết bệnh là mảng trắng xám mất bóng hơn là búi bông xốp, nhất là ở miệng. Đó có thể là columnaris và cần thuốc kháng khuẩn.
• Khi chữa rồi mà nấm cứ tái lại. Thường là do nguyên nhân gốc chưa được xử lý, hoặc do dùng thuốc quá tay làm mô cá tổn thương thêm.