Cá đĩa đi phân trắng: dấu hiệu, nguyên nhân và cách chữa trùng roi Hexamita

Trùng roi đường ruột là gì

Hexamita là một loại động vật nguyên sinh có roi sống trong đường ruột cá. Cá đĩa, cá oscar và cá ông tiên là những loài đặc biệt dễ mắc. Ở cá ông tiên, nhóm trùng roi trước đây gọi là Hexamita thực ra thuộc nhóm diplomonad. Phòng thí nghiệm bệnh cá của Đại học Florida tìm thấy diplomonad ở khoảng 50% số cá ông tiên họ kiểm tra.

Spironucleus cũng là một loại trùng roi ký sinh bên trong, sống ở đoạn ruột dưới. Loài này gây bệnh cho mọi loài cá họ cichlid, cá betta, cá sặc và nhiều loài cá cảnh khác.

Nhiều con cá mang một lượng nhỏ Hexamita mà không có biểu hiện gì. Diplomonad cũng hay gặp ở cá trông hoàn toàn khỏe mạnh. Vì thế giới chuyên môn vẫn còn tranh cãi về mức độ gây bệnh thật sự của chúng.

Ở Việt Nam, dân chơi cá đĩa (cá dĩa) thường gọi bệnh này là “phân trắng” hoặc “bệnh đường ruột”. Thuốc hay dùng nhất là viên metronidazol.

Dấu hiệu

Ở cá đĩa, bệnh thường đi theo các giai đoạn sau:

• Giai đoạn đầu: cá bỏ ăn, đi phân trắng dạng sợi có nhớt, sụt cân nhanh.
• Giai đoạn sau: bụng chướng, da xỉn, cá lờ đờ và nấp vào góc bể.
• Giai đoạn nặng: cá nằm gần đáy, hậu môn sưng đỏ, bụng có thể bị loét.

Các dấu hiệu khác hay gặp với Hexamita và Spironucleus:

• Phân trắng kéo theo dây nhớt, cá sẫm màu, hay trốn hoặc lơ lửng gần mặt nước.
• Quanh các lỗ cảm giác trên đầu xuất hiện những hố nhỏ. Nếu không chữa, các hố này có thể to dần thành vết lõm sâu.
• Với Spironucleus, cá sụt cân, bỏ ăn, cá bột và cá con chết.

Một người chơi tả con cá bệnh của mình như sau: cá sẫm màu, lờ đờ, đi phân trắng dạng sợi trông như bông, đầu và bụng hóp lại.

Phân biệt: phân trắng ở cá đĩa không phải lúc nào cũng do Hexamita. Stress, giun sán, nhiễm khuẩn đường ruột và cả thức ăn cũng gây phân trắng. Rau chân vịt, tảo spirulina, đậu Hà Lan, muối Epsom hay thức ăn khô không ngâm trước đều có thể là thủ phạm. Muốn biết chắc thì phải soi tươi (wet mount), tức là lấy mẫu soi ngay dưới kính hiển vi. Khi khám ruột, mức nhiễm tính theo số trùng đếm được trên một vi trường ở độ phóng đại thấp:

Cũng nên biết rằng ở phòng thí nghiệm, nhiều con cá ông tiên nhiễm nặng mà không có bất thường nào khác.

Nguyên nhân

• Nuôi quá dày, nước bẩn hoặc cho ăn kém khiến Hexamita sinh sôi nhanh.
• Ở cá họ cichlid, thiếu vitamin C và D được cho là làm cá dễ nhiễm Hexamita hơn.
• Vận chuyển là thời điểm nguy hiểm. Trong vòng 24 giờ sau vận chuyển, số diplomonad trong ruột cá ông tiên tăng vọt lên hơn 500 con trên một vi trường. Nếu không kiểm soát trước khi vận chuyển, cá có thể chết trong vòng một tuần.
• Ở cá đĩa, bệnh đường ruột còn do thức ăn ôi, cho ăn quá nhiều, NH3 và NO2 cao, trùng roi Hexamita hoặc Spironucleus, và stress do nhiệt độ thay đổi đột ngột hay nuôi quá dày.
• Cho cá đĩa ăn toàn tim bò, ăn quá nhiều chất xơ hoặc chất béo, hay đổi thức ăn đột ngột đều có thể làm cá rối loạn tiêu hóa.

Hexamita là nguyên nhân gây phân trắng khét tiếng nhất ở cá đĩa. Ký sinh trùng có thể vào bể theo cây mới, cá mới hoặc đồ vật mới.

Làm gì ngay

1. Đo amoniac, nitrit, nitrat, pH và oxy trước tiên. Nước có vấn đề thì sửa bằng cách thay nước đều đặn.
2. Tách cá bệnh sang bể riêng giữ ở 28–30°C, sục khí mạnh.
3. Bể chữa nên là bể cách ly đáy trần, dung tích ít nhất 40 lít, không dùng bể chính. Chữa trong bể chính có thể làm xáo trộn hệ vi sinh trong lọc.
4. Nếu cá bỏ ăn quá 3 ngày mà vẫn đi phân dạng sợi thì bắt đầu chữa ngay.
5. Nên cho thuốc tất cả cá trong bể, vì con đã nhiễm có thể lây lại cho những con khác.

Chữa

Metronidazole là thuốc được ghi để trị Spironucleus, và chỉ dùng cho cá cảnh, không dùng cho cá làm thực phẩm. Ở Việt Nam, người chơi thường dùng viên metronidazol. Mỗi nguồn ghi liều một khác, nên dưới đây mình để nguyên từng cách:

Lưu ý khi dùng metronidazole:

• Bỏ than hoạt tính ra khỏi lọc trong thời gian chữa, vì than hút mất thuốc.
• Metronidazole độc với tép và ốc.
• Thuốc còn tác dụng trong nước khoảng 8 tiếng. Vì vậy bạn có thể thay nước sau khi cho thuốc 8 tiếng.
• Có ý kiến cho rằng metronidazole không hại vi sinh trong lọc, và đèn UV vẫn chạy bình thường được. Một nguồn khác thì cảnh báo chữa trong bể chính có thể làm xáo trộn hệ vi sinh. Hai nguồn nói khác nhau ở điểm này.

Trộn thuốc vào thức ăn: khi cá còn ăn, cách này được ưu tiên hơn ngâm. Các nguồn ghi như sau:

• Hòa 500 mg metronidazole trong 30 ml nước bể, ngâm thức ăn vào đó. Trong 7–10 ngày chỉ cho cá ăn loại thức ăn này.
• Một người chơi dẫn tài liệu của UF/IFAS đưa liều khoảng 50 mg cho mỗi kg trọng lượng cá, tương đương 10 mg thuốc cho mỗi gram thức ăn, cho ăn 5 ngày.
• Thức ăn trộn thuốc làm sẵn để lâu sẽ mất tác dụng. Trộn xong thì cho ăn ngay. Chỉ phủ một lớp thuốc mỏng thôi, vì nhiều thuốc quá thì thức ăn bị đắng và cá chê.
• Một người điều hành diễn đàn cho rằng metronidazole dùng riêng có thể không bám tốt vào thức ăn. Người này trộn thuốc vào thức ăn, hoặc dùng một sản phẩm thuốc bán sẵn cho cá cảnh.

Kết quả thí nghiệm ở Đại học Florida: trước khi vận chuyển, cá ông tiên được chia làm hai nhóm chữa:

• Một nhóm ăn thức ăn trộn metronidazole liều 50 mg/kg trong 5 ngày.
• Một nhóm ngâm metronidazole 5 mg/lít, mỗi ngày 3 giờ, trong 5 ngày.

Sau vận chuyển, cá đã chữa chỉ còn 0–1 trùng trên một vi trường. Cá không chữa có hơn 500 trùng. Không con cá nào đã chữa bị chết.

Cách khác không dùng metronidazole: cho cá uống men tiêu hóa theo hướng dẫn trên nhãn, đồng thời nâng nhiệt độ lên 32–33°C.

Chuyện nâng nhiệt độ: các ý kiến khác nhau khá nhiều:

• Người chơi Việt Nam thường khuyên nâng lên 32–33°C trong thời gian chữa.
• Một nguồn khuyên nâng lên 86–88°F khi chữa cho cá đã bỏ ăn.
• Một người chơi kể nâng lên 96°F trong 5 ngày thì chữa được cho cá đĩa. Người này nói chưa thử cách đó với cá ông tiên.
• Một người chơi trên diễn đàn Việt Nam thì cho rằng nhìn chung nâng nhiệt không giúp gì cho bệnh này, ngược với lời khuyên phổ biến.

Có cho ăn trong lúc chữa không: ý kiến cũng chia làm hai phía. Một nguồn Việt Nam khuyên ngừng cho ăn trong suốt đợt chữa, khoảng 3 ngày sau khi chữa xong mới cho ăn lại, và dùng lăng quăng vì dễ tiêu. Trên diễn đàn, có người bảo nhịn đói cá, có người lại bảo cho ăn trùn huyết. Còn nguồn khuyên trộn thuốc vào thức ăn thì ưu tiên cho ăn thuốc khi cá vẫn chịu ăn.

Sai lầm hay gặp

• Tự phối nhiều loại thuốc khi không có hướng dẫn, hoặc tự tăng liều.
• Ngày nào cũng thả một viên vào xô. Cách này bị chê vì liều phải tính theo thể tích nước và theo hướng dẫn của thuốc.
• Cho metronidazole quá liều. Quá liều có thể làm chết cá.
• Chữa ngay trong bể chính, khiến hệ vi sinh trong lọc có thể bị xáo trộn.

Phòng

• Giữ amoniac và nitrit ở mức 0, nitrat dưới 20 ppm. Không nuôi quá dày.
• Cho ăn đa dạng, thức ăn chất lượng, đừng để cá ăn chủ yếu cám khô dạng mảnh.
• Thay 20–30% nước mỗi tuần, giữ pH 6,5–7,0, vớt thức ăn thừa sau mỗi bữa.
• Cách ly cá mới ít nhất 2 tuần. Dân chơi cá đĩa hay cho cá ăn một đợt thức ăn trộn thuốc để phòng trong thời gian cách ly. Có thể dùng thêm men vi sinh hoặc men tiêu hóa.
• Một nguồn gợi ý cứ 3 tháng cho ăn thức ăn trộn thuốc 2–3 bữa để phòng.
• Tránh cho ăn cá mồi sống có nguy cơ cao. Nếu vẫn dùng thì rửa hoặc cách ly cá mồi trước.
• Cho cá dùng metronidazole phòng trước khi vận chuyển có thể làm giảm bệnh sau vận chuyển.

Khi nào cần lo

• Cá bỏ ăn quá 3 ngày mà vẫn đi phân dạng sợi. Lúc này nên chữa ngay.
• Cá chuyển sang giai đoạn nặng: nằm gần đáy, hậu môn sưng đỏ, bụng có thể loét.
• Những hố nhỏ quanh đầu cá to dần thành vết lõm sâu.
• Cá bột và cá con chết dần.
• Cá vừa qua vận chuyển. Nếu không kiểm soát trùng từ trước, cá có thể chết trong vòng một tuần.