ปลาดิสคัสขี้ขาว: อาการ สาเหตุ และวิธีรักษาเชื้อแฟลกเจลเลต Hexamita

Hexamita คืออะไร

Hexamita เป็นโปรโตซัวมีแฟลกเจลลา (แฟลกเจลเลต) ที่อาศัยอยู่ในทางเดินอาหาร ตัวที่เคยเรียกว่า Hexamita sp. ในปลาเทวดา ปัจจุบันจัดอยู่ในกลุ่มดิโพลโมนาด (diplomonad) ส่วน Spironucleus เป็นแฟลกเจลเลตภายในอีกชนิดหนึ่งที่อาศัยอยู่ในลำไส้ส่วนปลาย

• ปลาดิสคัส ปลาออสการ์ และปลาเทวดาติด Hexamita ได้ง่ายเป็นพิเศษ
• Spironucleus ก่อโรคได้ในปลาหมอสีทุกชนิด ปลากัด ปลากระดี่ และปลาสวยงามอีกหลายชนิด
• ห้องปฏิบัติการโรคปลาของ University of Florida พบดิโพลโมนาดในปลาเทวดาราว 50% ของตัวที่ตรวจ
• ปลาจำนวนมากมีเชื้อในปริมาณต่ำโดยไม่แสดงอาการ ความสำคัญทางคลินิกของเชื้อกลุ่มนี้จึงยังเป็นที่ถกเถียง เพราะมักพบในปลาที่ดูแข็งแรงดี

อาการ

ระยะแรก (ในปลาดิสคัส): ไม่กินอาหาร ขี้เป็นมูกสีขาวยาวเป็นเส้น และผอมลงเร็ว

ระยะต่อมา: ท้องบวม ผิวหมอง ซึม ซ่อนตัวตามมุมตู้

ระยะรุนแรง: นอนอยู่ใกล้พื้นตู้ ทวารบวมแดง และอาจมีแผลที่ท้อง

อาการอื่นที่มีรายงาน ได้แก่ สีตัวเข้มขึ้น หลบซ่อน ลอยตัวนิ่งใกล้ผิวน้ำ ปลาวัยอ่อนและปลารุ่นตาย ผู้เลี้ยงรายหนึ่งบรรยายว่าปลาป่วยมีสีเข้ม ซึม ขี้ขาวยาวเป็นเส้นลักษณะคล้ายสำลี หัวและท้องยุบ นอกจากนี้อาจเกิดหลุมเล็ก ๆ รอบรูรับความรู้สึกบริเวณหัว ซึ่งจะขยายเป็นแผลหลุมถ้าไม่รักษา

แยกจากสาเหตุอื่นอย่างไร: ขี้ขาวในปลาดิสคัสไม่ได้เกิดจาก Hexamita เสมอไป อาจมาจากความเครียด อาหาร (ผักโขม สาหร่ายสไปรูลินา ถั่วลันเตา ดีเกลือ (Epsom salt) หรืออาหารแห้งที่ไม่ได้แช่น้ำก่อน) พยาธิ หรือการติดเชื้อแบคทีเรียภายใน การยืนยันเชื้อทำได้ด้วยการส่องกล้องจุลทรรศน์แบบ wet mount จากตัวอย่างลำไส้ และในห้องปฏิบัติการจะนับจำนวนเชื้อต่อหนึ่งช่องภาพกำลังขยายต่ำเพื่อประเมินระดับการติดเชื้อ

ระดับการติดเชื้อ	จำนวนเชื้อต่อช่องภาพกำลังขยายต่ำ
เล็กน้อย	1–5
ปานกลาง	5–15
มาก	15–30
รุนแรงมาก	30–100

ควรรู้ไว้ด้วยว่าปลาเทวดาที่ห้องปฏิบัติการพบเชื้อจำนวนมาก มักไม่มีความผิดปกติอื่นให้เห็นเลย

สาเหตุ

• ปลาแน่นตู้ คุณภาพน้ำไม่ดี หรืออาหารไม่ดี ทำให้ Hexamita เพิ่มจำนวนได้อย่างรวดเร็ว
• การขาดวิตามินซีและวิตามินดีมีรายงานว่าเกี่ยวข้องกับความไวต่อการติด Hexamita ในปลาหมอสี
• การขนส่ง: หลังขนส่ง จำนวนดิโพลโมนาดในปลาเทวดาเพิ่มขึ้นอย่างมากภายใน 24 ชั่วโมง จนเกิน 500 ตัวต่อช่องภาพ และการติดเชื้อที่ไม่ได้ควบคุมก่อนขนส่งอาจทำให้ปลาตายภายในหนึ่งสัปดาห์
• สาเหตุของโรคทางเดินอาหารในปลาดิสคัส ได้แก่ อาหารเสีย ให้อาหารมากเกินไป แอมโมเนีย (NH3) หรือไนไตรต์ (NO2) สูง เชื้อ Hexamita/Spironucleus และความเครียดจากอุณหภูมิที่เปลี่ยนกะทันหันหรือปลาแน่นตู้
• Hexamita ถูกเรียกว่าเป็นสาเหตุขี้ขาวที่ขึ้นชื่อที่สุดในปลาดิสคัส เชื้ออาจติดเข้ามากับไม้น้ำ ปลาใหม่ หรือของตกแต่ง
• การให้หัวใจวัวเพียงอย่างเดียว อาหารที่มีไฟเบอร์หรือไขมันมากเกินไป และการเปลี่ยนอาหารกะทันหัน ทำให้ระบบย่อยของปลาดิสคัสแปรปรวนได้

สิ่งที่ควรทำทันที

1. ตรวจค่าแอมโมเนีย ไนไตรต์ ไนเตรต ค่า pH และออกซิเจน แล้วแก้ไขคุณภาพน้ำด้วยการเปลี่ยนน้ำอย่างสม่ำเสมอ
2. แยกปลาป่วยไปตู้พยาบาลพื้นเปล่าขนาดอย่างน้อย 40 ลิตร แทนการรักษาในตู้โชว์ เพราะการรักษาในตู้โชว์อาจรบกวนระบบกรองชีวภาพ
3. แหล่งหนึ่งแนะนำให้ตั้งอุณหภูมิตู้พยาบาลไว้ที่ 28–30 °C และเปิดออกซิเจนแรง
4. อีกแหล่งหนึ่งแนะนำให้ให้ยาปลาทุกตัวในตู้ เพราะปลาที่ติดเชื้อสามารถแพร่เชื้อกลับไปยังตัวอื่นได้
5. ถ้าปลาไม่กินอาหารนานเกินสามวันร่วมกับขี้เป็นเส้นยาว ควรเริ่มรักษาทันที

การรักษา

ยาหลักที่ใช้คือเมโทรนิดาโซล ซึ่งระบุให้ใช้รักษา Spironucleus ได้เฉพาะในปลาที่ไม่ได้เลี้ยงไว้เป็นอาหาร ขนาดยาจากแต่ละแหล่งไม่เท่ากัน ควรเลือกใช้วิธีใดวิธีหนึ่งให้ครบตามที่แหล่งนั้นกำหนด ไม่ควรนำมาผสมหรือเพิ่มขนาดยาเอง

วิธี	ขนาดยาและระยะเวลา	แหล่ง
ผสมอาหาร (งานวิจัยในปลาเทวดาก่อนขนส่ง)	50 mg/kg นาน 5 วัน	University of Florida
แช่ยา (งานวิจัยเดียวกัน)	5 mg/L นาน 3 ชั่วโมงต่อวัน ติดต่อกัน 5 วัน	University of Florida
แช่ยาในตู้	250 mg ต่อ 40 ลิตร ทุก 48 ชั่วโมง รวมสามครั้ง เปลี่ยนน้ำ 25% ก่อนให้ยาแต่ละครั้ง	แหล่งที่ 2
ผสมอาหาร	ละลายเมโทรนิดาโซล 500 mg ในน้ำจากตู้ 30 มล. แช่อาหาร แล้วให้กินเฉพาะอาหารนี้นาน 7–10 วัน	แหล่งที่ 2
ใส่ในตู้	1 กรัม ต่อ 20 แกลลอน ติดต่อกัน 10 วัน	แหล่งที่ 3
แช่ยาในตู้พยาบาล	1 เม็ด ต่อ 20 ลิตร แช่ 2 วัน จากนั้นดูดน้ำออกราวครึ่งหนึ่ง เติมน้ำใหม่ แล้วเติมยาให้พอกับน้ำใหม่ ที่อุณหภูมิ 32–33 °C	แหล่งที่ 4
แช่ยาในตู้พยาบาล	500 mg ต่อ 40 ลิตร ละลายในน้ำอุ่นก่อน เปิดออกซิเจนแรง	ผู้เลี้ยงในฟอรัม
แช่ยา หรือผสมอาหาร	แช่ประมาณ 5 mg/L วันเว้นวัน รวมสามครั้ง หรือผสมอาหารประมาณ 50 mg/kg น้ำหนักตัว (10 mg ต่ออาหาร 1 กรัม) นาน 5 วัน โดยอ้างอิง UF/IFAS	ผู้เลี้ยงรายหนึ่ง

ในงานวิจัยของ University of Florida ปลาเทวดาที่ได้รับยามีเชื้อเพียง 0–1 ตัวต่อช่องภาพหลังขนส่ง เทียบกับกลุ่มควบคุมที่มีมากกว่า 500 ตัว และไม่มีปลากลุ่มที่ได้รับยาตายเลย

ข้อควรรู้ระหว่างใช้ยา

• ถอดถ่านกัมมันต์ (activated carbon) ออกระหว่างรักษา เพราะถ่านจะดูดซับยา
• เมโทรนิดาโซลเป็นพิษต่อกุ้งและหอย
• มีรายงานว่ายานี้ไม่ทำลายระบบกรองชีวภาพ และเปิดหลอด UV ต่อได้อย่างปลอดภัย
• ยาออกฤทธิ์อยู่ในน้ำประมาณแปดชั่วโมง จึงเปลี่ยนน้ำได้หลังให้ยาแล้วแปดชั่วโมง
• อาหารผสมยาที่เตรียมทิ้งไว้ล่วงหน้าจะเสื่อมฤทธิ์ ควรผสมแล้วให้ทันที และเคลือบยาแต่น้อย เพราะถ้ามากเกินไปอาหารจะขม ปลาจะไม่ยอมกิน
• ผู้ดูแลฟอรัมรายหนึ่งบอกว่าเมโทรนิดาโซลเพียงอย่างเดียวอาจเกาะติดอาหารได้ไม่ดี จึงผสมเข้าในเนื้ออาหาร หรือใช้ผลิตภัณฑ์ยาสำเร็จรูปแทน

การให้อาหารระหว่างรักษา (แหล่งข้อมูลเห็นต่างกัน): แหล่งที่ 2 แนะนำให้ใช้อาหารผสมยาเป็นหลักตราบที่ปลายังกินอาหารอยู่ ส่วนแหล่งที่ 4 แนะนำให้งดอาหารระหว่างรักษา แล้วเริ่มให้อาหารใหม่ประมาณ 3 วันหลังรักษาเสร็จ โดยแนะนำลูกน้ำเป็นอาหารที่ย่อยง่าย

อุณหภูมิ (แหล่งข้อมูลเห็นต่างกัน):

• แหล่งที่ 4 ให้รักษาที่ 32–33 °C
• แหล่งที่ 3 แนะนำให้เพิ่มอุณหภูมิเป็น 86–88 °F ระหว่างรักษาปลาที่ไม่กินอาหาร
• ผู้เลี้ยงรายหนึ่งรายงานว่าการเพิ่มอุณหภูมิเป็น 96 °F นาน 5 วันได้ผลกับปลาดิสคัส แต่ยังไม่เคยทดลองกับปลาเทวดา
• ผู้เลี้ยงในฟอรัมอีกรายเห็นต่างว่า โดยทั่วไปการเพิ่มอุณหภูมิไม่ได้ช่วยรักษาโรคนี้

ทางเลือกอื่น: แหล่งที่ 4 แนะนำผลิตภัณฑ์เอนไซม์ย่อยอาหารแบบให้กิน โดยใช้ตามฉลาก ร่วมกับเพิ่มอุณหภูมิเป็น 32–33 °C

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ใช้ยาหลายตัวร่วมกันโดยไม่มีคำแนะนำ หรือเพิ่มขนาดยาเอง
• ใส่ยาวันละเม็ดลงในถังโดยไม่คำนวณปริมาตร ขนาดยาควรเป็นไปตามปริมาตรน้ำและวิธีใช้ของยา
• ให้เมโทรนิดาโซลเกินขนาด ซึ่งอาจทำให้ปลาตายได้
• รักษาในตู้โชว์ ซึ่งอาจรบกวนระบบกรองชีวภาพ

การป้องกัน

• ให้แอมโมเนียและไนไตรต์เป็นศูนย์ ไนเตรตต่ำกว่า 20 ppm และไม่ปล่อยปลาแน่นตู้
• เปลี่ยนน้ำ 20–30% ทุกสัปดาห์ รักษาค่า pH ที่ 6.5–7.0 และเก็บเศษอาหารที่เหลือออกหลังให้อาหารทุกครั้ง
• ให้อาหารคุณภาพดีหลากหลาย ไม่ใช้อาหารแผ่นเป็นหลัก
• กักโรคปลาใหม่อย่างน้อยสองสัปดาห์ ผู้เลี้ยงปลาดิสคัสมักให้อาหารผสมยาป้องกันหนึ่งคอร์สระหว่างกักโรค
• แหล่งที่ 4 แนะนำให้ใช้โปรไบโอติกหรืออาหารเสริมช่วยย่อย
• แหล่งที่ 3 แนะนำให้อาหารผสมยาสองถึงสามมื้อทุกสามเดือนเพื่อป้องกัน
• การให้เมโทรนิดาโซลป้องกันก่อนขนส่งอาจช่วยลดการป่วยหลังขนส่ง
• หลีกเลี่ยงปลาเหยื่อที่มีความเสี่ยงสูง หรือล้างหรือกักโรคปลาเหยื่อก่อนนำมาให้กิน

เมื่อใดควรกังวล

• ปลาไม่กินอาหารนานเกินสามวันร่วมกับขี้เป็นเส้นยาว ควรรักษาทันที
• ท้องบวม ทวารบวมแดง มีแผลที่ท้อง หรือนอนอยู่ใกล้พื้นตู้ เป็นสัญญาณของระยะรุนแรง
• มีหลุมรอบรูบนหัวที่ขยายใหญ่ขึ้น
• ปลาเพิ่งผ่านการขนส่ง เพราะการติดเชื้อที่ไม่ได้ควบคุมอาจทำให้ปลาตายภายในหนึ่งสัปดาห์