วิธีดูเพศปลา ตัวผู้ตัวเมีย: ปลากัด หางนกยูง โมลลี่ เพลตี้ แพะ เทวดา

ทำไมต้องดูเพศปลาให้เป็น

สำหรับปลาออกลูกเป็นตัว ยิ่งรู้เพศเร็วยิ่งดี เพราะปลาหางนกยูงตัวผู้อาจผสมพันธุ์ได้ตั้งแต่อายุประมาณ 3 เดือน ถ้าไม่อยากให้ปลาเพิ่มจำนวนเรื่อย ๆ อาจต้องแยกปลารุ่นเล็กออกจากกันตั้งแต่ตอนนั้น สำหรับปลากัด การรู้เพศช่วยกันไม่ให้ตัวผู้กับตัวเมียอยู่ด้วยกันนอกช่วงผสมพันธุ์ ซึ่งมักจบด้วยการกัดกัน

ปลาหางนกยูง โมลลี่ และเพลตี้ (ปลาออกลูกเป็นตัว)

• ครีบก้น: ตัวผู้มีโกโนโพเดียม คือครีบก้นที่เปลี่ยนรูปเป็นแท่ง หมุนได้หลายทิศทาง ใช้ส่งน้ำเชื้อ ส่วนตัวเมียยังมีครีบก้นรูปสามเหลี่ยมตามปกติ จุดนี้ดูได้แน่นอนที่สุด
• รูปร่าง: ตัวเมียมักอ้วนท้วมกว่าตัวผู้
• จุดท้องแก่ (gravid spot): ปลาหางนกยูงตัวเมียและเพลตี้ตัวเมียบางตัวมีจุดสีเข้มที่ท้องด้านล่าง จุดนี้คือตาของลูกปลาที่กำลังโตอยู่ในท้อง แปลว่าตั้งท้องแล้ว
• โมลลี่โดยเฉพาะ: ตัวผู้มีโกโนโพเดียมเรียวยาว ครีบหลังใหญ่และสวยกว่า และกางอวดตอนเกี้ยวตัวเมีย ส่วนตัวเมียครีบหลังเล็กและเรียบกว่า ตัวเมียโตได้ถึงประมาณ 5 นิ้ว ตัวผู้ราว 3 นิ้ว
• ใกล้คลอด: ถ้าท้องตัวเมียเริ่มเป็นเหลี่ยม และชอบไปหลบในไม้น้ำหรือหลังตู้ แสดงว่าใกล้คลอดแล้ว

ชนิด	ระยะตั้งท้องหลังผสม
ปลาหางนกยูง	21–40 วัน
ปลาเพลตี้	30–40 วัน
ปลาโมลลี่	4–6 สัปดาห์

ปลากัด

• จุดไข่: ตัวเมียมีจุดเล็กสีขาวซีด (ท่อวางไข่) อยู่ระหว่างครีบท้องกับครีบก้น สังเกตยากในปลาสีขาวหรือสีอ่อน และในปลาตัวเล็ก
• ความยาวครีบ: ครีบตัวผู้อาจยาวกว่าตัวเมีย 3–4 เท่า แล้วแต่สายพันธุ์ และครีบท้องตัวผู้ยาวและหนากว่า
• เหงือก (เครา): มีทั้งสองเพศ แต่ของตัวผู้ใหญ่กว่า บางทีเห็นได้แม้ไม่ได้พองตัว ส่วนตัวเมียจะเห็นเฉพาะตอนพองเท่านั้น
• รูปร่าง: ตัวผู้ลำตัวยาวเพรียว ตัวเมียสั้นกว่าและป้อมกว่า ปลาโตเต็มวัยตัวเมียมักตัวเล็กกว่าตัวผู้
• ลายตั้ง: ตัวเมียที่พร้อมผสมพันธุ์จะมีลายเข้มแนวตั้งที่ลำตัว ตัวผู้ไม่มีลายแบบนี้
• หวอด: ตัวผู้ก่อหวอดได้เองแม้ไม่มีตัวเมีย แต่บางครั้งตัวเมียก็ก่อหวอดเล็ก ๆ ได้ จึงใช้หวอดอย่างเดียวตัดสินไม่ได้

ปลาเทวดา

• ท่อวางไข่ (genital papilla): อยู่ใต้ท้อง หลังครีบท้องและหน้าครีบก้น ของตัวเมียกว้าง ทรงกระบอก ปลายมน ของตัวผู้เรียวกว่าและปลายแหลม จุดนี้เชื่อถือได้ที่สุดในช่วงผสมพันธุ์ แต่ตัวเมียบางตัวอาจไม่เห็นจนกว่าจะมีไข่เต็มท้อง
• หน้าผาก: ตัวผู้มักมีหน้าผากโหนกเล็กน้อยระหว่างตากับครีบหลัง (nuchal hump) ตัวเมียหน้าผากลาดไปด้านหลังแบบเรียบ ๆ
• ครีบหลัง: ตัวผู้มักมีครีบหลังใหญ่กว่า
• ท้อง: ถ้าท้องป่องก่อนวางไข่ แสดงว่าเป็นตัวเมียที่มีไข่เต็มท้อง

ปลาแพะ (Corydoras)

• ความยาว: ตัวเมียโตยาวกว่าตัวผู้ ในบางชนิดยาวกว่าได้ถึง 40%
• มองจากด้านบน: ตัวเมียกว้างที่สุดตรงแนวก้านครีบท้องหรือเลยไปทางหลังเล็กน้อย ตัวผู้กว้างที่สุดตรงแนวก้านครีบอกหรือเลยมาข้างหลังนิดเดียว
• ครีบท้อง: ตัวผู้มักยาวและแหลมกว่า ตัวเมียเป็นรูปพัดปลายมน แต่บางชนิดก็ไม่เห็นความต่างเลย
• จุดดำ: บางชนิดตัวผู้มีจุดดำประบนครีบเชิงกราน ตัวเมียครีบใส

ขั้นตอนดูเพศให้แม่นขึ้น

1. รอให้ปลาโตพอ: ปลากัดวัยอ่อนแทบดูเพศไม่ได้เลย ให้รอราว 2–3 เดือน (บางแหล่งว่าราว 2 เดือนหรือจนโตเต็มวัย) ปลาเทวดาจะเริ่มเห็นความต่างที่อายุประมาณ 6–7 เดือน สายพันธุ์ป่าบางสายช้ากว่านี้ และก่อนโตเต็มวัยไม่มีวิธีไหนใช้ได้ผล ส่วนปลาออกลูกเป็นตัวรุ่นเล็กอาจต้องใช้เวลาและใช้แว่นขยายช่วย
2. ปลากัด: ดูจุดไข่ตอนให้อาหาร เพราะช่วงนั้นจะเห็นง่ายขึ้น ถ้าอยากดูเหงือกหรือครีบตอนพองตัว ใช้กระจกให้ปลาเห็นเงาตัวเองได้ แต่อย่าทิ้งไว้นานเพราะปลาจะเครียด
3. ปลาแพะ: ให้อาหารอย่างดีสักระยะ แล้วตักปลาใส่ภาชนะเล็กที่ใส่น้ำจากตู้ปลา แล้วมองลงจากด้านบนเพื่อเทียบความกว้างลำตัว
4. ดูหลายลักษณะประกอบกัน: เช่น ปลากัดให้ดูทั้งจุดไข่ ครีบ เหงือก และรูปร่าง ไม่ใช้จุดใดจุดหนึ่งอย่างเดียว

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ดูเพศปลาออกลูกเป็นตัวยากกว่าที่คนส่วนใหญ่คิด ตัวผู้ที่ยังเล็กหรือยังไม่โต ซึ่งครีบก้นยังไม่กลายเป็นโกโนโพเดียม มักถูกเข้าใจผิดว่าเป็นตัวเมีย
• ปลากัดตัวผู้ครีบสั้น เช่น ปลากัดโคย แยกจากตัวเมียได้ยาก
• สีปลากัดเปลี่ยนไปตามอารมณ์ จึงไม่ควรใช้สีอย่างเดียวบอกเพศ
• เลี้ยงปลากัดตัวผู้กับตัวเมียไว้ด้วยกันนอกช่วงผสมพันธุ์ ปลาจะกัดกัน และบ่อยครั้งตัวเมียกัดตัวผู้ตาย
• ความต่างระหว่างเพศของปลาเทวดาดูยากมาก แม้แต่คนเลี้ยงมานานก็ดูพลาดได้ อาหาร สภาพแวดล้อม พันธุกรรม และสายพันธุ์ล้วนทำให้ดูผิดได้
• ปลาเทวดาสองตัวที่ไล่กันแบบมีเรื่องกัน อาจเป็นตัวผู้ทั้งคู่ ไม่ใช่คู่ผสมพันธุ์

ความเชื่อเรื่องปลาเปลี่ยนเพศ

มีคนเล่ากันว่าปลาออกลูกเป็นตัวเปลี่ยนเพศได้ แต่ข้อมูลจากนิตยสารการเลี้ยงปลาระบุว่ายังไม่มีการพิสูจน์ในห้องทดลองที่น่าเชื่อถือ เรื่องที่เล่ากันอาจมาจากตัวผู้บางแบบที่ลักษณะเพศผู้ขึ้นช้า อีกกรณีคือตัวเมียสูงอายุบางตัวมีสี ครีบ และพฤติกรรมคล้ายตัวผู้จากฮอร์โมนไม่สมดุล แต่สร้างน้ำเชื้อไม่ได้และไม่มีโกโนโพเดียมที่ใช้งานได้ จึงยังเป็นตัวเมียอยู่

การจัดสัดส่วนเพศและป้องกันลูกปลาล้นตู้

• ถ้าไม่อยากให้ปลาออกลูก ให้แยกเพศ หรือซื้อมาเพศเดียว ตัวเมียเก็บน้ำเชื้อไว้ได้ จึงอาจออกลูกต่อไปอีกระยะแม้แยกตัวผู้ออกไปแล้ว
• เลี้ยงตัวเมียมากกว่าตัวผู้ เพื่อไม่ให้ตัวเมียตัวใดถูกไล่มากเกินไป สำหรับโมลลี่แนะนำตัวผู้ 1 ตัวต่อตัวเมีย 2–3 ตัว
• ถ้าเลี้ยงปลากัดตัวเมียรวมกันเป็นฝูง ต้องมีอย่างน้อย 5 ตัว การเลี้ยงตัวเมียไว้ด้วยกันแค่ 2 ตัวอันตรายเป็นพิเศษ
• ปลาเทวดามักเลือกคู่เอง ถึงดูเพศถูกแล้วก็ไม่ได้แปลว่าจะได้คู่ที่ผสมพันธุ์กัน

เรื่องปลาข้ามสายพันธุ์

ปลาเพลตี้เป็นญาติห่างจากโมลลี่และเอนด์เลอร์เกินกว่าจะผสมข้ามกันได้ ส่วนลูกผสมระหว่างปลาหางนกยูงกับโมลลี่มีบันทึกไว้แต่พบได้น้อย