Cách phân biệt cá đực cái: betta, bảy màu, molly, platy, cá chuột, thần tiên

Là gì, vì sao cần

Biết cá nào đực cái sẽ quyết định cách bạn nuôi chung, tách bầy hay ghép cặp. Với nhóm cá đẻ con thì chuyện này gấp hơn bạn nghĩ. Bảy màu đực có thể trưởng thành sinh dục từ khoảng 3 tháng tuổi, nên một bầy cá con có khi phải tách đực cái sớm.

Với betta thì khác. Betta đực và cái không nên ở chung ngoài lúc cho đẻ. Chúng sẽ đánh nhau, và cá cái thường giết cá đực. Còn với cá thần tiên, xác định giới tính là bước đầu khi bạn muốn có cặp sinh sản.

Bảy màu, molly, platy (cá đẻ con)

• Vây hậu môn: đây là dấu hiệu chắc nhất. Cá đực có gonopodium, tức vây hậu môn đã biến thành một cái que. Que này xoay được mọi góc và dùng để chuyển tinh sang cá cái. Cá cái giữ vây hậu môn hình tam giác.
• Dáng mình: cá cái thường tròn mình, mập hơn cá đực.
• Đốm thai: bảy màu cái và một số platy có một đốm sẫm màu ở thấp dưới bụng. Đó là mắt của cá con đang phát triển, và nó cho biết cá đang mang thai.
• Riêng molly: gonopodium của cá đực mảnh và dài. Molly cái lớn hơn, tới khoảng 5 inch, còn molly đực chỉ khoảng 3 inch. Cá đực có vây lưng to và cầu kỳ hơn, hay xòe ra khoe khi tán cá cái. Vây lưng của cá cái nhỏ và đơn giản hơn.

Khi cá cái sắp đẻ, bụng sẽ vuông lại như cái hộp. Cá cũng hay trốn vào đám cây hoặc ra sát phía sau bể.

Loài	Thời gian mang thai sau khi thụ tinh
Bảy màu	21–40 ngày
Platy	30–40 ngày
Molly	4–6 tuần

Cá betta

• Đốm trứng: betta cái có một đốm nhỏ màu nhạt nằm giữa vây bụng và vây hậu môn. Đó là ống đẻ trứng. Trên cá màu trắng hoặc màu nhạt thì đốm này rất khó thấy.
• Vây: tùy dòng, vây cá đực có thể dài gấp ba đến bốn lần vây cá cái. Vây bụng của cá đực cũng dài và dày hơn.
• Râu mang: cả đực lẫn cái đều có lớp màng dưới nắp mang. Ở cá đực màng này to hơn, và đôi khi lộ ra cả lúc cá không giương mang. Cá cái chỉ lộ màng này khi giương mang.
• Dáng mình: cá cái ngắn và chắc mình, cá đực dài và thon. Cá cái trưởng thành thường nhỏ hơn cá đực.
• Sọc dọc: cá cái sẵn sàng sinh sản sẽ hiện các sọc sẫm chạy dọc theo chiều đứng trên thân. Cá đực không có sọc này.
• Tổ bọt: cá đực làm tổ bọt kể cả khi không có cá cái. Cá cái thỉnh thoảng cũng làm, nhưng tổ nhỏ hơn.

Cá thần tiên

• Ống sinh dục: ống này nằm dưới bụng, sau vây bụng và trước vây hậu môn. Ống của cá cái to, hình trụ và tù đầu. Ống của cá đực mảnh hơn và nhọn. Dấu hiệu này đáng tin nhất vào mùa sinh sản. Ở cá cái, ống có khi chỉ lộ ra khi bụng đã đầy trứng.
• Trán: cá đực thường có một cái gù nhẹ trên trán, nằm giữa mắt và vây lưng. Trán cá cái thoai thoải dốc ra sau.
• Vây lưng: cá đực thường có vây lưng to hơn.
• Bụng: con nào bụng phình lên trước khi đẻ là cá cái đang đầy trứng.

Thần tiên thường tự chọn bạn đời. Vì vậy dù bạn đã xác định đúng một đực một cái, chưa chắc hai con đó sẽ thành cặp.

Cá chuột (Corydoras)

• Chiều dài: cá cái dài hơn cá đực. Ở một số loài, cá cái dài hơn tới 40%.
• Nhìn từ trên xuống: chỗ rộng nhất của cá cái nằm ngang hoặc hơi sau gai vây bụng. Chỗ rộng nhất của cá đực nằm ngang hoặc ngay sau gai vây ngực.
• Vây bụng: cá đực thường có vây bụng dài và nhọn hơn, còn vây bụng cá cái hình quạt và tròn. Một số loài thì không thấy khác biệt gì.
• Đốm trên vây: ở vài loài, vây bụng của cá đực có lấm tấm chấm đen, còn của cá cái thì trong.

Các bước xem giới tính

1. Đợi cá đủ tuổi. Betta còn nhỏ gần như không thể phân biệt. Có nguồn khuyên đợi hai đến ba tháng, có nguồn nói khoảng hai tháng hoặc đến khi cá trưởng thành. Thần tiên thường chỉ lộ khác biệt từ khoảng sáu đến bảy tháng tuổi, các dòng hoang dã có khi còn muộn hơn. Trước khi trưởng thành thì không dấu hiệu nào dùng được.
2. Với cá đẻ con, soi vây hậu môn. Cá còn nhỏ thì phải kiên nhẫn, và có khi cần đến kính lúp. Nếu vây đã thành que thì đó là cá đực.
3. Với betta, cho cá ăn rồi tìm đốm trắng. Đốm trứng trên cá nhỏ khó thấy, nhưng lúc cá ăn thì dễ quan sát hơn. Bạn cũng có thể đưa gương ra cho cá giương mang để xem màng mang. Đừng để gương lâu vì cá sẽ bị stress.
4. Với cá chuột, nhìn từ trên xuống. Cho cá ăn đầy đủ một thời gian. Sau đó bắt cá sang một hộp nhỏ chứa nước bể rồi nhìn từ trên xuống để so chỗ rộng nhất của thân.
5. Với thần tiên, đợi mùa sinh sản để xem ống sinh dục. Đây là lúc dấu hiệu rõ nhất. Bạn kết hợp thêm với dáng trán và bụng.

Sai lầm hay gặp

• Tưởng cá đẻ con dễ phân biệt. Thực tế khó hơn nhiều người nghĩ. Cá đực còn nhỏ hoặc chưa trưởng thành, vây hậu môn chưa thành que, rất dễ bị nhầm là cá cái.
• Nhìn màu để đoán giới tính betta. Màu betta đổi theo tâm trạng, nên màu sắc không phải căn cứ.
• Coi betta vây ngắn là cá cái. Betta đực vây ngắn, ví dụ betta koi, rất dễ bị nhầm với cá cái.
• Tưởng hai con thần tiên rượt nhau là một cặp. Nếu rượt nhau mà kèm theo đánh nhau thì nhiều khả năng đó là hai con đực. Khác biệt đực cái ở thần tiên vốn mờ nhạt, người nuôi lâu năm cũng nhìn nhầm. Thức ăn, môi trường, di truyền và dòng cá đều có thể làm bạn đánh giá sai.
• Nuôi chung betta đực và cái. Ngoài lúc cho đẻ thì không nên. Chúng đánh nhau, và cá cái thường giết cá đực.
• Nuôi bầy betta cái quá ít con. Một bầy betta cái cần ít nhất năm con. Nuôi đúng hai con cái chung với nhau là đặc biệt nguy hiểm.

Nuôi chung đực cái cho ổn

• Với cá đẻ con, nên nuôi nhiều cá cái hơn cá đực, để không con cái nào bị cá đực quấy quá nhiều. Với molly, tỉ lệ một đực với hai hoặc ba cái sẽ chia bớt sự chú ý của cá đực và giảm stress cho cá cái.
• Nếu không muốn cá đẻ, hãy tách riêng đực cái hoặc chỉ mua một giới. Lưu ý là cá cái giữ được tinh trùng trong người, nên sau khi tách nó vẫn có thể đẻ thêm vài lứa nữa.
• Platy họ hàng quá xa với molly và Endler nên không lai được. Bảy màu lai với molly thì đã có ghi nhận, nhưng hiếm.

Chuyện cá "đổi giới tính"

Dân chơi hay kể chuyện cá đẻ con tự đổi từ cái sang đực. Chuyện này chưa được chứng minh thuyết phục trong phòng thí nghiệm. Nhiều khả năng đó là những con đực thuộc dạng "yếu", trưởng thành muộn, nên lúc nhỏ trông giống cá cái.

Cũng có trường hợp cá cái lớn tuổi bị mất cân bằng nội tiết, nên lên màu, mọc vây và cư xử giống cá đực. Nhưng chúng không tạo được tinh trùng và không có gonopodium hoạt động được, nên vẫn là cá cái.

Ở Việt Nam

• Tiệm cá ở mình phần lớn bán betta đực. Betta cái thường do người chơi bán, hoặc chỉ có ở các tiệm chuyên hơn. Nếu không chắc thì cứ coi con betta đó là cá đực.
• Bảy màu và molly còn nhỏ thì dùng kính lúp soi vây hậu môn. Platy và cá kiếm cũng phân biệt theo cách đó.
• Một nghiên cứu của Đại học Cần Thơ trên cá thần tiên (Pterophyllum scalare) xác định giới tính cá sau 90 ngày tuổi, dựa vào hình dáng bên ngoài và mổ xem tuyến sinh dục.

Kiểm tra lại

• Cá đã đủ tuổi để xem chưa?
• Bạn đã xem dấu hiệu chắc nhất của loài đó chưa: vây hậu môn ở cá đẻ con, đốm trứng ở betta, ống sinh dục ở thần tiên, dáng thân nhìn từ trên ở cá chuột?
• Bạn có đang dựa vào màu sắc hay hành vi rượt đuổi để kết luận không? Hai dấu hiệu này dễ làm bạn nhầm.
• Nếu nuôi chung, tỉ lệ đực cái đã đủ nhiều cá cái chưa?