Cá bị nấm miệng, nấm lưng (columnaris): nhận biết, cách chữa và phòng

Bệnh này là gì

Người Việt hay gọi bệnh này là "nấm miệng". Cái tên dễ làm người ta tưởng là nấm, nhưng thủ phạm là vi khuẩn Flavobacterium columnare, trước đây có tên Flexibacter columnaris. Vì thế bệnh còn được gọi là columnaris. Đây là vi khuẩn Gram âm, hình que, không có roi và di chuyển bằng cách trườn.

Về nguyên tắc, mọi loài cá nước ngọt đều có thể mắc bệnh. Người ta đã gặp bệnh ở neon, platy, cá ngựa vằn và koi. Trong bể ở nhà tại Việt Nam, cá hay bị nhất là bảy màu, molly và neon. Bệnh lây rất mạnh, và cá con đặc biệt dễ mắc.

Bệnh có hai thể:

• Thể cấp tính: vết loét trên da lan ra trong vài giờ. Có thể tới 50% đàn cá chết trong vòng 36 giờ.
• Thể mạn tính: các vết trắng lớn dần từ từ, cá chết sau một thời gian dài.

Nếu không chữa, vi khuẩn có thể ăn mòn sụn môi. Lúc đó cá chết đói, hoặc nhiễm trùng lan khắp cơ thể.

Dấu hiệu

• Những búi ngắn màu trắng đục tới xám, chủ yếu ở đầu, mặt, mang và hàm. Đôi khi búi mọc trên thân và vây.
• Thể ở miệng: môi sưng, mép miệng có lớp màng trắng xám trông như bông. Về sau hàm bị ăn mòn, có vết loét đỏ sâu khiến cá không ngậm miệng lại được.
• Thể ở lưng (bệnh "lưng yên ngựa"): ở cá có vảy, vết bệnh có thể bắt đầu từ mép vây rồi lan vào trong thành hình yên ngựa. Một nguồn khác lại mô tả vết bệnh bắt đầu ở gốc vây lưng rồi lan ra từ đó.
• Ở cá không vảy, vùng da bệnh chết đi, có màu xám xanh và viền đỏ.
• Mép vây rã dần tới khi lộ cả tia vây.
• Sợi mang rã từ đầu sợi vào phía cung mang. Cá lấy oxy kém nên thở gấp.
• Cá lờ đờ, trốn vào góc hoặc nằm đáy, bỏ ăn.

Cần nhớ là ca cấp tính có thể làm cá chết trước khi thấy dấu hiệu gì bên ngoài.

Phân biệt với bệnh khác:

• Nấm thật: sợi trắng dài, xốp như bông gòn. Búi của columnaris thì ngắn. Cái tên "bệnh bông gòn" là lý do nhiều người nhầm hai bệnh này với nhau.
• Thối vây: rất dễ nhầm với columnaris. Điểm khác là columnaris có những búi ngắn đặc trưng.
• Ở koi: thối mang do columnaris cần phân biệt với KHV, vì KHV cũng làm mang bị ăn mòn.
• Một trang koi ở Việt Nam cho rằng chứng "thối miệng" có lớp như bông mà họ mô tả nhiều khả năng do Aeromonas hydrophila gây ra, không phải columnaris.

Muốn chắc chắn thì soi kính hiển vi. Trên mô vây, vi khuẩn bám một đầu, đung đưa và tụ lại thành cụm như cột hay đống rơm. Xét nghiệm PCR cho kết quả nhanh hơn và nhạy hơn nuôi cấy.

Nguyên nhân

Vi khuẩn này vốn có sẵn trong bể. Nó là loại cơ hội, chờ cá yếu hoặc có vết thương do đánh nhau, rỉa vây thì xâm nhập. Bệnh bùng lên khi có thêm các điều kiện sau:

• Amoniac hoặc nitrit trên 0. Tình trạng này gắn rất chặt với các đợt bùng bệnh.
• Nước bẩn, amoniac cao, pH cao, oxy thấp.
• Bể nuôi dày, tải sinh học cao.
• Thức ăn thừa và chất hữu cơ tích lại, vì đó là nguồn nuôi đợt bệnh.
• Cá bị stress hoặc ăn uống thiếu chất nên sức đề kháng yếu.

Nhiệt độ: khi nuôi cấy, vi khuẩn mọc ở 18–30 °C và không mọc dưới 14 °C hay trên 33 °C. Một nguồn ghi vi khuẩn phát triển mạnh khi nước trên 15 °C và nước càng ấm thì bệnh lây càng nhanh. Một nguồn khác ghi vi khuẩn độc hơn ở 85–90 °F, và khi nước nóng cá có thể chết trong vài giờ. Ở ao, bệnh bùng nhiều nhất vào mùa hè.

Khi nước có độ cứng từ 50 ppm, vi khuẩn có thể sống trong nước tới 32 ngày.

Những cá dễ mắc hơn:

• Cá bị thương hoặc bị rỉa vây.
• Cá cichlid hay khóa hàm vật nhau.
• Cá đẻ con nuôi trong nước mềm, có tính axit.
• Betta nuôi không có sưởi.
• Cá vàng nuôi trong bể không lọc hoặc quá đông.

Làm gì ngay

1. Chữa ngay, đừng chờ xem, vì bệnh có thể diễn biến rất nhanh.
2. Bắt cá bệnh sang bể hoặc thau riêng có sục khí mạnh.
3. Một nguồn khuyên bước đầu là tắm thuốc và hạ nhiệt độ nước xuống khoảng 24 °C (75 °F).

Chữa

Bệnh do vi khuẩn nên cần thuốc kháng khuẩn. Song song với dùng thuốc, lúc nào cũng phải sửa lại cách nuôi: nước, mật độ, thức ăn.

Cách chữa người chơi ở Việt Nam hay dùng:

1. Tách cá sang bể có sục khí tốt.
2. Tắm cá trong nước có Furan-2 hoặc ciprofloxacin, kèm muối 3‰ (3 g mỗi lít), trong 4–5 ngày. Mỗi ngày thay 50% nước rồi châm thuốc mới.
3. Chấm vết loét vài giây bằng tăm bông thấm povidone-iodine hoặc nước oxy già pha loãng, sau đó thả cá lại vào nước thuốc.
4. Khi cá lành, mỗi tuần thay 30% nước và giảm muối từ từ.

Trong thời gian hồi phục, cho cá ăn thức ăn bột mịn, artemia mới nở hoặc thức ăn mềm dễ nuốt.

Các thuốc và liều mà nguồn có ghi:

Hoạt chất	Liều, thời gian	Lưu ý
Phenoxyethanol	100 mg/l trong 7 ngày
Nifurpirinol (furanace)	0,2 mg/l, tối đa 5 ngày	Có thể làm hại vi sinh trong lọc
Kanamycin và kháng sinh khác diệt vi khuẩn Gram âm	Nguồn không ghi liều
Nhóm tetracycline, quinolone	Nguồn không ghi liều	Thức ăn trộn oxytetracycline có tác dụng khi nhiễm bên trong, nhưng đã bắt đầu có hiện tượng kháng thuốc
Thuốc tím, đồng sunfat, oxy già (dùng ngoài)	Nguồn không ghi liều chung	Độc khi nồng độ cao

Cách chọn kháng sinh tốt nhất là dựa vào kháng sinh đồ, tức xét nghiệm xem vi khuẩn nhạy với thuốc nào. Vì vi khuẩn thích nước kiềm, hạ pH xuống 6,8 có thể hỗ trợ cho đợt chữa.

Về muối, các nguồn nói khác nhau. Một nguồn cho rằng muối ít tác dụng chữa bệnh này. Theo nguồn đó, muối tới 1 oz mỗi gallon Mỹ có thể ngừa nhiễm, nhưng chỉ dùng cho cá chịu mặn như bảy màu và molly. Trong khi đó, cách chữa phổ biến ở Việt Nam vẫn dùng muối 3‰ kèm thuốc kháng khuẩn. Hai bên khớp nhau ở một điểm: muối không phải thuốc chính.

Riêng với koi:

• Thối mang giai đoạn đầu: một trang koi tắm muối 100 g cho 4,5 lít (1 gallon) trong 10 phút. Đây là liều tắm rất đậm, bạn nên kiểm tra kỹ trước khi dùng.
• Xử lý cả hồ bằng chloramine-T 1 g cho 4.500 lít (1.000 gallon). Cách này rủi ro nếu nước mềm.
• Xử lý cả hồ bằng thuốc tím 1,5 g/1.000 lít, được cho là hợp với nước mềm hơn. Con số tính theo gallon trên trang đó không khớp với con số tính theo lít, nên lấy theo lít.
• Khi miệng nhiễm nặng, nên lấy mẫu xét nghiệm rồi chọn kháng sinh theo kết quả. Thuốc thường được tiêm vì cá không ăn được.

Với cá bị thương đã cách ly, tinh dầu tràm trà có thể ngừa nhiễm trùng.

Phòng

• Chạy chu trình nitơ cho bể trước khi thả cá. Luôn có lọc, không nuôi quá đông.
• Cho ăn đủ chất, nhiều vitamin. Không để thức ăn thừa.
• Hút cặn và thay nước theo lịch đều đặn.
• Giữ oxy hòa tan cao, kiểm soát amoniac và nitrit.
• Nuôi các loài hợp nhau. Cá hay đánh nhau hoặc rỉa vây thì tách riêng.
• Khi trời nóng, nhiệt độ nước tăng thì để ý cá kỹ hơn.

Cá da trơn hiện đã có vắc-xin sống nhược độc.

Sai lầm hay gặp

• Tưởng là nấm. Bệnh này do vi khuẩn gây ra.
• Dựa vào muối làm thuốc chữa chính.
• Để thức ăn thừa thối dưới đáy và nuôi bể quá đông. Cả hai đều làm bệnh lây nhanh hơn.
• Dùng chloramine-T cho hồ koi nước mềm. Thuốc có thể làm hại cá.

Ở Việt Nam

Ở Việt Nam, người chơi hay dùng Furan-2, ciprofloxacin, muối hột và povidone-iodine để chữa bệnh này.

Những đợt nắng nóng ở Hà Nội, không khí có thể vượt 38–40 °C và nước hồ lên tới 30–34 °C. Đây là giai đoạn nguy hiểm nhất trong năm vì oxy trong nước xuống thấp.

Ở cá tra có bệnh trắng đuôi, một bệnh gần với columnaris. Bệnh xuất hiện quanh năm nhưng nhiều nhất vào đầu mùa mưa.

Khi nào cần lo

• Vết bệnh lan nhanh trong vài giờ. Đó là dấu hiệu của thể cấp tính, thể có thể làm tới một nửa đàn cá chết trong 36 giờ.
• Cá thở gấp. Mang bị rã thì cá lấy oxy kém.
• Hàm bị ăn mòn, cá không ngậm miệng được và bỏ ăn.
• Nước đang nóng. Khi nhiệt độ cao, cá có thể chết trong vài giờ.
• Bể có cá con, vì cá con đặc biệt dễ mắc bệnh.