Cách loại bỏ tảo đỏ trong bể thủy sinh

Tảo đỏ là tên gọi chung của nhóm Rhodophyta. Trong nhóm này có mấy loại tảo khét tiếng như tảo râu đen (Black Beard algae, gọi tắt là BBA) và tảo gạc nai (Staghorn algae).

Cái khó là những tên gọi thông dụng này chưa chắc đã chỉ đúng một loài nào. Vì thế, đôi khi bể lại mọc những loài tảo đỏ khác. Chúng có thể có đặc điểm na ná, thậm chí nhìn giống hệt, nhưng cách trị lại khác.

Nhìn chung, thuốc diệt tảo trị tảo đỏ khá hiệu quả. Dù vậy, vẫn có lúc thuốc không xử lý nổi. Đó là lý do loại tảo này đặc biệt khó trị.

Vì vậy, ngay cả người chơi bình thường cũng nên chịu khó tìm hiểu về các loại tảo. Hiểu chúng rồi thì bạn sẽ biết trước chuyện gì có thể xảy ra, và chặn được từ sớm, trước khi tảo kịp mọc và lan khắp bể.

Chuyện thú vị. Nguồn gốc của tảo đỏ từng là một bí ẩn. Ban đầu người ta xếp chúng vào giới thực vật. Về sau, chúng lại được xem là những sinh vật nhân thực sớm nhất. Các phân tích phát sinh chủng loại cho thấy khá rõ là tảo đỏ xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử tiến hóa, trước cả những nhánh về sau sinh ra thực vật, động vật và nấm.

Tảo đỏ là gì?

Rhodophyta, thường gọi là tảo đỏ, là một nhóm tảo rất đa dạng. Chúng sống cả ở biển lẫn nước ngọt. Nét đặc trưng của chúng là màu đỏ, tím hoặc đen.

Loài nào trong nhóm Rhodophyta cũng có lục lạp và tạo ra diệp lục. Đây cũng chính là loại diệp lục có ở các loài cây khác. Có điều, một sắc tố quang hợp phụ tên là phycoerythrin đã lấn át mất màu xanh đó. Chỉ tảo đỏ mới có sắc tố này.

Các sắc tố nhóm phycobilin như phycoerythrin hấp thụ ánh sáng xanh lam và phản xạ ánh sáng đỏ. Vì vậy, nhiều loài tảo đỏ có màu đỏ đồng rất riêng. Màu này lộ rõ khi bạn soi tảo trước nguồn sáng, hoặc khi ngâm tảo vào axeton hay cồn. Còn dưới ánh sáng bình thường, chúng trông gần như màu đen.

Một nhóm nhỏ tảo đỏ nước ngọt, trong đó có Audouinella, chứa ít phycoerythrin hơn. Vì thế, những “búi đen” này đôi khi lại có màu xám, thậm chí hơi ngả xanh lục.

Đặc điểm nhận dạng tảo đỏ

Tảo đỏ trông như một chùm sợi. Tùy loài và điều kiện môi trường, nó thường có màu xám bẩn, nâu hoặc đen.

Loại tảo này sinh sản bằng bào tử, phần lớn theo kiểu vô tính. Dù vậy, người ta cũng đã ghi nhận chúng sinh sản hữu tính.

Trong bể, tảo đỏ không mọc ở một chỗ cố định nào. Bạn có thể gặp nó trên thân cây, nhất là ở các khúc cong hoặc ở chóp lá. Nó cũng bám lên đủ loại đồ trang trí như đá, hang, cây nhựa, v.v.

Các loài tảo đỏ khác nhau thế nào?

Nhiều người chơi còn không biết tảo đỏ có nhiều loại. Vì thế, đến lúc chọn cách trị hiệu quả nhất, họ thường lúng túng.

Mà chuyện này cũng chẳng có gì lạ!

Lưu ý. Tùy nguồn, hiện có khoảng 5.000 đến 10.000 loài tảo đỏ đã được mô tả. Gần như tất cả đều là tảo biển. Chỉ khoảng 200 loài sống ở nước ngọt.

Lấy chi Audouinella làm ví dụ. Hiện chi này có hơn 80 loài, trong đó có cả tảo râu đen. Chính giới khoa học cũng thừa nhận ranh giới giữa các loài này vẫn còn mơ hồ. Có khi việc tách loài chỉ dựa trên những đặc điểm thiếu tin cậy.

Một số loài tảo đỏ có thể trông rất giống nhau, nhất là lúc mới mọc. Khi tảo lớn hơn, bạn sẽ phân biệt dễ hơn nhiều.

Chẳng hạn, tảo râu đen dài tới 5 cm và cứ thế vươn dài ra thành một tua sợi sẫm màu. Trong khi đó, có những loại tảo ngay từ đầu đã mọc thành cụm như bàn chải và không dài quá 2 cm.

Nguyên nhân gây tảo đỏ

Phải nói trước là rất khó ngăn tảo đỏ xuất hiện trong bể. Bào tử của nó có mặt trong gần như mọi bể, và gặp điều kiện thích hợp là sinh sôi rất nhanh.

Bạn không nghe nhầm đâu. Bể nào cũng chứa vô số vi sinh vật và các loài tảo. Chúng chỉ chờ đủ điều kiện và đủ thời gian là phát triển. Vì thế, ngay cả những bể chăm kỹ, trồng nhiều cây, đôi khi vẫn bị loại tảo này bùng lên.

Dù vậy, vẫn nên điểm qua những yếu tố chính khiến tảo đỏ phát triển. Các nguyên nhân chính gồm:

• chất hữu cơ trong bể quá nhiều (thả cá quá dày, cho ăn quá nhiều, lũa to),
• lọc nước kém,
• nước thiếu oxy hoặc sục khí quá mạnh,
• CO2 mất cân bằng,
• ít vệ sinh bể,
• thay nước không đủ.

Tảo này mọc trong bể thường là do nhiều yếu tố trên cộng lại.

Nhưng nếu tìm điểm chung của chúng, bạn sẽ thấy thủ phạm chính là lượng chất hữu cơ trong nước.

Tảo đỏ có hại cho cây không?

Có, tảo đỏ có hại cho cây. Thường thì những cây mọc chậm, lá to bản, hoặc vừa chậm vừa to bản sẽ bị trước tiên (ví dụ Anubias, cây kiếm Amazon, dương xỉ Java, v.v.).

Lúc mới mọc, tảo đỏ bám dọc theo mép lá. Càng lớn và lan rộng, nó càng phủ kín nhiều diện tích lá hơn. Cây không còn nhận đủ ánh sáng để quang hợp. Kết quả là cây thiếu chất, dễ bệnh và cuối cùng thối rữa.

Nếu cứ để mặc, tảo sẽ lan nhanh đến mức có khi cách duy nhất còn làm được là bỏ toàn bộ cây trong bể.

Tảo đỏ có hại cho cá hoặc tép không?

Không. Tảo đỏ không gây hại hay nguy hiểm gì cho cá, tép hay các con vật khác trong bể. Bản thân loại tảo này không làm chúng bị thương.

Tuy vậy, nó vẫn có thể gây ảnh hưởng xấu gián tiếp, cụ thể như sau:

• Tảo mọc quá nhiều có thể làm dinh dưỡng trong bể mất cân bằng. Về lâu dài, môi trường sẽ không còn an toàn cho vật nuôi.
• Nếu bạn nuôi những loài cá thích ăn cây, chúng sẽ chê những cây bị tảo phủ.

Cách diệt tảo đỏ

Tảo đỏ thuộc nhóm Rhodophyta, nên bạn có thể tham khảo các cách trị tảo râu đen và tảo gạc nai.

Có điều, những cách đó không phải lúc nào cũng hiệu quả. Dù sao đây vẫn là những loài khác, thậm chí khác cả chi.

Bạn cũng nên nhớ là không có cách nào hiệu quả với mọi bể. Mỗi cách hiệu quả đến đâu còn tùy tảo đã lan tới mức nào và bể set ra sao.

Nhìn chung, tảo đỏ chịu được nước ô nhiễm nặng và nước có tính axit. Nó phát triển mạnh nhờ photphat và nitrat hòa tan trong nước.

Hóa chất (Glutaraldehyde hoặc Monolinuron)

Dùng hóa chất diệt tảo không phải lựa chọn được nhiều người ủng hộ. Nhưng có những trường hợp chẳng còn cách nào khác ngoài biện pháp mạnh.

Người ta đã phát hiện ra loại tảo này khá nhạy với Glutaraldehyde (C5H8O2).

Glutaraldehyde pha loãng với nước thường bán dưới dạng sản phẩm thay cho châm CO2 khí ở bể cây thủy sinh. Tiếc là glutaraldehyde nguyên chất tác dụng rất mạnh, nên có thể làm hại một số cây (như Ceratophyllum spp, Vallisneria, bóng rêu Marimo, rêu Subwassertang, Elodea sp., rêu Riccia (Crystalwort), v.v.).

Lưu ý. Glutaraldehyde là chất khử trùng, thường dùng để tiệt trùng dụng cụ phẫu thuật.

Easy Carbo và Flourish Excel là những biến thể (đồng phân) của glutaraldehyde (C5H8O2). Chúng phản ứng yếu hơn công thức gốc một chút.

Monolinuron (C9H11ClN2O2) cũng là một chất diệt tảo, nhưng ít độc hơn các chất khác. Một số sản phẩm có chứa chất này:

• Tetra Algetten,
• AlgoStop depot,
• Tetra Algizit,
• Tetra AlguMin

Lưu ý. Nhìn biểu đồ có thể thấy một số sản phẩm có tác dụng ngay, nhưng chỉ trong thời gian ngắn. Một số khác cần lâu hơn mới có tác dụng, và tác dụng cũng nhẹ hơn.

Sau khi xử lý, bạn nên tắt lọc 30–60 phút để thuốc phát huy tác dụng tốt hơn.

Quan trọng. Đừng dùng quá liều glutaraldehyde! Nhớ đọc kỹ hướng dẫn! Ví dụ, ngưỡng độc của Excel với cá và động vật không xương sống khá thấp (>5 mg/L). Quá tay là bạn có thể giết chết vật nuôi.

Nâng cấp hệ thống lọc

Những vấn đề hay gặp là lọc yếu, dòng chảy bố trí chưa hợp lý và vật liệu lọc quá bẩn.

Nếu bạn thấy tảo đỏ, hay gần như bất kỳ loại tảo nào khác, thì rất có thể nước trong bể đang thừa chất hữu cơ.

Nước trông trong vắt chưa chắc đã không có cặn li ti. Lũa chẳng hạn, có thể nhả ra khá nhiều chất hữu cơ. Vì vậy, bạn cần tăng cường hoặc cải thiện hệ thống lọc.

Vệ sinh, hút đáy và thay nước

Mỗi tuần bạn nên hút đáy nền một lần, kèm thay 30–40% nước. Làm vậy để lấy đi mùn bã và chất hữu cơ có thể đang kẹt trong nền.

Bạn cũng cần theo dõi sát tình hình bằng cách test photphat và nitrat thường xuyên. Tảo sống dựa rất nhiều vào NO3 và PO4.

Ngoài ra, hãy giữ thật sạch các ngăn lọc cơ học, kể cả ngăn lọc thô, ngay cả khi bạn đang chạy lọc thùng xịn.

Đồ trang trí và đá thì ngâm thuốc tẩy 10–20 phút. Nhiệt kế và các thiết bị bằng kính khác thì lau sạch.

Nếu được thì lấy lũa ra khỏi bể. Dù đã luộc, ngâm tẩy và xử lý kỹ, lũa vẫn phân hủy dần theo thời gian. Đây chính là vấn đề lớn nhất khi trị loại tảo này.

Kiểm soát ánh sáng

Tảo đỏ phát triển mạnh khi bể đủ sáng. Vì vậy, bạn có thể hạn chế nó bằng cách chỉnh lại thời gian và cường độ chiếu sáng. Bạn có thể giảm số giờ bật đèn, hoặc mua một bộ hẹn giờ để kiểm soát chu kỳ sáng.

Hãy giảm thời gian chiếu sáng. Dù thế nào cũng đừng để đèn sáng quá 10 tiếng mỗi ngày.

CO2

Tảo đỏ phát triển mạnh nhờ CO2 ở dạng liên kết hóa học, tức là bicacbonat [HCO3-].

Ở bể không châm CO2, nước cứng và pH cao, phần lớn cacbon tồn tại ở dạng bicacbonat [HCO3-].

Ngược lại, ở bể có châm CO2 và pH quanh mức 7,0, phần lớn cacbon tồn tại ở dạng CO2. Vì thế, tảo đỏ ít xuất hiện hơn hẳn ở những bể có châm CO2.

Kiểm soát photphat và nitrat

Nitrat và photphat tự tăng lên khi chất thải trong bể phân hủy. Nếu chăm bể không đúng cách, hai chất này sẽ tăng mãi. Bể mất cân bằng và tảo có cơ hội mọc.

Trong bể, nitrat và photphat có thể đến từ nhiều nguồn, gồm:

• chất thải của cá,
• thức ăn thừa,
• xác động vật,
• lá cây phân hủy,
• phân bón,
• chất ổn định pH và KH, v.v.

Gỡ tảo bằng tay

Muốn cách này có hiệu quả, bạn chỉ nên làm song song với các cách đã nêu ở trên.

Loại tảo này khá dai và bám rất chắc vào chỗ nó mọc. Nếu tảo đã phủ kín cả lá thì cắt bỏ lá đó nhiều khả năng sẽ dễ hơn nhiều.

• Tỉa bỏ phần cây bị tảo bám.
• Cố gỡ càng nhiều tảo càng tốt.

Bạn có thể dùng dụng cụ cạo tảo hoặc bàn chải đánh răng để gỡ.

Những cách không hiệu quả

Dĩ nhiên mỗi người chơi có kinh nghiệm riêng. Cách hiệu quả với người này chưa chắc đã hiệu quả với người khác.

Dù vậy, thực tế cho thấy một số cách diệt loại tảo đỏ này khá kém hiệu quả. Có thể phải điều chỉnh cách làm cho riêng loại tảo này. Ai có thêm kinh nghiệm hay quan sát về chuyện này thì rất đáng để chia sẻ.

• Che tối bể

Trong một lần thử, che tối bể 3 ngày không có tác dụng gì với loại tảo này. Trong khi đó, cách này lại khá hiệu quả với tảo râu đen.

Tảo đỏ (Rhodophyta) là sinh vật quang hợp và tự dưỡng. Chúng chỉ cần CO2 hoặc cacbonat làm nguồn cacbon, cộng thêm một hợp chất nitơ vô cơ đơn giản để tổng hợp chất. Dù vậy, một số loài tảo đỏ vẫn chịu được cảnh tối trong thời gian dài.

• Oxy già (H2O2)

Cách này không hẳn là vô dụng. Nhưng nó cần oxy già nồng độ cao (tới 50 mg/L trong 20–30 phút), và tốt nhất là phải có một thùng riêng để ngâm. Đã mất công đến vậy thì dùng luôn thuốc tẩy cho gọn.

Quan trọng. Ở nồng độ này, oxy già có thể giết cá, ốc, tép và cả vi sinh có lợi. TUYỆT ĐỐI KHÔNG làm vậy trong bể chính!

• Thả sinh vật ăn tảo

Một số loài cá và tép có thể ăn tảo râu đen. Nhưng với vài loại tảo đỏ khác, khi đem thử với cá, ốc và tép thì không con nào chịu ăn.

Cũng có thể đó chỉ là trường hợp riêng, và lúc đó các con vật được thử (tép Amano, ốc nerite, cá ăn tảo Xiêm và cá molly) chưa thật sự đói. Cần thử thêm mới kết luận được.

Mặt khác, khi tảo đỏ bắt đầu phân hủy thì tép Amano, cá ăn tảo Xiêm và cá molly lại ăn nó ngon lành.

Cách phòng ngừa

Giống mọi loại tảo khác, tảo đỏ sẽ lan ra khi gặp môi trường thuận lợi. Dựa vào những gì đã biết về loại tảo này, bạn có thể làm vài việc để giảm nguy cơ nó xuất hiện trong bể.

• Kiểm soát lượng thức ăn. Đừng cho cá ăn quá nhiều.
• Giữ bể sạch. Thường xuyên vớt thức ăn thừa và phân cá. Vệ sinh nền mỗi tháng. Thay nước đều đặn.
• Trồng cây mọc nhanh. Chúng sẽ hút bớt nitrat và photphat trong nước.
• Cách ly cá, tép mới và khử trùng cây mới.
• Kiểm soát các thông số nước.

Kết luận

Gặp điều kiện thuận lợi, tảo đỏ có thể lan rất nhanh và gây hại nặng cho cây thủy sinh.

Tảo đỏ xuất hiện trong bể là dấu hiệu bể đang mất cân bằng và nước chứa quá nhiều chất hữu cơ.

Để xử lý, bước đầu nên làm là kiểm soát lượng thức ăn và phân bón. Bạn cũng nên để ý xem lũa hay cây thối rữa có đang góp phần gây ra tình trạng này không.

Kết hợp thay nước đều đặn, gỡ tảo bằng tay và dùng thuốc diệt tảo, bạn sẽ có thể dọn sạch loại tảo này khỏi bể.

Tài liệu tham khảo

• Necchi Jr, Orlando, and Marcelo R. Zucchi. “Systematics and distribution of freshwater Audouinella (Acrochaetiaceae, Rhodophyta) in Brazil.” European Journal of Phycology30, no. 3 (1995): 209-218.
• Huisman, John Marinus. Marine plants of Australia. University of Western Australia Press in association with Australian Biological Resources Study, 2000.
• World Health Organization (2009). Stuart MC, Kouimtzi M, Hill SR (eds.). WHO Model Formulary 2008. World Health Organization. pp. 323, 325. hdl:10665/44053. ISBN 9789241547659.