Chăm bể thủy sinh: thay nước, hút cặn, trị rêu hại và tỉa cây

Thay nước, hút cặn, rửa lọc và tỉa cây là những việc ai chơi thủy sinh cũng phải làm đều đặn. Người mới hay gặp mấy chuyện giống nhau: hút cặn thì nước cạn trước khi cặn hết, rêu trồng bị bụi bám và vàng gốc, kính và đá phủ một lớp nâu, rồi một ngày rêu chùm đen xuất hiện.

Bài này đi qua từng chuyện đó. Mỗi phần nói nguyên nhân và cách xử lý thực tế, dùng đồ dễ kiếm và không bắt bạn phải chơi quá cầu kỳ.

Hút cặn thế nào để không mất quá nhiều nước

Hút cặn bằng ống xi-phông thì cặn chưa ra được bao nhiêu mà nước đã ra rất nhiều. Bạn tốn nước, và mỗi lần lượng nước mới đổ vào lớn lại làm môi trường trong bể xáo trộn. Hôm nào nước máy nhiều clo thì cá và vi sinh có thể chết.

Trong video

• Xem video từ ▶ 1:19 Ống dẫn nước nối vào bể thủy sinh để hút cặn mà không hụt nước.
• Xem video từ ▶ 1:59 Ống hút đặt trong bể lũa đá, dùng để hút cặn đáy bể.

Cách đơn giản là mua thêm một lọc thùng nhỏ, loại như Sunsun 603B, chỉ để hút cặn. Nước hút lên qua bông lọc rồi chảy ngược về bể, nên bể gần như không hụt nước.

1. Lắp ống cho lọc thùng như lắp một lọc bình thường.
2. Bật lọc lên, cầm đầu IN rà quanh gốc cây, mặt nền và những chỗ cặn đọng.
3. Xong thì mang lọc đi rửa sạch bông và vật liệu lọc, cất để lần sau dùng tiếp.

Nên dùng nước máy hay nước RO

Phần lớn trường hợp dùng nước máy là đủ. Chơi bể phải tiện. Nếu mỗi lần thay nước lại tốn quá nhiều công thì bạn đang bị cái bể hành chứ không còn là chơi nữa.

Bạn đang sửa nhà hoặc muốn chơi bài bản hơn thì có thể lắp hệ thống lọc RO. Nước RO gần như đã sạch hết chất rắn hòa tan. Điều này có lợi rõ ở Hà Nội và miền Bắc, nơi nước máy thường cứng và nhiều cặn canxi, magie. Đổi lại, nước RO không còn khoáng, nên bạn phải tự pha khoáng tép và châm phân nước. Bù lại, lượng khoáng và phân trong bể sẽ dễ chỉnh liều hơn hẳn.

Vì sao rêu trồng (Mini Taiwan, Flame) hay bụi và vàng

Có ba thủ phạm chính:

• Nuôi nhiều cá. Phân cá mắc vào các khóm rêu, mỗi lần thay nước là bụi mù lên. Đã chơi bể rêu thì chỉ nên nuôi mật độ cá vừa phải, chẳng hạn vài con cá ăn rêu hại và một đàn cá nhỏ cho có điểm nhấn. Muốn nuôi nhiều cá thì nên chuyển sang bố cục lũa đá đơn giản, ít cây, để thoáng đáy, hoặc dùng bể có lọc tràn dưới có mặt hút đáy.
• Rêu vàng gốc rồi chết dần. Mùa nóng nhiệt độ cao, hoặc nước và chế độ chăm không ổn, thì rêu hay vàng từ gốc lên. Phần chết phân hủy thành mùn, chạm tay vào là bụi bốc lên.
• Lũa chưa "chín". Lũa mua ngoài tiệm nhiều khi chỉ là gỗ đã bóc vỏ, vẫn còn phần thừa bám vào. Ngâm trong bể một thời gian thì phần này mục ra thành bụi, đọng ở gốc cây.

Một mẹo dễ làm là lấy máy sủi oxy, đưa đầu dây sủi vào từng khóm cây cho bọt khí thổi bụi bung ra, rồi dùng ống hút đi. Làm đều mỗi lần thay nước trong khoảng hai tháng đầu thì tình trạng này mới giải quyết được cơ bản. Việc này tốn công nhưng không có đường tắt.

Kiểm soát rêu hại và tảo nâu

Rêu hại và tảo nâu (tảo silic, diatoms) sẽ luôn có mặt trong bể. Bạn không diệt hết được, chỉ giữ chúng ở mức thấp nhất có thể. Bể mới set gần như chắc chắn bị, vì bể đang dư dinh dưỡng và ánh sáng.

Chỉnh đèn trước. Mấy tuần đầu chỉ bật khoảng 6 tiếng mỗi ngày, sau đó tăng dần lên 8 đến 10 tiếng để cây phát triển. Bạn cũng có thể chia đôi thời gian chiếu sáng, ví dụ bật 4 tiếng, tắt nghỉ một quãng rồi bật tiếp. Kiểu ngắt quãng này cũng hạn chế được phần nào rêu hại.

Vệ sinh tận tay.

• Đầu IN, OUT thủy tinh và đường ống: tháo hẳn ra, cọ bằng cọ ống hoặc ngâm oxy già.
• Mặt kính: dùng cọ nam châm, nhưng đừng kéo cọ xuống sát nền. Hạt cát kẹt vào cọ sẽ làm xước kính.
• Thay cọ nam châm có thể dùng cọ inox, hoặc rẻ hơn là thẻ cào điện thoại, thẻ ngân hàng, thẻ thành viên cũ. Dao rọc giấy cũng cạo rất sạch, nhưng phải dùng lưỡi mới. Lưỡi cũ đã gỉ dễ làm xước kính.

Thả cá và tép dọn rêu. Rêu hại và tảo nâu bám trên cây, lũa, đá thì giao cho cá bút chì, cá otto hoặc cá bống vàng. Bống vàng ăn tảo nâu rất tốt, nhưng khi lớn nó lười ăn rêu và hay bám vào cá khác để mút nhớt. Cá đĩa, cá thần tiên hay cầu vồng cỡ lớn bị bám suốt ngày sẽ stress, yếu dần và có thể chết. Vì vậy chỉ nên thả bống vàng giai đoạn đầu. Khi bể ổn định được một hai tháng và bạn bắt đầu thả cá đẹp, cá đắt tiền thì nên bắt bống vàng ra. Buổi tối soi đèn pin để bắt, hoặc lùa bắt lúc mực nước thấp khi thay nước. Với rêu tóc (hair algae) và rêu sừng hươu (staghorn algae), bạn có thể thả nhiều tép và kết hợp dùng ống hút rà hút đi mỗi lần thay nước. Làm tay thì hơi mệt, nhưng có hiệu quả.

Rêu chùm đen: phòng là chính

Rêu chùm đen (black beard algae, BBA) hay xuất hiện ở bể đã ổn định khi chủ bể bắt đầu lười. Có người cả tháng không thay nước, chỉ đổ thêm nước bù vào chỗ bốc hơi. BBA ưa nước pH thấp và nước cũ, nên đó đúng là điều kiện nó cần. Nó thường bám trước tiên trên cây lá chậm lớn như dương xỉ, ráy, và trên lũa, đá.

Trong video

• Xem video từ ▶ 9:43 Cây lá ráy xanh mọc cạnh đá và lũa trong bể thủy sinh.

BBA mọc rồi thì rất khó trị, vì gần như không có con gì ăn nó, có con ăn thì cũng ăn rất ít. Thuốc diệt rêu có thể diệt được BBA, nhưng chỉ nên dùng khi đã hết cách. Thuốc diệt rêu hại thì cũng có thể làm chết luôn một số loại cây. Cách rẻ và chắc nhất vẫn là giữ lịch thay nước đều kể cả khi bể đã "ổn".

Vì sao phải cắt tỉa cây

Không riêng gì liễu đỏ răng cưa, hầu hết cây thủy sinh đều phải tỉa. Tỉa để bỏ lá già, lá xấu và giữ lại phần ngọn non đẹp. Với liễu, càng tỉa thì cây càng đẻ nhánh. Thấy ngọn nào vươn lên to thì cắt ngang ngọn. Cây sẽ bung nhánh bò ra khắp lũa đá, nhìn dày và đẹp hơn.

Muốn liễu lên màu đỏ thì cần nước mát, đèn mạnh có dải RGB và CO2 châm đủ. Nhưng đừng ép đỏ quá mức. Đèn mạnh làm liễu đỏ rực mà dương xỉ bên cạnh lại đen lá, rữa lá thì bể vẫn xấu. Cây nào cũng lên khỏe, lá căng là bể đã đẹp rồi.

Đèn thế nào là đủ

Cây dễ như rêu, ráy, dương xỉ, rong la hán, rong đuôi chồn hay vảy ốc xanh thì chỉ cần ánh sáng trắng cơ bản là lên. Thậm chí máng nhôm tự lắp bóng tuýp Rạng Đông cũng trồng được. Đèn của các hãng lớn đắt là vì họ nghiên cứu kỹ quang phổ và làm bóng bền. Đèn bể phải bật nhiều tiếng liền mỗi ngày nên bóng nóng và nhanh xuống cấp hơn đèn phòng. Bóng T5 trước đây thường được khuyên thay sau 6 tháng đến 1 năm. LED được quảng cáo bền tới khoảng 10.000 giờ, nhưng người chơi không có máy đo nên chỉ ước lượng được tương đối.

Đèn xịn chỉ thật sự cần khi bạn muốn đánh màu cây đỏ hoặc cây khó lên màu như bucep, hay muốn vảy ốc đỏ rực. Lúc đó nên đầu tư đèn LED RGB. Còn lại thì cứ chọn đèn có giá hợp với túi tiền, chất lượng vừa phải là đủ dùng.

Bắt đầu từ đâu

1. Sắm một lọc thùng nhỏ để hút cặn và giữ lịch thay nước cố định mỗi tuần, kể cả khi bể đã ổn định.
2. Bể mới thì bật đèn khoảng 6 tiếng một ngày, rồi tăng dần lên 8 đến 10 tiếng khi cây đã bắt đầu lên.
3. Bể rêu thì giảm số cá, rồi dùng sủi oxy thổi bụi khỏi các khóm rêu và hút sạch mỗi lần thay nước trong hai tháng đầu.
4. Thả cá otto, cá bút chì hoặc tép để dọn rêu hại. Nếu thả bống vàng thì lên kế hoạch bắt nó ra trước khi thả cá lớn.