Chọn, sơ chế và trồng cây cho bể thủy sinh mới sau dark start

Bố cục đá lũa đã xong và bể đã chạy dark start được vài tuần. Bước tiếp theo là chọn cây, sơ chế cây và trồng. Đây là lúc nhiều người mới hay làm vội: mua cây theo cảm hứng, trồng nguyên cục cây cấy mô, hoặc vùi cây ráy xuống nền rồi để nó thối.

Bài này hướng dẫn cách lên danh sách cây theo từng vùng trong bể, cách tách cây bầu và cây cấy mô, thứ tự trồng, và hai món phụ kiện cho bể có CO2 mà nhiều người hay quên mua.

Vì sao nên chạy dark start trước khi trồng

Dark start nghĩa là đổ nước vào bể đã có nền, tắt đèn và để yên. Quá trình này thường mất 2–3 tuần, có bể kéo tới 4 tuần. Bù lại, bạn đỡ phải thay nước nhiều. Cây ít bị rữa lá (melt) hơn, rêu hại cũng ít hơn. Với người mới, phần lớn trường hợp đây là cách khởi đầu đỡ mệt nhất.

Trong video

• Xem video từ ▶ 10:29 Bể thủy sinh đã có nền, đá và lũa, đổ đầy nước.
• Xem video từ ▶ 10:39 Cận cảnh lũa đỏ, đá và cây dương xỉ trên nền đất.

Trong mấy tuần đó gần như không phải làm gì. Nước bay hơi thì châm thêm, cả đợt chắc chỉ hai ba lần. Thời gian rảnh này nên dành để chọn cây. Khi bể sẵn sàng, bạn đã biết mình muốn trồng gì và cây đó có hợp với bể của mình không.

Hết đợt dark start, lũa có thể lên một ít nấm. Bể không có thanh lọc váng (surface skimmer) thì mặt nước thường bẩn hơn. Hai chuyện này để lúc xả nước trồng cây thì xử lý luôn.

Lên danh sách cây thế nào

Cách đơn giản nhất là chia bể làm ba vùng: tiền cảnh, trung cảnh và hậu cảnh. Sau đó chọn cây cho từng vùng. Nhiều trang web nhà cung cấp cây cho lọc theo độ khó, nguồn gốc và vị trí trồng (tiền cảnh, trung cảnh, trên lũa hay đá). Lọc theo mấy tiêu chí đó thì đỡ phải mò từng loại.

Trong video

• Xem video từ ▶ 5:25 Cận cảnh bầu rêu và cây in vitro có nhãn tên.
• Xem video từ ▶ 5:34 Các bầu cây thủy sinh đủ loại xếp sẵn trên kệ.

• Độ khó: bể không CO2 thì chọn cây dễ, cùng lắm thêm vài loại trung bình. Bỏ qua nhóm cây khó.
• Số lượng: khoảng 10 bầu cho một bể là hợp lý với người mới. Có thể chia 3 bầu cho tiền cảnh, 3 cho trung cảnh và 4 cho hậu cảnh.
• Chi phí: giá mỗi bầu tùy nơi bán. Nếu một bầu khoảng 5–6 đơn vị tiền thì cả bể rơi vào tầm 50–60, mức mà nhiều người mới chấp nhận được.
• Kết cấu lá: hậu cảnh nên có một loại lá khác hẳn mấy loại còn lại cho bể đỡ đơn điệu, ví dụ một loại lá kim mảnh giữa đám lá tròn.

Đây là một danh sách mẫu toàn cây dễ hoặc trung bình, trồng được cả ở bể có CO2 lẫn bể không CO2:

Nếu dựng hai bể cùng lúc mà muốn so sánh, cứ mua mỗi loại hai bầu để hai bể có cùng loại cây và cùng số lượng.

Sơ chế cây bầu

Cây bầu trồng trong bông khoáng (rockwool). Bông khoáng phải gỡ ra hết trước khi trồng. Bạn chuẩn bị một bát nước ấm, giấy ăn và vài khay nhỏ để chia từng loại cho đỡ lẫn.

1. Rút cây ra khỏi túi nhựa thật nhẹ tay. Gỡ nhãn ra, nhãn có thể giữ lại để nhớ tên cây.
2. Bóp nhẹ bầu nhựa, rồi dùng nhíp đẩy cục bông khoáng ra từ phía dưới.
3. Cục bông khoáng thường có hai nửa. Tách đôi nó ra.
4. Rễ đã mọc xuyên vào bông. Cầm các thân ở sát gốc, vừa lắc nhẹ vừa kéo, phần lớn bông sẽ rời ra.
5. Bông còn dính ở rễ thì nhúng vào nước ấm, lấy nhíp chải nhẹ cho sạch.
6. Bầu nào nhiều thân thì chia ra thành nhiều phần nhỏ. Một bầu Rotala dày có thể chia được tới sáu phần.
7. Xếp các phần đã chia ra khay, phủ giấy ăn và nhỏ thêm ít nước để thân luôn ẩm trong lúc làm những loại còn lại.

Sơ chế cây cấy mô

Cây cấy mô (tissue culture, in vitro) đựng trong cốc nhựa. Phần lớn được nuôi trong một lớp gel dinh dưỡng, có loại như Marsilea thì nằm trong dung dịch lỏng. Dùng nước ấm để rửa, đừng dùng nước nóng. Nước ấm làm gel bong ra dễ hơn. Phải rửa cho sạch gel hoặc dung dịch, vì lượng dinh dưỡng đó bạn không muốn đổ vào bể.

Sai lầm hay gặp nhất là để phần cây quá to. Muốn thảm phủ kín nhanh thì phải tách nhỏ. Mỗi cụm nhỏ sẽ tự bò ra, và nhiều cụm nhỏ rải đều thì thảm kín nhanh hơn vài cụm to. Việc này khá mất thời gian, nên rủ thêm người làm cùng hoặc bật nhạc lên cho đỡ chán.

Xả nước và trồng theo thứ tự nào

Nên trồng từng bể một. Bạn xả cạn nước bể rồi trồng trên nền ướt cho dễ nhìn và dễ cắm.

1. Gỡ những cây gắn rời như dương xỉ Java ra trước. Tắt lọc và sưởi.
2. Xả hết nước cũ và bỏ đi. Trồng xong sẽ đổ nước mới vào.
3. Trong lúc xả, hút luôn phần nấm trên lũa. Chỗ nào bám chắc thì lấy bàn chải đánh răng chà nhẹ.
4. Lúc gần cạn, đặt đầu ống xi phông lên một miếng bông lọc. Cách này hút được tới giọt nước cuối mà không kéo theo hạt phân nền.
5. Trồng từ tiền cảnh lùi dần về hậu cảnh. Cấy cỏ thảm lùn trước, rải đều cả vùng trước. Một bầu tách nhỏ có thể phủ được một diện tích khá rộng, chỗ hở thì chèn Marsilea vào.
6. Trồng Rotala 'Bonsai' ở chỗ chuyển tiếp. Thực tế cây có thể trông giống cây trung cảnh hơn là tiền cảnh.
7. Gắn Bucephalandra và rêu rủ vào khe giữa đá và lũa, sau đó đặt dương xỉ Java.
8. Cuối cùng trồng cây thân đứng ở hậu cảnh. Đổ nước mới vào và bật lại lọc, sưởi.

Vài điểm cần nhớ khi trồng:

• Bucephalandra không được vùi xuống nền. Vùi xuống là thân rễ thối. Nhét nó vào khe đá lũa, hoặc dùng keo dán gel (super glue) gắn lên bố cục.
• Rêu chia thành nhúm nhỏ rồi nhét vào khe. Rêu cũng dùng để che những chỗ lộ bông lót còn sót lại từ lúc dán đá lũa.
• Cây hậu cảnh dùng để che thiết bị. Trồng một đám Ludwigia dày ngay trước ống lọc là giấu được nó. Rotala thì chịu dòng chảy khá tốt, đặt sát chỗ nước ra không sao.
• Rotala indica 'Bonsai' hay bị rữa lá. Chạy dark start xong hy vọng cây đỡ rữa hơn, nhưng không có gì chắc chắn, nhất là ở bể không CO2.

Hẹn giờ CO2 và đọc drop checker

Bể có CO2 cần thêm hai món mà nhiều người quên mua lúc sắm đồ.

Ổ cắm hẹn giờ. Ổ cắm thông minh hay timer cơ đều dùng được. Van điện từ (solenoid) cắm vào ổ hẹn giờ để CO2 chạy theo lịch. Một lịch hay dùng là bật CO2 trước khi đèn sáng 2 tiếng và tắt trước khi đèn tắt 1 tiếng. Cắm van điện từ vào timer xong mới mở van kim để chỉnh lưu lượng.

Drop checker. Đây là ống nhỏ đựng dung dịch đổi màu theo lượng CO2 hòa trong nước, cắm vào bể để theo dõi:

• Xanh dương: thiếu CO2, cần tăng thêm.
• Xanh lá: lượng CO2 vừa đủ.
• Vàng: dư CO2, phải giảm bớt.

Bắt đầu từ đâu

• Lúc bể đang chạy dark start, vào trang nhà cung cấp cây, lọc theo độ khó "dễ" và ghi ra một danh sách chừng 10 loại chia đủ ba vùng.
• Trước hôm trồng, chuẩn bị sẵn nhíp, nước ấm, giấy ăn, vài khay nhỏ và một miếng bông lọc cho đầu ống xi phông.
• Nếu bể có CO2, mua ổ hẹn giờ và drop checker ngay từ bây giờ để khỏi phải chờ sau khi trồng.