Hồ sơ bọ cánh cứng lặn (Diving beetle): kẻ săn mồi trong bể tép và bể cá

Bọ cánh cứng lặn thuộc họ Dytiscidae. Đây là nhóm côn trùng sống dưới nước rất thú vị, nổi tiếng là loài săn mồi và ăn thịt. Chúng là thợ săn bẩm sinh, có những đặc điểm cơ thể riêng giúp bắt và ăn mồi rất giỏi, kể cả con mồi to hơn chúng.

Vì thế, nếu chúng lọt vào bể, nhất là bể nuôi cá nhỏ và tép, rắc rối lớn chắc chắn sẽ xảy ra.

Phần dưới đây đi qua đặc điểm hình thái, thức ăn, vòng đời và môi trường sống của bọ cánh cứng lặn cùng ấu trùng của chúng. Sau đó là những rủi ro và điều cần cân nhắc khi bọ cánh cứng lặn có mặt trong bể, đặc biệt khi chúng đe dọa đàn cá nhỏ và tép.

Nguồn gốc tên họ Dytiscidae

Tên họ "Dytiscidae" bắt nguồn từ chữ Hy Lạp "dytikos", nghĩa là "biết bơi" hoặc "thuộc về lặn". Cái tên này nói đúng lối sống dưới nước và tài bơi lội của các loài bọ trong họ.

Nhà côn trùng học người Pháp Pierre André Latreille đặt tên "Dytiscidae" vào năm 1802, khi ông lập ra phân loại cho họ này. Latreille nổi tiếng với nhiều đóng góp lớn cho ngành côn trùng học và là người đặt nền móng cho phân loại côn trùng hiện đại.

Còn tên thường gọi "Diving beetles" (bọ cánh cứng lặn) thì chúng có được nhờ tài lặn và bơi xuất sắc trong nước.

Lịch sử tiến hóa

Bọ cánh cứng lặn xuất hiện từ Đại Trung sinh (Mesozoic), khoảng 252,2 triệu năm trước.

Qua thời gian, chúng phân hóa thành rất nhiều loài. Các loài này khác nhau về hình dáng, kích thước và môi trường sống ưa thích.

Nhờ quá trình tiến hóa đó, bọ cánh cứng lặn chiếm được đủ loại môi trường nước ngọt trên khắp thế giới và trở thành những kẻ săn mồi dưới nước rất thành công.

Phân loại

Số loài chính xác vẫn chưa chốt được, vì người ta liên tục phát hiện và công bố loài mới.

Hiện có khoảng 4.200 loài bọ cánh cứng lặn trên toàn thế giới.

Phân bố và môi trường sống

Bọ cánh cứng lặn phân bố rất rộng. Gần như châu lục nào cũng có chúng, trừ Nam Cực.

Bọ nước thường sống ở vùng nước tĩnh như hồ, đầm lầy, ao hoặc sông chảy chậm. Chúng thích chỗ nước sâu hơn, nhiều cây cỏ và nhiều động vật, vì ở đó có sẵn nguồn thức ăn dồi dào.

Mô tả

Cơ thể bọ cánh cứng lặn rất hợp với đời sống dưới nước và thói quen săn mồi.

• Hình dáng: thân dài, dẹt và thuôn theo dòng nước. Nhờ vậy chúng di chuyển trong nước rất nhẹ nhàng.
• Kích thước: tùy loài. Một số loài lớn có thể dài tới 4 cm.
• Màu sắc: thân thường màu đen, nâu sẫm, xanh lục sẫm hoặc màu đồng. Màu này giúp chúng lẫn vào môi trường nước.
• Đầu: đầu khá to và phát triển tốt. Mắt thường lồi, nhìn rất rõ cả trên lẫn dưới mặt nước. Chúng còn có đôi râu dài, mảnh, thường chia đốt. Đôi râu này dùng để cảm nhận rung động trong nước.
• Cánh: bọ có hai đôi cánh. Khi bơi, chúng xếp cánh gọn sát thân. Chúng bay được và dùng cánh để phát tán, tìm chỗ sống mới. Đôi cánh trước đã biến thành lớp vỏ cứng gọi là cánh cứng (elytra). Lớp vỏ này che cho đôi cánh sau mỏng manh và phần thân khi bọ không bay. Cánh cứng thường có rãnh hoặc gờ, khiến thân bọ trông càng thuôn gọn.
• Chân: bọ có 6 chân. Chân trước và chân giữa dùng để bắt mồi và xoay xở khi di chuyển. Chân sau biến thành dạng dẹt như mái chèo, gọi là chân chèo hay chân bơi. Mép chân có viền lông hoặc lông cứng, giúp bọ đẩy nước lướt đi dễ dàng. Với đôi chân chèo hoàn hảo như vậy, bọ bơi nhanh đến mức có thể đọ tốc độ với cá.
• Bụng: bụng dài và thường thon dần về phía đuôi. Bụng gồm nhiều đốt và chứa các cơ quan quan trọng như hệ tiêu hóa, hệ sinh sản và hệ hô hấp.
• Cơ quan hô hấp: bọ có một cặp lỗ thở (spiracle), là những lỗ nhỏ nằm ở mặt dưới bụng. Qua lỗ thở, chúng lấy oxy từ không khí rồi trữ dưới cánh cứng để thở khi lặn.

Trước khi lặn, bọ giữ một bọt khí dưới cánh cứng. Bọt khí này vừa giúp chúng điều chỉnh độ nổi, vừa là nguồn oxy tạm thời, nhờ đó chúng ở dưới nước được 10 – 15 phút. Hết khí thì chúng duỗi chân sau ra để phá lớp màng căng trên mặt nước, xả khí cũ và lấy bọt khí mới cho lần lặn sau.

Vòng đời

Vòng đời bọ cánh cứng lặn gồm 4 giai đoạn rõ rệt: trứng, ấu trùng, nhộng và con trưởng thành.

1. Trứng: sau khi giao phối, con cái đẻ trứng lên hoặc gần cây thủy sinh, lên mảnh vụn chìm dưới nước, hoặc vào đất sát mép nước. Tùy loài và điều kiện môi trường, trứng thường nở sau 7 – 30 ngày.
2. Ấu trùng: trứng nở ra ấu trùng. Ấu trùng sống và lớn lên hoàn toàn dưới nước. Người ta hay gọi chúng là "hổ nước" (Water tigers) vì trông dữ tợn và rất háu săn mồi. Thân ấu trùng dài, chia thành những đốt thô. Đầu dẹt, mỗi bên có sáu mắt nhỏ và một cặp hàm to đến khó tin. Giống con trưởng thành, ấu trùng thở không khí bằng cách thò phần đuôi lên khỏi mặt nước. Tính nết ấu trùng đúng như vẻ ngoài: cả đời nó chỉ muốn bắt và ăn càng nhiều mồi càng tốt. Ấu trùng chủ động săn và ăn các sinh vật nhỏ dưới nước. Trong lúc lớn, chúng lột xác nhiều lần qua các tuổi ấu trùng (instar). Giai đoạn này có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, tùy loài và điều kiện môi trường.
3. Nhộng: khi đã lớn đủ, ấu trùng bò lên cạn, chui xuống đất và hóa nhộng. Trong giai đoạn này, ấu trùng biến đổi thành con trưởng thành bên trong một khoang bảo vệ gọi là buồng nhộng. Giai đoạn nhộng thường kéo dài từ vài ngày đến vài tuần.
4. Trưởng thành: biến thái xong, bọ trưởng thành chui ra khỏi buồng nhộng và ngoi lên mặt nước. Lúc này cánh đã phát triển đầy đủ và chúng bay được. Bọ trưởng thành đã thành thục và sẵn sàng sinh sản.

Bọ cánh cứng lặn không phải côn trùng sống theo bầy đàn có tổ chức. Chúng không có những hành vi xã hội phức tạp như kiến hay ong. Phần lớn chúng sống đơn độc, mỗi con chỉ lo sống sót và sinh sản cho riêng mình.

Tuổi thọ của bọ cánh cứng lặn tùy loài và điều kiện môi trường, thường từ 1 – 4 năm.

Sinh sản

Cách giao phối và sinh sản có thể hơi khác nhau giữa các loài, nhưng nhìn chung gồm các bước sau:

1. Ve vãn: bọ cánh cứng lặn thường không có màn ve vãn nào.
2. Giao phối: ở nhiều loài, con đực có giác hút ở chân trước để bám chặt lên lưng con cái khi giao phối. Một chuyện thú vị là đôi khi con đực hăng quá, con cái có thể chết đuối. Lý do là con đực nằm trên nên vẫn lấy được oxy, còn con cái thì không.
3. Thụ tinh: con đực chuyển tinh trùng sang con cái qua cơ quan sinh dục gọi là aedeagus. Con cái giữ tinh trùng lại để thụ tinh về sau.
4. Đẻ trứng: sau khi giao phối, con cái thường gắn trứng lên cây chìm trong nước, hoặc dùng ống đẻ trứng rạch thân lá cây thủy sinh rồi đẻ trứng vào trong. Bạn có thể thấy những vết nhỏ màu vàng nhạt trên mô cây. Trung bình, một con cái đẻ từ vài chục đến vài trăm trứng mỗi mùa sinh sản. Trứng thuôn dài và khá to, tới 7 mm.

Bọ cánh cứng lặn ăn gì?

Bọ cánh cứng lặn là loài săn mồi ăn thịt. Chúng chủ yếu ăn đủ loại sinh vật sống dưới nước như:

• côn trùng nhỏ,
• ấu trùng côn trùng (như ấu trùng chuồn chuồn, thậm chí cả ấu trùng bọ cánh cứng lặn),
• giun,
• ốc,
• nòng nọc,
• giáp xác nhỏ (như rận nước Asellus, v.v.),
• cá nhỏ,
• và cả lưỡng cư nhỏ (sa giông, ếch, v.v.).

Người ta cũng thấy chúng ăn xác, ăn chất hữu cơ đang phân hủy hoặc xác động vật. Khi thiếu thức ăn, chúng còn ăn thịt đồng loại. Con lớn sẽ săn con nhỏ hơn.

Lưu ý: dĩ nhiên món ăn ưa thích của bọ cánh cứng lặn khác nhau tùy loài và kích thước. Nhưng loài nào cũng có thể ăn một lượng mồi rất lớn so với cơ thể của chúng.

Loài bọ này nổi tiếng phàm ăn và bắt được mồi cả trên mặt nước lẫn dưới nước. Chúng săn theo kiểu cơ hội, dùng đôi mắt tinh và tài bơi xuất sắc để bám theo và tóm mồi.

Bọ cánh cứng lặn săn mồi chủ động. Chúng thường tự đi tìm và rượt theo con mồi chứ không nằm chờ mồi tới. Dưới nước, chúng là những kẻ săn mồi rất khéo và nhanh nhẹn. Chúng bơi nhanh và đổi hướng gấp được, nên có thể đuổi kịp và chộp mồi rất chuẩn.

Ấu trùng bọ cánh cứng lặn ăn gì?

Ấu trùng bọ cánh cứng lặn cũng là loài săn mồi ăn thịt. Chúng nổi tiếng ăn mồi cực kỳ hung hãn.

Ấu trùng ăn được nhiều loại mồi, nhưng chúng thích giun, đỉa, nòng nọc và những con vật không có vỏ ngoài cứng.

Lý do nằm ở cấu tạo cơ thể. Miệng ấu trùng thường khép kín. Chúng dùng các rãnh trong đôi hàm lớn hình lưỡi liềm để bơm enzym tiêu hóa vào con mồi. Enzym nhanh chóng làm con mồi tê liệt và chết.

Vì vậy khi ăn, ấu trùng không nuốt con mồi mà hút dịch bên trong. Đôi hàm lưỡi liềm hoạt động như một cái ống hút. Dọc mép trong mỗi hàm có một rãnh sâu để dẫn thức ăn lỏng vào ruột.

Khác với bố mẹ, ấu trùng săn mồi thụ động và dựa vào lối rình lén. Chúng nhìn rất tốt và nhạy với mọi chuyển động trong nước. Hễ phát hiện con mồi, ấu trùng lao tới và chộp lấy bằng đôi hàm lớn.

Để bọ cánh cứng lặn hoặc ấu trùng trong bể tép hay bể cá có an toàn không?

Bể tép. Không. Để bọ cánh cứng lặn hoặc ấu trùng của chúng trong bể tép là hoàn toàn không an toàn. Chấm hết.

Tép sẽ gặp nguy CỰC KỲ lớn và bị stress nặng. Bọ cánh cứng lặn là kẻ săn mồi bẩm sinh, và trong mắt chúng thì cả tép con lẫn tép lớn đều là mồi.

Những "quái vật nước" này có hàm rất khỏe, xé xác một con tép chỉ trong vài giây. Vì vậy TUYỆT ĐỐI KHÔNG nuôi chung bọ cánh cứng lặn với tép trong một bể.

Bể cá. Bọ cánh cứng lặn và ấu trùng của chúng có thể tấn công cả những con cá khá lớn. Ngoài tự nhiên, cả bọ trưởng thành lẫn ấu trùng ăn rất nhiều loại cá bột, góp phần lớn làm suy giảm quần thể cá.

Vì vậy để chúng trong bể cá cũng chỉ rước thêm hại. Trường hợp ngoại lệ là bạn nuôi cá thật to và không cho cá sinh sản.

Bọ cánh cứng lặn vào bể bằng đường nào?

Bọ cánh cứng lặn có 2 đường chính để vào bể:

• Bể không có nắp: bọ cánh cứng lặn bay rất giỏi. Nếu cửa sổ để mở và bể không đậy nắp, chúng có thể bay thẳng từ bên ngoài vào bể.
• Cây thủy sinh: trứng bọ có thể theo cây thủy sinh vào bể. Khi mua cây hoặc đồ trang trí mới, bạn nên kiểm tra thật kỹ và cách ly trước để xem có dấu hiệu sinh vật ký sinh hay không.

Bài liên quan:

• Nắp bể cá: cần thiết hay không bắt buộc? Ưu và nhược điểm

Cách diệt bọ trong bể

Tiếc là không có nhiều cách hiệu quả. Bọ cánh cứng lặn và ấu trùng của chúng khá trâu, chịu được gần như mọi cách xử lý.

• Bắt bằng tay: quan sát bể thật kỹ, thấy bọ thì dùng vợt cá vớt ra.
• Đặt bẫy: bọ cánh cứng lặn thích thịt. Đặt một cái đĩa nông kèm một nguồn sáng sát mặt nước qua đêm. Bọ bị ánh sáng hút tới và có thể tụ lại trong đĩa, lúc đó bắt sẽ dễ hơn.
• Thả cá săn mồi: thả những loài cá vốn ăn côn trùng. Có điều ở khoản này lũ "quái vật nước" cũng được bảo vệ khá tốt.

Khi gặp nguy, bọ cánh cứng lặn tiết ra một thứ dịch trắng đục giống sữa từ dưới tấm giáp ngực. Dịch này có tính ăn mòn rất mạnh. Vì thế nhiều loài cá thấy chúng khó ăn và tránh xa.

Bọ cánh cứng lặn hoặc ấu trùng có độc không?

Không, chúng không có độc.

Bọ cánh cứng lặn không hung hăng với người và thường tránh tiếp xúc, trừ khi thấy bị đe dọa. Nếu bạn cố bắt, chúng có thể cắn theo phản xạ tự vệ.

Hàm của chúng rất khỏe, vốn dùng để xuyên thủng lớp vỏ ngoài của con mồi, nên vết cắn khá đau. Chỗ bị cắn có thể sưng hoặc ngứa.

Kết luận

Bọ cánh cứng lặn chủ yếu là côn trùng sống dưới nước. Phần lớn cuộc đời chúng ở trong nước. Chúng thích nghi rất tốt với môi trường này và bơi cực giỏi.

Bọ cánh cứng lặn và ấu trùng của chúng là những kẻ săn mồi hung dữ bẩm sinh. Cả đời chúng chủ yếu chỉ lo săn mồi.

Bản năng săn mồi cộng với cấu tạo cơ thể chuyên biệt giúp chúng rượt bắt được đủ loại mồi, kể cả tép, cá bột, cá nhỏ và thậm chí cả ốc.

Bài liên quan:

• Ấu trùng chuồn chuồn và chuồn chuồn kim: quái vật trong bể tép. Cách xử lý
• Tìm hiểu các bệnh và ký sinh trùng ở tép cảnh