Tảo lam (vi khuẩn lam Cyanobacteria): đặc điểm và cách loại bỏ

Cyanobacteria, dân chơi hay gọi là “tảo lam” hoặc “tảo lục lam” (Blue-green algae, viết tắt BGA), khá thường gặp trong bể thủy sinh. Chúng thường mọc thành những lớp nhầy màu xanh lục, xanh lam hoặc đen phủ lên các bề mặt trong bể.

Vi khuẩn lam rất lì và khó trị. Chỉ cần vài điều kiện tối thiểu là chúng đã sống được trong bể. Dù vậy, vẫn có vài cách xử lý đã được kiểm chứng, như dùng thuốc đặc trị, che tối bể hay gỡ bằng tay.

Phần dưới đây nói về tảo lam, các nguyên nhân thường gặp và một số cách phòng hoặc diệt tảo lam trong bể.

Tảo lam là gì?

Thực ra tảo lam không phải là tảo. Đây là một nhóm vi khuẩn biết quang hợp, đứng ở một vị trí khá đặc biệt giữa vi khuẩn và tảo. Cũng vì thế mà chúng có tên là cyanobacteria.

Tên “cyanobacteria” ghép từ hai phần. “Cyano-” nghĩa là “xanh lam”, còn “bacteria” nghĩa là vi khuẩn.

Giống như tảo, vi khuẩn lam thuộc nhóm sinh vật cổ xưa nhất từng biết đến trên Trái Đất, có tuổi khoảng 3,5 tỷ năm. Chúng tạo ra oxy qua quang hợp. Nhờ vậy chúng góp phần lớn vào việc hình thành bầu khí quyển sơ khai của hành tinh.

Dựa vào đặc điểm hình thái và phân tích phân tử, người ta đã ghi nhận khoảng 8000 loài vi khuẩn lam.

Chúng sống ở đủ loại môi trường, từ nước ngọt, nước lợ, nước mặn cho đến trên cạn. Kích thước của vi khuẩn lam dao động từ 0,5 đến 60 micromet.

Xét về khoa học thì chúng không phải tảo. Nhưng cái tên “tảo lam” đã quá quen với dân chơi thủy sinh, nên ở đây vẫn gọi chúng như vậy.

Cách nhận biết tảo lam trong bể

Vi khuẩn lam có nhiều loài, nhưng nhìn chung chúng có mấy đặc điểm giống nhau sau:

• Màu sắc. Tảo lam thường có màu xanh lục đậm hoặc xanh lam ánh lên, hiếm khi có màu nâu đỏ. Điều thú vị là màu của tảo lam phụ thuộc vào phổ ánh sáng mà chúng hấp thụ.
• Kết cấu. Vi khuẩn lam thường mọc thành từng mảng nhầy hoặc sền sệt như thạch.
• Hình dạng. Tảo lam gồm những tế bào riêng lẻ, nhưng các tế bào này có thể kết lại thành khuẩn lạc nhìn thấy được bằng mắt thường. Trong bể, chúng có thể phủ thành lớp mỏng hoặc từng mảng trên bất kỳ bề mặt nào, như nền, đồ trang trí, đá, thiết bị và cây.
• Mùi. Nhiều loại tảo lam có mùi khó chịu như mùi bùn đầm lầy, nhất là khi bị khuấy lên.

Tảo lam sinh sản thế nào?

Tảo lam sinh sản bằng cách phân đôi, nói đơn giản là một tế bào tách thành hai. Đây là một hình thức sinh sản vô tính.

• Đầu tiên, tế bào nhân đôi vật chất di truyền (DNA) bên trong nó.
• Trong lúc DNA nhân đôi, tế bào vi khuẩn lam dài ra và bắt đầu đẩy hai bản DNA về hai phía.
• Cuối cùng, tế bào chia thành hai tế bào mới, mỗi tế bào mang một bộ DNA đầy đủ.

Gặp điều kiện thuận lợi, tảo lam có thể sinh sôi với tốc độ bùng nổ, cứ 6–12 giờ là số lượng lại tăng gấp đôi. Tăng theo cấp số nhân như vậy thì chỉ sang ngày hôm sau là bạn đã có thể thấy một lớp màng khá rõ phủ thành thảm.

Có một chuyện thú vị là Trung Quốc và Nam Mỹ đã bắt đầu nghiên cứu cách biến vi khuẩn lam thành bột để giải quyết nhiều vấn đề về lương thực.

Nguyên nhân gây tảo lam

Vi khuẩn lam có quá nhiều loài nên rất khó đưa ra một danh sách nguyên nhân chính xác. Sau nhiều lần bàn luận và tranh cãi, dân chơi thủy sinh đi đến nhận định rằng các yếu tố chính gồm:

• Dinh dưỡng mất cân bằng. Khi tỷ lệ nitrat và photphat bị lệch (tỷ lệ nên giữ là 10:1), hoặc khi cả hai đều cao, vi khuẩn lam có đủ nguồn sống để phát triển mạnh. Nuôi quá đông, cho ăn quá nhiều, chất hữu cơ tích lại vì ít vệ sinh bể hoặc thiết bị chạy không đúng cách, châm phân cho cây quá liều đều có thể làm dinh dưỡng dồn ứ.
• Ánh sáng quá nhiều. Vi khuẩn lam quang hợp, nên ánh sáng kích thích chúng phát triển. Đây là một lý do lớn khác khiến chúng xuất hiện trong bể. Ánh sáng mạnh, như nắng chiếu thẳng vào bể, có thể làm vi khuẩn lam bùng lên. Số giờ chiếu sáng mỗi ngày cũng quan trọng.
• Thiếu nitơ. Nitơ quá thấp (dưới 10) cũng là một nguyên nhân chính gây tảo lam.
• Nước lưu thông kém. Những góc nước tù hoặc ít dòng chảy trong bể là chỗ để vi khuẩn lam bám vào và phát triển. Ngoài ra, nền nén chặt như cát không cho oxy lưu thông, và đó là chỗ lý tưởng cho tảo lam.
• Chất lượng nước kém. Thông số nước không ổn, ví dụ pH hoặc nhiệt độ lên xuống thất thường, cũng là nguyên nhân. Người ta còn nhận thấy tảo lam thích nước kiềm (pH trên 7,5).
• Hệ thống chưa ổn định. Khi cân bằng vi khuẩn có lợi trong bể bị xáo trộn, chẳng hạn ở bể mới set hoặc bể đang bị mini-cycle (chu trình nitơ chạy lại một phần), vi khuẩn lam cũng dễ thừa cơ phát triển.

Dễ thấy nhiều yếu tố trên có dính dáng với nhau. Phần lớn trường hợp, tảo lam xuất hiện không phải vì một nguyên nhân riêng lẻ mà do nhiều yếu tố cộng lại.

Tảo lam có hại cho cá hoặc tép không?

Phần lớn vi khuẩn lam trong bể không gây hại cho cá, tép và các sinh vật khác. Tuy vậy, một số loại như Microcystis, Anabaena có thể tiết ra độc tố và ảnh hưởng đến sức khỏe của cá tép trong bể.

May là chuyện này rất hiếm. Vì vậy, thấy tảo lam trong bể thì bạn cũng không cần hoảng.

Tảo lam có hại cho cây không?

Trả lời ngắn gọn là có.

Tảo lam mọc cực nhanh và có thể phủ kín gần như mọi bề mặt. Cây, nhất là các loại chậm lớn, khó mà tranh nổi dinh dưỡng với chúng. Thêm nữa, lá bị phủ kín thì cây không nhận đủ ánh sáng để quang hợp. Chắc chắn cây sẽ chậm lớn và yếu đi.

Cách diệt tảo lam

Thấy tảo lam trong bể là phải xử lý ngay. Nếu để đó, chỉ vài ngày sau cả bể có thể bị trùm một lớp “nhớt” vừa xấu vừa hôi.

Có vài cách diệt loại vi khuẩn này khá hiệu quả. Gỡ bằng tay và dùng thuốc có lẽ là hai cách phổ biến nhất.

Biện pháp sinh học không có tác dụng với tảo lam. Trong bể nước ngọt, ngoài bo bo Moina ra thì không có loài cá hay động vật không xương sống nào ăn nó. Nhắc lại lần nữa, không có con gì ăn tảo lam cả. Có người nói ốc Ramshorn (ốc tai) có thể ăn vi khuẩn lam trong bể, nhưng chưa thấy ai tận mắt chứng kiến chuyện này. Nhiều khả năng đây là kiểu thông tin ai đó viết lên mạng rồi người khác cứ thế nhắc lại, chẳng có cơ sở gì thật sự.

1. Gỡ bằng tay

• Dùng bàn chải lông mềm chải nhẹ các mảng vi khuẩn lam ra khỏi bề mặt. Cẩn thận kẻo làm dập cây. Nếu cây bị bám quá nặng, có thể bạn sẽ phải cắt bỏ những phần bị dính.
• Rửa kỹ toàn bộ đồ trang trí, lũa và các vật khác dưới vòi nước chảy.
• Dùng ống siphon hút nền và những chỗ trống có vi khuẩn lam. Hút như vậy còn tránh cho bào tử của chúng trôi sang bám chỗ khác.
• Thay nước để lấy bớt dinh dưỡng dư thừa.

Tảo lam gỡ ra rất dễ, nhưng nhiều khi chỉ vài tuần, thậm chí vài ngày sau là nó quay lại.

Cách này hiệu quả ở mức thấp đến trung bình.

2. Châm phân

Vi khuẩn lam thường xuất hiện khi nitơ quá thấp (dưới 10) hoặc quá cao (trên 50).

Vì vậy, trước hết bạn cần xác định bể mình rơi vào trường hợp nào. Nếu nitrat thấp, bạn châm thêm phân là có thể cải thiện được.

Thường trong vòng một tuần là bạn sẽ thấy khác biệt.

Cách này hiệu quả ở mức thấp đến trung bình.

3. Dùng thuốc

Một số loại thuốc thủy sinh hoặc kháng sinh có thể diệt vi khuẩn lam rất hiệu quả.

Bạn nên chuẩn bị tinh thần là vi khuẩn lam sẽ chết hàng loạt. Lúc đó amoniac và nitrit trong nước tăng lên, độc tố cũng bị thải ra đột ngột.

Vì thế, mỗi ngày bạn nên vệ sinh bông lọc và gỡ càng nhiều vi khuẩn lam càng tốt.

Cách này hiệu quả cao.

3.1 Erythromycin

• Thay nhiều nước (30–50%) và gỡ bằng tay càng nhiều tảo lam càng tốt.
• Tắt lọc, vì erythromycin có thể làm hại vi khuẩn có lợi.
• Lấy than hoạt tính ra trong suốt thời gian xử lý.
• Tắt đèn UV diệt khuẩn.
• Giữ đủ dòng chảy hoặc sục khí.
• Cho 500 mg erythromycin vào mỗi 100 lít nước bể. Phải cho thuốc vào ban đêm, lúc đèn đã tắt. Đừng cho vào ban ngày.
• Hôm sau, gỡ bằng tay chỗ tảo lam đã chết.
• Thay nhiều nước thêm một lần.
• Cho thêm một liều erythromycin như lần đầu.
• Lại thay nhiều nước thêm một lần nữa.

Diana Walstad cũng viết trong cuốn The Ecology of the Planted Aquarium rằng ở liều khuyến nghị 200 mg cho khoảng 38 lít nước, erythromycin không ảnh hưởng đến cây.

3.2 ADA Phyton Git Plus

ADA là thương hiệu cao cấp trong làng thủy sinh và Nature Aquarium. Phyton Git Plus là chế phẩm bổ sung cho cây, thành phần chính là chiết xuất thực vật và có chứa chất sát khuẩn.

Sản phẩm này diệt tốt cả tảo râu đen lẫn tảo lam.

• Dùng xi lanh bơm Phyton Git thẳng vào chỗ tảo lam bám dày.
• Bật sục khí.
• Tắt đèn khoảng 3 ngày.
• Sau 3 ngày, thay 30–50% nước bể và gỡ hết phần tảo lam còn sót.

3.3 Fritz Slime Out

Bạn dùng theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Fritz Slime Out làm sạch những vệt bẩn mà tảo lam bùng phát để lại.

Thuốc trị được nhiều chủng vi khuẩn lam khác nhau và an toàn cho động vật không xương sống, cây và mọi loài cá.

Fritz Slime Out dùng được cho cả bể nước ngọt lẫn bể nước mặn.

3.4 Tetra AlguMin Plus

Tetra AlguMin Plus là thuốc trị tảo dạng nước. Hoạt chất diệt tảo của nó là monolinuron. Chất này chặn quá trình quang hợp của tảo lam.

Thuốc có tác dụng gần như ngay lập tức và không ảnh hưởng đến hệ vi sinh trong lọc.

Nhà sản xuất cho biết nếu dùng đúng liều khuyến nghị thì thuốc không hại ốc và tép.

3.5 Tetra AlgoStop depot

Khác với các loại thuốc trên, Tetra AlgoStop depot là viên tan chậm, dùng để khống chế tảo trong thời gian dài.

Thuốc diệt tốt nhiều loại tảo trong bể nước ngọt, kể cả tảo lam, và còn ngăn chúng mọc lại.

Viên thuốc chứa hoạt chất diệt tảo rất mạnh và có tác dụng lâu. Viên tan dần trong vài tuần, nên trị được cả những loại tảo dai dẳng.

Nếu dùng đúng hướng dẫn, Tetra AlgoStop depot an toàn cho mọi sinh vật trong bể, cho cây và cả vi sinh vật.

Lưu ý là lọc than hoạt tính sẽ làm thuốc yếu đi. Trong thời gian dùng thuốc, bạn cũng phải tắt hết đèn UV diệt khuẩn.

3.6 Ultralife Blue-Green Slime Stain Remover

Thuốc này bào chế riêng để trị tảo lam.

Dùng thuốc này không cần thay nước hay thay đổi gì ở hệ thống lọc. Vì vậy cách làm rất tiện, chỉ mất vài phút.

Công thức an toàn, không hại cá, động vật không xương sống và vi khuẩn nitrat hóa. Tuy vậy, thuốc có thể làm thay đổi pH và lượng oxy trong nước. Vì thế, trong lúc trị bạn cần tăng oxy cho bể.

3.7 Hydrogen peroxide và xử lý tại chỗ

Hydrogen peroxide (oxy già) diệt tảo lam rất hiệu quả. Nhược điểm chính là bạn phải xử lý trực tiếp lên từng chỗ có vi khuẩn lam.

Trước khi nói đến liều dùng, bạn cần biết hydrogen peroxide nguy hiểm cho cá tép. Nó có thể làm bỏng mang. Bạn phải hiểu rõ mức độ nguy hiểm và tự chịu trách nhiệm. Làm cách này là bạn tự chấp nhận rủi ro!

• Tắt lọc! Tắt lọc để vi khuẩn có lợi không bị ảnh hưởng.
• Tắt máy sục khí. Làm vậy để nước gần như đứng yên, oxy già sẽ bao quanh tảo được lâu hơn.
• Tắt đèn.

Có ánh sáng thì H2O2 phân hủy nhanh hơn nhiều.

• Hút oxy già 3% vào xi lanh, liều 3 ml cho mỗi 4 lít nước.
• Bơm thẳng lên chỗ vi khuẩn lam.
• Trong lúc bơm, tránh xịt trúng cây, tép hay cá! Phần lớn cá tép khá tò mò và hay bơi tới chỗ đang xử lý để xem có chuyện gì! Dính oxy già là chúng bị hại!
• Vài giờ sau, gỡ bằng tay chỗ tảo đang chết.
• Bật lọc lại.
• Hôm sau thay nước như lịch hằng tuần.

Rủi ro có thể gặp là quá liều oxy già sẽ làm hại tép và cá, vì mang của chúng rất nhạy cảm. Một số cây như rêu, Vallisneria, Bucephalandra có thể bị nhũn lá. Nhiều loại cây khác thường chịu được tốt.

4. Che tối bể

Vi khuẩn lam quang hợp nên chúng phát triển mạnh khi bể đủ sáng. Vì vậy, chỉnh lại thời gian chiếu sáng và cường độ đèn có thể kìm bớt chúng. Bạn có thể cân nhắc giảm số giờ bật đèn hoặc sắm bộ hẹn giờ để điều chỉnh chu kỳ sáng.

Rủi ro có thể gặp:

• Cây ưa sáng có thể bị ảnh hưởng, nhưng nhiều khả năng chúng vẫn sống được.

Cách che tối bể (blackout)

• Nếu bể có cá, cho ăn lượng như bình thường. Đừng cho ăn nhiều quá. Nếu là bể tép, bạn có thể bỏ qua bước này.
• Tắt CO2.
• Không châm phân trong thời gian che tối.
• Tăng oxy cho bể. Nếu cần thì lắp thêm máy sục khí.
• Trùm bể bằng một tấm chăn dày. Bên trong bể phải tối hoàn toàn, vì chỉ cần lọt chút ánh sáng là vi khuẩn lam vẫn sống được.
• Để bể như vậy ít nhất 3–4 ngày.
• Hết thời gian che tối, mở một nửa bể và để như thế 30 phút cho cá quen dần.
• Gỡ hẳn tấm chăn, đợi thêm 30 phút rồi mới bật đèn bể.
• Thay nước.
• Gỡ tảo lam bằng tay.
• Trong tuần tiếp theo, chỉnh hẹn giờ đèn xuống còn 4–5 tiếng mỗi ngày.

Cách này hiệu quả ở mức thấp đến trung bình.

Vi khuẩn lam có một đặc điểm thú vị là chúng dự trữ được glycogen. Khi không có ánh sáng, chúng sống nhờ lượng carbohydrate đã tích sẵn bên trong. Tức là lúc đó chúng chỉ phân giải glycogen để sống.

Cách phòng tảo lam

• Đừng cho ăn quá nhiều. Giảm lượng thức ăn và vớt thức ăn thừa ra sớm. Hút nền để lấy hết phần thức ăn cá chưa ăn.
• Giữ nitơ ở mức vừa phải. Nitơ không nên quá thấp (dưới 10) hay quá cao (trên 50).
• Tăng lưu thông nước. Chỉnh lại thiết bị trong bể cho dòng chảy tốt hơn, tránh các góc nước tù là chỗ vi khuẩn lam dễ mọc.
• Đừng nuôi quá đông. Số lượng cá tép trong bể phải luôn tương xứng với thể tích bể.
• Điều chỉnh ánh sáng. Tảo lam quang hợp, nên ánh sáng quyết định trực tiếp tốc độ mọc của chúng.
• Tăng oxy. Nước giàu oxy sẽ kìm hãm vi khuẩn lam.

Khi cây hoặc tảo dùng ánh sáng để tạo thức ăn, chúng cũng sinh ra một số chất rất mạnh như superoxide và peroxide. Những chất này có thể làm hại tế bào. Nhưng cây có những “người giúp việc” đặc biệt là enzyme, biến các chất đó thành nước vô hại. Vi khuẩn lam không có các enzyme này nên không chống chịu được những chất mạnh kia. Đó là lý do chúng mọc tốt trong nước bẩn và thiếu oxy.

Theo ADA, “lọc kém hoặc nền không ở tình trạng tốt sẽ tạo điều kiện cho tảo lam xuất hiện. Vì vậy, khi thấy tảo lam, việc đầu tiên là mở lọc ra kiểm tra, vệ sinh vật liệu lọc cho hết tắc và bảo đảm vi khuẩn có đủ oxy. Sau đó, châm vi sinh vào bể và cân nhắc sục khí vào ban đêm. Khi hệ vi sinh trong lọc khỏe, tảo lam sẽ khó phát triển hơn. Nền xuống cấp cũng có thể là nguyên nhân gây tảo lam.”

Kết luận

Chẳng ai chơi thủy sinh vui nổi khi thấy vi khuẩn lam trong bể. Cũng như tảo, loại vi khuẩn này lúc nào cũng có sẵn trong bể. Chúng chỉ bùng lên khi bể có điều kiện cho chúng mọc nhanh.

Vì vậy, quan trọng nhất là xử lý tận gốc nguyên nhân. Muốn trị tảo lam lâu dài, bạn cần giữ chất lượng nước tốt, chỉnh ánh sáng hợp lý, giữ lọc chạy ổn định và kiểm soát mức dinh dưỡng trong bể.