Hết rêu hại nhờ cân bằng ánh sáng, CO2 và dinh dưỡng

Rêu hại là lý do nhiều người bỏ chơi bể thủy sinh. Có người đổi đủ loại thuốc, đủ loại phân mà rêu vẫn quay lại. Theo MJ Aquascaping, gốc rễ của mọi loại rêu hại chỉ có một: ánh sáng, CO2 và dinh dưỡng trong bể không cân bằng với nhau.

Tác giả không đưa ra công thức chung, vì mỗi bể có nguồn nước, độ cứng và thiết bị khác nhau. Thay vào đó, anh đem bốn kiểu bể của mình ra so sánh: low tech cân bằng, high tech cân bằng, low tech mất cân bằng và high tech mất cân bằng. Đọc xong, bạn sẽ biết cách nhìn bể của mình để tìm xem yếu tố nào đang lệch.

Cân bằng ánh sáng, CO2 và dinh dưỡng nghĩa là gì

Ba yếu tố này luôn đi cùng nhau. Cây cần ánh sáng để quang hợp, cần CO2 và dinh dưỡng để lớn. Khi một yếu tố dư thừa mà cây không tận dụng được, rêu hại sẽ tận dụng thay.

Nhiều người nghe tới CO2 và phân là nghĩ chỉ dành cho bể high tech. Thực ra bể nào cũng có CO2, kể cả khi không bơm. CO2 hòa vào nước qua mặt nước, từ nước máy và từ hơi thở của cá, tép. Bể nào cũng có dinh dưỡng, vì phân cá cũng là dinh dưỡng.

Một năm trước, tác giả từng chia sẻ cách châm phân tối thiểu (lean dosing). Anh dùng nền thật giàu dinh dưỡng, tốt nhất là phân nền aquasoil, hoặc nhét viên phân nền (root tab). Cây lấy phần lớn dinh dưỡng qua rễ, phân nước chỉ châm bổ sung một chút. Nhờ vậy cột nước gần như không còn dinh dưỡng thừa cho rêu hại. Anh vẫn dùng cách này cho tới giờ.

Bể low tech cân bằng trông thế nào

Bể đầu tiên chỉ khoảng 12–13 lít, không lọc, không bơm CO2, chỉ có một cây đèn giá rẻ (Twinstar B series). Với thể tích nhỏ như vậy, tác giả xếp cây đèn này vào mức trung bình. Cây vẫn khỏe, rêu hại gần như không có, chỉ lác đác trên kính ở góc khó lau.

• Dinh dưỡng: chủ yếu đến từ lớp aquasoil dày. Gần hết cây trồng xuống nền, trừ ít rêu, cây trôi nổi và chút ráy (Anubias).
• Phân nước: một lần bơm kali mỗi tuần, một lần bơm phân tổng hợp (all in one) mỗi 2–3 tuần.
• CO2: không bơm. Chỉ có CO2 từ trao đổi khí ở mặt nước, có thể từ nước máy, và từ cá, tép thở ra.

Tác giả thừa nhận bể này đang đẩy giới hạn. Ai muốn làm theo thì an toàn hơn là giảm đèn một chút hoặc thả thêm cây trôi nổi. Theo anh, bể thành công chủ yếu nhờ lượng cây rất dày. Cây nhiều thì hút hết dinh dưỡng, nên dinh dưỡng trong nước luôn thấp.

Dinh dưỡng "thấp" cụ thể là bao nhiêu

Tác giả test nước ba chỉ số nitrate, phosphate và sắt ở các bể. Kết quả khá bất ngờ:

Phosphate ở bể không lọc cao hơn tác giả nghĩ. Anh đoán là do bể không có lọc. Dù vậy bể vẫn sạch rêu, vì tổng thể ba yếu tố vẫn cân với nhau. Bài học ở đây là không cần thiết bị xịn hay bình CO2 mới có một bể cây dày đẹp.

Bể high tech cân bằng và cách làm lệch nó

Bể thứ hai khoảng 4–5 tháng tuổi, có lọc thùng, đèn mạnh hơn nhiều và châm CO2. Công thức còn lại giống bể trước: nền giàu dinh dưỡng, phân nước chỉ có chút kali, 2–3 lần mỗi tuần. Rotala lên màu cam, Blyxa chuyển đỏ, đó là dấu hiệu nitrate thấp. Trên đá chỉ còn vài chấm rêu râu đen (black brush algae, BBA) đã bạc gần trắng. Rêu bạc màu như vậy là đang chết, tép và ốc sẽ dọn sớm.

Theo tác giả, hai bể ổn định này chỉ mất cân bằng nếu thay đổi mạnh:

• Tăng đèn ở cả hai bể, như kéo dài giờ chiếu hoặc thay đèn mạnh hơn, chắc chắn sẽ lên rêu.
• Bể không CO2 mà châm thêm phân thì sẽ lên rêu, vì có đèn, có dinh dưỡng nhưng thiếu CO2.
• Bể có CO2 mà châm thêm phân thì nhiều khả năng không lên rêu, cây chỉ lớn nhanh hơn.
• Bể high tech mà bỏ CO2 thì cũng mất cân bằng.

Vì sao bể low tech này lại lên rêu

Bể tép blue velvet ban đầu là bể high tech, có lọc treo, đèn và CO2. Khoảng một tháng trước, tác giả bỏ CO2 vì cây đã phủ kín, không cần lớn nhanh nữa. Anh biết bỏ CO2 sẽ làm lệch bể, nên thả thêm cây trôi nổi để che bớt đèn. Đèn yếu đi thì cây lớn chậm hơn và cần ít CO2 hơn.

Ba tuần đầu mọi thứ ổn. Sau đó rêu sừng hươu (staghorn algae) bắt đầu mọc ngay chỗ nước ra của lọc, bám đầu lá cỏ tóc (hair grass) và Juncus repens. BBA cũng xuất hiện trên đá và lũa. Kết quả test gần giống hệt bể không lọc: nitrate 0, phosphate đậm, sắt hơi hồng. Đèn giống nhau, dinh dưỡng giống nhau, cùng không CO2, vậy mà một bể sạch, một bể lên rêu. Tác giả cho rằng có ba lý do:

1. Giai đoạn chuyển đổi: cây đã quen có CO2, bỗng dưng gần như hết, nên rêu bùng lên.
2. Lọc: dòng chảy của lọc đưa nhiều oxy vào nước, kéo theo CO2 giảm. Rêu tập trung ở luồng nước lọc, còn góc trái ít dòng chảy thì gần như không có.
3. Loại cây: bể không lọc có nhiều cây lớn nhanh. Bể này toàn cây lớn chậm, và rêu bám nhiều nhất chính trên cỏ tóc và Juncus repens.

Dinh dưỡng đã ổn nên không cần chỉnh. Tác giả không muốn lắp lại CO2, cũng không muốn đổi giờ đèn (8 tiếng, từ 13h đến 21h như các bể khác). Vậy chỉ còn cách thả thêm cây trôi nổi, để giảm sáng và giảm nhu cầu CO2 của cây.

Bể high tech mất cân bằng: đèn dư và phân nền quá tay

Có một bể tác giả mất tới sáu tháng mới cân được, từ Giáng sinh tới tháng Sáu. CO2 đã đủ, nhưng đèn dư và dinh dưỡng dư. Bể đặt cạnh cửa sổ lớn. Tác giả cố kéo rèm nhưng không phải lúc nào cũng được. Theo anh, ánh nắng dư không phải chuyện lớn nếu dinh dưỡng giữ thấp. Sai lầm thứ hai mới nặng: anh nhét quá nhiều viên phân nền dưới lớp aquasoil vốn đã giàu dinh dưỡng. Mấy tháng đầu dinh dưỡng vọt cao, cộng thêm nắng từ cửa sổ, nên rêu hại cứ mọc mãi.

Cân bằng cần thời gian

Hai bể mới set khoảng một tháng của tác giả cũng từng lên rêu, dù đèn và CO2 đều đã chuẩn. Thủ phạm là phân nền aquasoil mới. Aquasoil luôn nhả rất nhiều dinh dưỡng trong thời gian đầu, và mình không kiểm soát được phần này. Cách duy nhất là duy trì vệ sinh, thay nước đều và chờ dinh dưỡng ổn định. Sau khoảng một tháng, kết quả test của hai bể đã giống các bể khác.

Hai lời khuyên để giữ bể cân bằng

• Xem đèn như chân ga ô tô. Nhấp ga nhẹ thì xe chạy chậm, tốn ít xăng. Đèn yếu thì cây lớn chậm, cần ít CO2 và phân. Đèn càng mạnh thì cây càng cần nhiều CO2 và dinh dưỡng.
• Cây cần ít dinh dưỡng hơn bạn nghĩ. Theo tác giả, phần lớn ca rêu hại là do châm phân quá nhiều.

Bắt đầu từ đâu

1. Xác định bể của bạn thuộc kiểu nào: có hay không bơm CO2, đèn mạnh hay yếu, nền có giàu dinh dưỡng không.
2. Nếu đang châm phân nước nhiều, giảm xuống mức tối thiểu và để cây ăn qua rễ từ nền.
3. Bể không CO2 mà lên rêu thì giảm đèn hoặc thả thêm cây trôi nổi trước khi đụng tới thứ khác.
4. Bể mới set với aquasoil mới thì thay nước đều và kiên nhẫn, đừng vội đổi liên tục.