Tự làm hệ aquaponics trồng rau trên bể cá bằng ống PVC và kệ nhựa

Bể cá nào cũng sinh ra nitrate. Thường thì mình xử lý nó bằng cách thay nước. Aquaponics làm theo hướng khác: cho nước bể chảy qua một khay trồng cây, cây lấy nitrate làm phân, nước sạch hơn rồi quay về bể. Bạn có thêm rau, bể thì đỡ dơ.

Bài này hướng dẫn hai cách tự làm từ đồ dễ kiếm. Cách thứ nhất là ống PVC cắm cốc trồng, gắn được lên gần như bể nào. Cách thứ hai là hệ nhiều tầng làm từ kệ nhựa, tăng giảm số tầng tùy ý. Cả hai đều là mẫu thử để bạn lấy ý tưởng, chưa phải bản hoàn thiện.

Aquaponics chạy thế nào

Nói đơn giản, aquaponics là trồng cây ăn được bằng dinh dưỡng từ chất thải của cá. Một hệ hoàn chỉnh có ba phần:

Trong video

• Xem video từ ▶ 3:31 Khung kệ nhựa nhiều tầng dùng để dựng hệ aquaponics tự làm.

• Cá sống trong bể hoặc thùng chứa, thải ra amoniac.
• Giá thể, thường là sỏi nhẹ đất nung (clay pellets, hay gọi là LECA, hydroton). Nước chảy qua lớp sỏi này, vi sinh có lợi bám vào đó và chuyển amoniac, nitrite thành nitrate. Lớp sỏi lúc này làm luôn phần lọc vi sinh.
• Cây hút nitrate trong nước để lớn.

Trong các hệ aquaponics lấy cá làm thực phẩm, người ta hay nuôi cá rô phi (tilapia). Với dân chơi bể cảnh thì cá cảnh trong bể có sẵn là đủ.

Mẫu 1: ống PVC cắm cốc trồng gắn lên bể

Mẫu này nhắm tới việc gắn được lên bể nào cũng được, trồng được nhiều loại cây và thay cây dễ. Vật liệu gồm một ống PVC cỡ phi 49, hai co cùng cỡ cho hai đầu, và vài cốc nhựa nhỏ cỡ ly uống rượu.

1. Khoan một hàng lỗ trên thân ống, mỗi lỗ cách nhau chừng 5 cm.
2. Khoan lỗ vừa khít cốc để cốc cắm vào chặt nhưng không lọt hẳn xuống. Đáy cốc nên cách đáy ống khoảng 1,3 cm.
3. Khoan nhiều lỗ nhỏ quanh đáy mỗi cốc cho nước và rễ đi qua.
4. Đổ sỏi đất nung vào cốc rồi trồng cây vào.
5. Lắp co hai đầu. Bơm nước bể vào một đầu, nước sẽ chảy ra đầu kia và rơi về bể.

Phần hay của mẫu này nằm ở co đầu ra. Xoay co hướng lên thì nước đọng trong ống nhiều hơn rồi mới tràn. Xoay co chúc xuống thì nước đọng ít đi. Bạn chỉnh sao cho chỉ phần đáy cốc ngập nước, rễ có nước mà gốc không bị úng. Muốn đổi cây thì nhấc cốc ra, cắm cốc khác vào. Phần chưa xong là cách gắn ống lên thành bể, bạn tự tính tùy loại bể đang có.

Mẫu 2: hệ nhiều tầng từ kệ nhựa

Mẫu này cần hai thứ: dễ lắp và dễ mở rộng hay thu nhỏ. Vật liệu gồm một kệ nhựa nhiều tầng, sỏi đất nung, ít ống CPVC và một thùng nhựa đặt dưới cùng làm chỗ nuôi cá.

1. Chọn kệ không có lỗ trên mặt tầng. Kệ có lỗ thoát thì nước không đọng lại được, hệ không chạy.
2. Lật ngược kệ. Khi lật lại, mỗi tầng thành một khay có gờ cao khoảng 5 cm, chứa được lớp giá thể dày chừng đó.
3. Làm ống tràn. Ghép một nắp bịt CPVC 2 cm với một đầu giảm từ 3/4 xuống 1,5 cm, thành một kiểu bulkhead tự chế. Dùng mũi khoan bước khoan lỗ trên khay để lắp vào.
4. Khoan lỗ trên nắp bịt. Nếu để nắp kín thì nước không xuống được. Khoan bốn lỗ quanh hông nắp, mỗi lỗ khoảng 1,3 cm. Khi khay đầy nước, nước tràn qua các lỗ này và theo ống xuống tầng dưới.
5. Đặt ống tràn so le. Tầng trên thoát ở bên trái thì tầng dưới thoát ở bên phải, cứ thế xen kẽ. Nước phải chảy ngang hết khay rồi mới xuống tầng tiếp.
6. Lắp bơm. Đặt một bơm nhỏ trong thùng cá dưới cùng, dẫn ống qua vài co lên tầng trên cùng.
7. Đổ sỏi vào các khay và trồng cây ở từng tầng.

Ba chi tiết quyết định hệ có chạy tốt không

• Ống tràn sát đáy khay. Ống tràn càng thấp thì nước đọng trong khay càng ít. Nước đọng nhiều sẽ làm ngập và thối rễ.
• Ống dẫn xuống tầng dưới phải gần đáy khay dưới, cách chừng vài cm. Nước rơi từ cao xuống sẽ bắn tung tóe ra ngoài.
• Thoát nước so le giữa các tầng. Đây là điểm quan trọng nhất. Nếu các ống thẳng hàng, nước sẽ rơi thẳng một mạch xuống thùng, gần như không đi qua lớp sỏi. Khi đó vi sinh không có việc làm và cây cũng không lấy được bao nhiêu dinh dưỡng.

Đặt hệ ở đâu và mở rộng thế nào

Hệ kệ nhiều tầng hợp để ngoài trời nhất, vì cây rau cần nhiều sáng. Trong nhà thì chiếu đèn đủ cho cả mấy tầng khá khó. Mùa nắng là lúc thuận để bắt đầu.

Muốn thêm chỗ trồng thì mua thêm tầng kệ chồng lên. Thấy dư thì bỏ bớt, chạy hai tầng hoặc một tầng cũng được. Thùng cá trong mẫu khá nhỏ. Nếu làm thật, bạn nên dùng thùng lớn hơn nhiều và đặt cả hệ ngay trên thùng. Thả vài con cá vào thùng nhỏ thì hệ vẫn chạy, nhưng thùng lớn giữ nước ổn định hơn.

Có hồ cá ngoài sân thì càng tiện. Bạn cho khay cuối xả thẳng xuống hồ, đặt một bơm nhỏ dưới hồ đẩy nước lên tầng trên cùng. Bể cá trong nhà nằm gần cửa sổ cũng có thể nối ra một hệ đặt ngoài: bơm nước bể ra hệ, để nước chảy ngược về bể. Cách này mới là ý tưởng, chưa có ai làm thử nên bạn tính kỹ đường ống và chỗ chống tràn trước khi làm.

Chăm sóc hằng ngày

Khi hệ đã chạy ổn, lớp sỏi lo phần amoniac và nitrite, cây lo phần nitrate. Việc chính của bạn là châm thêm nước khi mực nước trong thùng hay bể tụt do bay hơi và do cây hút. Nên ngó qua mực nước thường xuyên, nhất là ngày nắng nóng, vì bơm chạy khô sẽ hỏng.

Bắt đầu từ đâu

1. Làm thử mẫu ống PVC cắm cốc trên bể đang có. Mẫu này rẻ, nhỏ và dễ tháo nếu không ưng.
2. Mua một túi sỏi đất nung cho cả hai mẫu. Đây là thứ duy nhất không có sẵn trong nhà.
3. Nếu làm hệ kệ, ra cửa hàng kiểm tra kệ nhựa phải kín mặt, lật ngược thử xem gờ có đủ sâu không.
4. Trước khi trồng cây, chạy nước thử để chỉnh mực nước, xem nước có chảy qua hết khay và có bắn ra ngoài không.