Váng trắng, váng dầu trên mặt bể cá: nguyên nhân và cách xử lý

Váng là gì, có hại không

Váng là lớp màng mỏng nằm ngay chỗ mặt nước tiếp xúc với không khí. Nhìn qua thì nó giống váng dầu, có khi ngả trắng. Trong lớp màng có protein, chất béo, vi khuẩn, bụi, thức ăn thừa, chất thải của cá và cả tảo. Các thứ này dính lại với nhau nhờ chất polysaccharide.

Váng không phải lúc nào cũng là dầu. Thành phần chính thường là protein và màng vi khuẩn. Dầu từ thức ăn hay kem dưỡng da trên tay chỉ góp thêm vào.

Lớp váng mỏng thường chưa hại cá ngay. Để lâu, hoặc khi váng dày lên, nó chặn trao đổi khí ở mặt nước. Oxy hòa tan giảm xuống, còn CO2 bị giữ lại trong nước. Bể nuôi đông cá là nơi cá dễ thiếu oxy nhất. Cá và tép chịu thiếu oxy kém hơn cây. Cá mê cung như betta và cá sặc cũng có thể bị stress khi váng kéo dài.

Váng còn che bớt ánh sáng. Cây thiếu sáng thì yếu đi, cây yếu lại nhả thêm chất thải, và váng càng dày. Vòng lặp này cứ thế tiếp diễn nếu bạn không cắt nó từ gốc.

Nhận biết váng

• Váng hay bọt: váng là lớp màng mỏng trên chỗ nước đứng yên. Bọt là một lớp bong bóng, thấy rõ nhất gần đầu ra của lọc.
• Bong bóng không chịu vỡ: đây là dấu hiệu chất thải hoặc protein tích tụ làm thay đổi sức căng mặt nước.
• Bọt nổi lên ngay sau khi châm gì đó: thủ phạm thường là thuốc hoặc chất bổ sung vừa cho vào bể.
• Thử bằng giấy ăn: đặt một tờ giấy ăn lên mặt nước rồi nhấc lên. Nếu lớp màng dính theo giấy thì đó là váng mặt nước.
• Dấu hiệu đi kèm: nước đục hoặc ngả vàng, cá bỏ ăn, lá cây héo rũ.
• Váng quay lại nhanh: nguyên nhân gốc vẫn còn trong bể.

Có người chơi cho rằng lớp màng trắng mà khuấy vỡ ra rồi không liền lại có thể là vi khuẩn sắt chứ không phải váng protein. Tuy vậy, chưa ai xác nhận được trường hợp nào là vi khuẩn sắt. Cũng chưa có cách nhìn hay cách test nào để phân biệt hai loại này. Bạn cứ xem đây là một khả năng, chưa phải kết luận.

Nguyên nhân

• Mặt nước ít chuyển động: đầu ra lọc chĩa quá thấp, bông lọc nghẹt hoặc đầu hút bẩn làm dòng chảy yếu đi. Nước tù, lọc yếu so với thể tích bể và bể nuôi quá đông đều làm váng dễ xuất hiện hơn.
• Bể có nắp kín: bể đậy kín, trao đổi khí kém cũng hay bị váng.
• Thức ăn: cho ăn quá nhiều hoặc dùng thức ăn nhiều dầu làm bể thừa chất hữu cơ, váng có thêm nguồn ăn. Với người mới chơi, thức ăn rã nhanh hoặc kém chất lượng là nguyên nhân hàng đầu.
• Chất hữu cơ phân hủy: lá và thân cây mục nhả dầu và hợp chất hữu cơ lên mặt nước. Lá già ở gốc, xác cá, xác tép và thức ăn thừa cũng góp thêm vào lớp váng.
• Cây yếu: cây mới trồng, hoặc cây đang thiếu sáng, thiếu phân, thiếu CO2 đều gây váng. Cây bị stress nhả ra chất béo và đường, vi khuẩn ăn những chất này và tạo thành váng. Vì vậy, trong bể thủy sinh, váng trên mặt nước thường là dấu hiệu cây đang yếu.
• Bể mới set: trong 1–4 tuần đầu, các quần thể vi khuẩn mới hình thành thải ra sản phẩm phụ, làm váng dày thêm.
• Vi sinh yếu: kháng sinh và nước máy còn clo làm vi khuẩn có lợi yếu đi, và váng có cơ hội mọc.
• Thuốc và hóa chất: thuốc, chất khử clo hay các chất bổ sung vừa châm có thể gây váng hoặc bọt.
• Tay và đồ tẩy rửa: kem dưỡng, xà phòng, dầu ăn dính trên tay, hoặc chất tẩy rửa xịt gần bể đều có thể làm bẩn mặt nước.
• Tác nhân bên ngoài: bụi, nắng gắt, nhiệt độ cao. Nền dùng không đúng cách cũng nằm trong danh sách nguyên nhân.
• Bể châm CO2: nhiều bể thủy sinh có váng vì người chơi giữ mặt nước phẳng lặng để CO2 không thoát ra. Có người chơi còn nhận thấy bọt CO2 khi nổi lên khá dính và kéo theo rác lên mặt nước.
• Thay đổi trong bể: một số người thấy váng xuất hiện sau khi thay vật liệu lọc, thêm cá, sửa đường ống hoặc nhổ bớt cây.

Làm gì ngay

Nếu cá ngáp ở mặt nước, bạn tăng sục khí ngay rồi đo ammonia và nitrite. Đừng chờ dọn xong váng mới lo phần này.

Để gỡ váng nhanh, bạn có mấy cách sau:

• Giấy ăn: đặt một tờ lên mặt nước, lật nhấc lên, rồi lặp lại với tờ mới cho đến khi hết váng.
• Vợt: hớt nhẹ lớp màng trên mặt.
• Lọc váng: chạy máy lọc váng (surface skimmer) cho nó hút lớp mặt.

Một số nguồn nêu cách xịt hydrogen peroxide (oxy già) 3% lên lớp váng. Đây chỉ là cách tạm thời. Khi làm, bạn đeo kính bảo hộ và tránh để dung dịch dính vào da, mắt, quần áo.

Các bước xử lý

1. Tìm nguyên nhân trước khi dùng hóa chất. Xem lại dòng chảy, lượng thức ăn, đồ mục trong bể và những thứ vừa châm vào.
2. Gỡ lớp váng bằng giấy ăn, vợt hoặc lọc váng.
3. Thay nước và hút cặn. Chỉ hút nhẹ chỗ nền bẩn, không đảo sâu và dọn kỹ cả lớp nền, vì làm vậy sẽ mất vi khuẩn có lợi.
4. Dọn sạch đồ thừa và đồ chết: thức ăn thừa, lá già, cây đang chết, xác cá, tép, ốc.
5. Tăng chuyển động mặt nước. Bạn có thể gắn thêm lọc treo, hoặc chĩa đầu ra của lọc chính lên mặt nước.
6. Súc vật liệu lọc bằng nước lấy từ trong bể, không dùng nước máy.

Giữ cho váng không quay lại

Dòng chảy. Chỉnh đầu ra hoặc ống phun mưa hơi ngóc lên một chút, sao cho cả mặt nước gợn sóng nhẹ. Chỗ nào thiếu chuyển động hoặc thiếu oxy thì thêm một quả sủi khí. Góc chết trong bể thì xử lý bằng một máy tạo dòng nhỏ. Có người chơi dùng máy tạo dòng và thấy váng hết vì nó bị cuốn xuống sâu trong bể. Công suất lọc nên vào khoảng 3–5 lần thể tích bể mỗi giờ, ví dụ bể 100 lít thì lọc 300–500 L/h.

Lọc váng. Với váng cứ dọn rồi lại lên, lọc váng là cách xử lý trực tiếp nhất. Trong lúc cây đang hồi lại, bạn có thể cho lọc váng chạy liên tục, vừa hút váng vừa tạo dòng nhẹ và giảm góc chết. Có loại lọc váng gắn liền với lọc treo, có loại rời chạy riêng. Loại rời hút mạnh hơn và hợp với bể lớn. Người chơi cũng không đồng ý với nhau hết về khoản này: có người thấy hớt váng là sạch, có người lại cho rằng lọc váng không ăn thua.

Giảm chất hữu cơ. Cho ăn ít lại, vớt thức ăn thừa, thay một phần nước, hút nhẹ chỗ nền bẩn. Bông lọc cơ học nên vệ sinh trước khi dòng chảy kịp yếu đi.

Thay nước. Các nguồn khuyên lượng nước thay khác nhau:

Hoàn cảnh	Lượng nước thay	Tần suất
Duy trì thường ngày, kèm hút đáy	khoảng 10–15%	mỗi tuần
Bể mới hoặc bể đang có vấn đề	20–30%	mỗi tuần
Bể đã ổn định	10–20%	mỗi tuần
Trong thời gian đang trị váng (theo một nguồn khác)	khoảng 20–30% mỗi lần	2–3 lần mỗi tuần

Nước mới thay vào thì phải khử clo.

Bể thủy sinh. Với bể trồng cây, cách xử lý tận gốc là cho cây đủ dinh dưỡng và tăng CO2. Sủi khí hay quạt chỉ là cách chữa cháy. Một số người chơi hẹn giờ cho sủi khí chạy vào ban đêm. Cách này dọn được váng và còn đuổi bớt CO2 trong lúc đèn tắt.

Kiên nhẫn. Có người chơi kể váng tự hết sau hai đến ba tuần. Bể mới set thì hệ vi sinh có thể mất 2–6 tuần mới ổn định, và váng xuất hiện trong khoảng này là chuyện thường gặp.

Phòng váng

• Mỗi lần chỉ cho lượng thức ăn cá ăn hết trong 2–3 phút. Phần thừa thì vớt bằng vợt hoặc ống bóp.
• Chia nhỏ bữa ăn, cho ăn vài lần trong ngày.
• Nuôi số cá vừa với kích thước bể.
• Dùng nắp có khe thoáng để chặn bụi mà vẫn thông khí.
• Rửa tay sạch xà phòng, kem dưỡng, dầu mỡ trước khi nhúng tay vào bể. Không xịt chất tẩy rửa gần bể mở nắp.
• Không để nắng chiếu thẳng vào bể. Giữ nước lưu thông, không để góc chết.
• Vệ sinh lọc đều đặn để dòng chảy luôn khỏe. Có người chơi khuyên vệ sinh hoặc thay bông lọc của lọc trong hằng tuần.

Sai lầm hay gặp

• Vớt váng hết lần này đến lần khác mà không sửa dòng chảy. Váng sẽ quay lại.
• Xem lọc váng là thuốc chữa. Nó chỉ gom lớp váng đã hình thành. Cho ăn quá tay, dọn bể sơ sài hay lọc chính yếu thì nó không sửa được.
• Dùng lọc váng gắn vào lọc chính mà không để ý. Loại này có thể hút cả không khí vào, làm lọc chính sục bọt và yếu dòng.
• Vệ sinh toàn bộ vật liệu lọc cùng một lúc.
• Cho hóa chất vào trước khi kiểm tra dòng chảy và lượng chất thải tích tụ.
• Dùng thuốc khi không cần. Thuốc làm hại vi khuẩn có lợi.
• Coi bọt dai dẳng chỉ là chuyện thẩm mỹ. Nếu đi kèm cá stress, nước có mùi hôi hoặc đục, thì đó là chất lượng nước đang có vấn đề.

Chuyện ở Việt Nam

Dân chơi gọi lớp màng này là váng, còn máy surface skimmer thì gọi là lọc váng.

Nước máy chưa xử lý còn clo. Clo làm hại vi khuẩn có lợi và tạo điều kiện cho váng mọc, nên nước mới lúc nào cũng cần khử clo trước khi cho vào bể.

Khí hậu nóng cũng là một yếu tố. Nước ấm làm lá rụng dưới đáy mục nhanh hơn, và váng có thêm nguồn ăn. Nhiệt độ cao và nắng gắt đều nằm trong danh sách nguyên nhân từ bên ngoài. Có cửa hàng trong nước khuyên dùng chế phẩm vi sinh để trị váng, nhưng không ghi liều dùng.

Kiểm tra lại

• Mặt nước có gợn nhẹ khắp bể chưa, hay vẫn còn góc đứng yên?
• Bông lọc và đầu hút có bị nghẹt không? Công suất lọc có đủ 3–5 lần thể tích bể mỗi giờ không?
• Sau 2–3 phút cho ăn, đáy bể còn thức ăn thừa không?
• Còn lá mục, cây chết hay xác cá, tép, ốc nào sót lại không?
• Váng có quay lại nhanh không? Nếu có thì nguyên nhân gốc vẫn chưa xử lý xong.
• Cá có ngáp ở mặt nước, nước có đục hay có mùi không? Nếu có thì tăng sục khí và đo ammonia, nitrite.