Cá bỏ ăn, không chịu ăn: nguyên nhân và cách xử lý

Cá bỏ ăn có đáng lo không

Cá bỏ ăn không phải lúc nào cũng là bệnh. Cá đã no thì không ăn thêm. Vì vậy con cá trông như chê đồ ăn nhiều khi chỉ đang bị cho ăn quá tay. Mặt khác, bỏ ăn cũng là dấu hiệu chung của rất nhiều bệnh, như đốm trắng, bệnh nhung, Ichthyobodo và trùng đường ruột (Spironucleus, Hexamita). Cho ăn sai cách còn là một trong những thủ phạm hay gặp nhất khiến cá bể và cá hồ bị bệnh hoặc chết.

Cá trưởng thành khỏe mạnh thường nhịn được 3 đến 7 ngày. Có loài chịu được hơn hai tuần. Cá con và cá bột thì khác hẳn. Chúng cần ăn nhiều bữa mỗi ngày, và nhịn đói có thể làm cá bị dị hình hoặc chết. Cá lớn trao đổi chất chậm nên giãn bữa được lâu hơn. Nước càng ấm thì cá trao đổi chất càng nhanh và càng cần ăn nhiều.

Bảng dưới đây ghi mốc tham khảo cho thời gian nhịn an toàn và thời gian cá còn sống được khi không ăn.

Nhóm cá	Nhịn an toàn	Còn sống được tới
Cá nhỏ trong bể cộng đồng	3–5 ngày	2 tuần
Cá sặc, cá barb	5–7 ngày	2–3 tuần
Cichlid cỡ lớn, cá tỳ bà (pleco)	1–2 tuần	4 tuần
Cá betta	5–7 ngày	2 tuần
Cá bột	Tối đa 1–2 ngày	3–5 ngày

Đọc dấu hiệu để đoán nguyên nhân

Cá bỏ ăn hiếm khi chỉ có mỗi triệu chứng đó. Những biểu hiện đi kèm cho bạn biết nên tìm nguyên nhân ở đâu:

• Cá mới bị stress. Cá trốn, nhợt màu, lao vụt đi khi bạn lại gần và không đụng tới đồ ăn trong 24–72 giờ đầu.
• Sai thức ăn. Cá đớp vào rồi nhả ra, hoặc thức ăn chìm xuống mà không con nào ăn.
• Nước xấu. Cá bỏ ăn kèm ngáp trên mặt nước, cụp vây, lờ đờ. Nước có thể đục hoặc có mùi.
• Bệnh. Cá bỏ ăn kèm đốm trắng, mảng như bông gòn, chướng bụng, vệt đỏ trên vây, tách đàn, mang thở nhanh hoặc gầy đi.
• Bị bắt nạt. Cả bể ăn bình thường, chỉ một con không ăn. Con đó bị đuổi khỏi chỗ ăn, trốn suốt ngày hoặc bị rách vây.
• Cho ăn quá nhiều. Cá rỉa đồ ăn uể oải, thức ăn thừa đọng lại, bụng cá hơi tròn và rêu bùng lên.
• Đang sinh sản. Bể có tổ bọt, cá cái bụng căng hơn, hoặc cá đang ngậm trứng trong miệng. Đó có thể là lý do cá ngưng ăn.

Trùng đường ruột (Spironucleus, Hexamita) làm cá lờ đờ, sụt cân và đi phân trắng dạng sợi. Ở cá la hán, nhiễm khuẩn đường ruột làm cá bỏ ăn, nhát, nhạt màu, sưng bụng hoặc sưng lỗ hậu môn, phân trắng hoặc dạng sợi. Bệnh lủng đầu do Hexamita ở la hán có thêm các hố mưng mủ màu trắng, nâu hoặc vàng trên đầu. Cá gầy, da sậm, phân trắng dạng sợi và treo mình ở mặt nước với tư thế đầu chúc lên.

Với cá betta, nhiều người tưởng cá bỏ ăn trong khi nó vẫn ăn một phần. Bạn nên theo dõi vài bữa liền rồi hãy kết luận. Betta ở nước quá lạnh cũng có thể biếng ăn và nằm lì dưới đáy.

Nguyên nhân

• Cho ăn quá nhiều. Cá no thì bỏ qua đồ ăn. Phần thừa còn làm bẩn nước.
• Sai khẩu phần. Cá ăn thực vật không màng mồi sống hay đồ ăn thịt. Cá ăn thịt lại ít hứng thú với rau và viên tảo. Betta mà trại nuôi bằng mồi sống, đồ đông lạnh và đồ sấy khô có thể không nhận ra cám lá hay cám viên là đồ ăn. Đồ đông lạnh còn đá hoặc đồ sấy khô còn giòn cũng hay bị bỏ lại.
• Bể chật. Cá nhút nhát bị bắt nạt lúc cho ăn nên dần dần không ra ăn nữa. Một số con đực lớn lên sẽ bắt đầu giành lãnh thổ.
• Bệnh. Nhiễm khuẩn, nhiễm virus, ký sinh trùng, bệnh bong bóng, thối đuôi và thối vây đều làm cá bỏ ăn. Ở cichlid châu Phi, Cryptobia làm cá bỏ ăn và sụt cân. Bệnh này hiện chưa có cách chữa.
• Nước và lọc kém. Amoniac tăng vọt, nitrit tăng vọt, nitrat cao, nước xuống cấp nhanh và thiếu oxy đều khiến cá chán ăn. Với betta, thay đổi pH, độ cứng và amoniac đều có thể ảnh hưởng tới chuyện ăn uống. Bể mới set hay dính hội chứng bể mới. Trong 1 đến 3 tuần đầu, vi sinh trong lọc chưa ổn định nên amoniac tích lại.
• Nhiệt độ sai. Nước quá nóng làm cá hiếu động bất thường và không màng ăn. Nước quá lạnh làm cá trao đổi chất chậm lại và ăn ít đi. Thủ phạm thường là sưởi hỏng.
• Stress. Bể đông, vận chuyển, bắt cá ra vào và các kiểu stress khác có thể làm trùng đường ruột bùng phát. Cá la hán sau khi đổi bể hoặc vận chuyển bị giảm sức đề kháng. Lúc đó vi khuẩn đường ruột sinh sôi và gây nhiễm trùng.
• Sinh sản. Các nguồn ghi khác nhau về thời gian. Một nguồn nói cichlid ấp miệng có thể nhịn 2–3 tuần trong lúc ấp. Nguồn khác nói cá cái cichlid châu Phi ấp miệng có thể nhịn nhiều tuần, và giai đoạn ngậm con kéo dài tới một tháng.

Cá rồng có mấy lý do bỏ ăn riêng:

• Nước bẩn, lọc ngưng chạy, amoniac, nitrit hoặc nitrat cao, hoặc pH thay đổi quá nhanh.
• Cá lớn tới khoảng 40–50 cm thì tự nhiên chậm lại và ăn ít đi.
• Cá cái bắt đầu mang trứng thường ăn ít trong vài tuần đến vài tháng.
• Cá vừa được vận chuyển hoặc đổi bể, vừa mất bạn cùng bể, hoặc bị thay nước ngay sau một bữa no.

Làm gì ngay

• Test nước ngay bằng bộ test nhỏ giọt.
• Nếu amoniac hoặc nitrit trên 0, hoặc nitrat trên 40 ppm, bạn thay 30–50% nước. Một nguồn khác khuyên thay ít nhất 50% khi tổng amoniac từ 2 mg/L trở lên.
• Bể lâu năm ít thay nước cần cẩn thận hơn. Ở hội chứng bể cũ, pH đã tụt dưới 6.0 và amoniac thường vượt 10 mg/L. Lúc này không nên chỉ thay nước đơn thuần, vì pH tăng lên sẽ làm amoniac trở nên độc.
• Cá ngáp trên mặt nước mà còn bỏ ăn, chướng bụng hoặc xù vảy là ca cấp cứu. Bạn test nước và xử lý ngay.
• Cá bột hoặc cá con nhịn quá 24 giờ cũng là ca cấp cứu.
• Nhiệt độ thay đổi đột ngột rất hại cho cá và nhiều khi làm cá chết. Bạn tìm ra nguyên nhân thật nhanh và thay sưởi nếu sưởi hỏng.
• Cá có dấu hiệu bệnh thì chuyển sang bể cách ly, rồi hỏi bác sĩ thú y.

Các bước tìm nguyên nhân

1. Theo dõi cá qua vài bữa. Ghi lại cá bỏ hết mọi món hay chỉ chê vài món.
2. Ghi lại cá đã bỏ ăn bao lâu, rồi so với bảng thời gian nhịn ở trên.
3. Kiểm tra thức ăn có hợp với loài không, và đồ đông lạnh đã rã đông hẳn chưa.
4. Cho ăn đúng giờ và vớt thức ăn thừa.
5. Đo nhiệt độ bằng một nhiệt kế thứ hai để chắc nhiệt kế đang dùng không sai.
6. Test pH, độ cứng và amoniac.
7. Để ý dấu hiệu bệnh. Nếu vẫn chưa rõ nguyên nhân thì bạn đưa cá tới bác sĩ thú y thủy sản.

Với cá mới mua, bạn chờ 12–24 giờ rồi mới cho ăn bữa đầu. Phần lớn cá sẽ ăn lại trong 2–3 ngày. Betta mới về bị stress thường tự ăn lại, nhưng bạn vẫn không nên xem nhẹ chuyện cá bỏ ăn. Nếu đã thay lọc, đã thử hết các cách khác mà cá vẫn không ăn thì đã tới lúc gọi bác sĩ thú y.

Xử lý theo từng nguyên nhân

• Nước xấu. Bạn có mấy cách là thay một phần nước, trồng cây thật, tăng lọc, bớt cá và đổi sang bể lớn hơn. Thường phải kết hợp vài cách cùng lúc mới đủ.
• Betta bị lạnh. Kiểm tra lại bằng nhiệt kế thứ hai rồi làm ấm nước. Đưa nhiệt độ lên mức cao trong khoảng 74–81°F có thể có ích.
• Thức ăn. Rã đông đồ đông lạnh thật kỹ trước khi cho ăn, chẳng hạn ngâm vào nước bể. Khi đổi thức ăn mà cá chưa quen, bạn cho ăn món cũ chung với món mới.
• Bị bắt nạt. Rải thức ăn ở nhiều chỗ, hoặc dùng cả thức ăn chìm lẫn thức ăn nổi. Bạn cũng nên sắp lại bố cục hoặc trồng thêm cây để cá yếu có chỗ trốn.
• Táo bón. Cho cá nhịn 24–48 giờ có thể hết táo bón. Táo bón để lâu có thể gây bệnh bong bóng.

Cá la hán và cá rồng

Tài liệu tiếng Việt nói về cá bỏ ăn chủ yếu xoay quanh cá rồng và cá la hán. Các thuốc hay được nhắc là metronidazole, oxytetracycline, xanh methylen và muối. Dữ kiện chỉ có liều cho metronidazole. Bệnh đường ruột vẫn nên để bác sĩ thú y hoặc người chuyên về sức khỏe cá chẩn đoán và chữa.

• La hán viêm ruột. Ngưng cho ăn và giữ nước ở 28–30°C. Ngày đầu thay 50% nước, sau đó mỗi ngày thay 10%.
• La hán nhiễm khuẩn đường ruột. Hòa tan hoàn toàn metronidazole trong nước ấm, liều 500 mg cho 40 lít. Bạn tính đúng thể tích nước để tránh quá liều. Nguồn này không ghi dùng trong bao nhiêu ngày.
• La hán lủng đầu. Thay khoảng 75% nước, vệ sinh nền và lọc. Sau đó nghiền metronidazole, hòa vào nước nóng khoảng 90°C rồi châm với liều 500 mg cho 40 lít, dùng trong 10–15 ngày. Nếu cá đỡ chậm thì kéo dài thêm. Có thể thêm xanh methylen để chặn nhiễm khuẩn thứ phát.
• Cá rồng bị đốm trắng hoặc stress. Giữ nước ở khoảng 30–32°C và thêm một ít muối.
• Cá rồng bỏ ăn vì lý do khác. Thay 10–20% nước mỗi 2–3 ngày. Mỗi lần thay, bạn thêm một ít muối rồi giảm dần qua các lần sau, đừng cho quá nhiều. Chạy sủi oxy 4–6 giờ mỗi ngày.

Cá rồng đang yếu mà ở chung với cá nhỏ thì dễ bị rỉa vây, và cá càng stress thêm.

Phòng

• Chỉ cho lượng cá ăn hết trong vài phút, và vớt phần thừa trước khi nó lắng xuống. Một nguồn ghi cụ thể hơn là lượng cá ăn hết trong khoảng hai phút, ngày 1–2 lần, mỗi tuần nhịn một ngày. Cá bột và cá con thì không áp dụng ngày nhịn.
• Betta và cá vàng thân tròn khỏe hơn khi có một ngày nhịn mỗi tuần. Cá vàng, nhất là loại thân tròn, rất dễ bị cho ăn quá tay và hay bị bệnh tiêu hóa, bệnh bong bóng.
• Chọn thức ăn theo loài ăn thực vật, ăn thịt hay ăn tạp.
• Cất thức ăn khô ở chỗ mát và khô. Bạn dùng hết hoặc thay gói mới sau 2 tháng. Thức ăn mốc thì bỏ, vì có nguy cơ nhiễm aflatoxin.
• Mua mồi sống ở chỗ uy tín. Mồi vớt ngoài tự nhiên có thể mang ký sinh trùng.
• Cách ly cá mới và cá bệnh. Bỏ qua bước cách ly là nguyên nhân góp phần gây ra nhiều bệnh cá.
• Nuôi ít cá mà khỏe, và chọn những loài sống hợp nhau.

Sai lầm hay gặp

• Cho ăn quá dày, hoặc trong nhà mỗi người cho cá ăn một lần.
• Dùng thuốc khử clo thông thường khi nước máy có chloramine.
• Nghĩ rằng cá chê thức ăn khô thì chắc chắn là bệnh. Cá nóc tí hon (pea puffer) và scarlet badis vốn hay chê đồ khô. Chúng cần mồi sống hoặc đồ đông lạnh.
• Gõ kính, cho cá mới ăn ngay ngày đầu, ép cá đang sinh sản ăn, hoặc để cá bột nhịn.
• Dùng khối thức ăn thả bể. Phần cá không ăn sẽ thối trong bể. Nhiều loài, trong đó có tetra và đa số cichlid, còn không nhận ra đó là đồ ăn.

Ở Việt Nam

Ở xứ nóng, nước ấm làm chất thải phân hủy nhanh hơn và làm giảm oxy hòa tan, nên nước xấu đi càng nhanh. Rủi ro chính về nhiệt độ là nước quá nóng chứ không phải quá lạnh. Nhận định này viết cho Singapore, nơi khí hậu gần giống miền Nam.

• Cá nhiệt đới ưa nhiệt độ 24–28°C.
• Bể đặt trong phòng không máy lạnh có thể vượt 32°C trong những đợt nắng nóng. Bạn dùng quạt, tăng khuấy động mặt nước hoặc gắn chiller, và để bể tránh nắng chiều chiếu thẳng.
• Phòng có máy lạnh lúc bật lúc tắt thì nên cài sưởi ở 25–26°C để nhiệt độ ổn định. Nước bị làm lạnh quá mức vào ban đêm có thể làm cá sốc.

Khi nào cần lo

• Cá ngáp trên mặt nước kèm bỏ ăn, chướng bụng hoặc xù vảy.
• Cá bột hoặc cá con nhịn quá 24 giờ.
• Cá nhịn quá mốc an toàn trong bảng ở trên mà không có lý do rõ ràng như đang ấp trứng.
• Cá có phân trắng dạng sợi, sụt cân, hoặc có hố mưng mủ trên đầu.
• Bạn đã sửa nước, thay lọc và thử các cách khác mà cá vẫn không ăn. Lúc này nên đưa cá tới bác sĩ thú y.