Ánh sáng, CO2 và dinh dưỡng: Vì sao cây thủy sinh khó phát triển

Ai chơi thủy sinh cũng có lúc gặp trục trặc với cây, dù mới chơi hay đã lâu năm. Có khi cây trồng mãi không lên, có khi cây bệnh mà không biết chữa thế nào, và còn nhiều chuyện khác nữa. Muốn gỡ được những tình huống này, bạn phải nắm cái gốc của vấn đề. Cái gốc ở đây là vì sao cây lớn được, những yếu tố nào tác động lên cây và chúng tác động ra sao.

Phần lớn mọi người chắc đã nghe hoặc đã biết rằng cây thủy sinh cần ánh sáng, dinh dưỡng và thông số nước phù hợp. Nhưng chỉ biết chừng đó thì còn xa mới đủ. Muốn giữ cây khỏe trong bể, bạn phải hiểu ánh sáng, CO2, dinh dưỡng và thông số nước ảnh hưởng qua lại với nhau thế nào.

Bên dưới là một sơ đồ cơ bản và trình tự các bước xử lý khi cây lên kém. Các bước này dựa trên những nguyên tắc chăm cây thủy sinh.

Kiến thức cơ bản

Hẳn ai cũng biết, hoặc ít ra đã nghe, rằng cây là một phần quan trọng của cân bằng sinh học trong bể. Nitrat và photphat có thể tích tụ dần trong nước. Cây hút hai chất này nên nồng độ của chúng giảm xuống.

Khi quang hợp, cây lấy carbon dioxide và nhả ra oxy. Nhờ có oxy, chất thải của cá và xác hữu cơ bị oxy hóa bình thường hơn. Tất nhiên cây còn mang lại nhiều lợi ích khác cho bể. Cây làm bể đẹp hơn, là nơi cá sinh sản, kiếm ăn, trú ẩn, và còn nhiều thứ khác.

Có điều cây thủy sinh cũng cần bạn để mắt tới. Phải chăm sóc và bảo dưỡng đúng cách thì cây mới thành thêm một mắt xích trong chuỗi cân bằng sinh học của bể.

Quang hợp

Quang hợp là quá trình sinh học thiết yếu của các sinh vật quang tự dưỡng. Chúng dùng các sắc tố quang hợp, như chlorophyll ở thực vật, để chuyển năng lượng ánh sáng thành năng lượng nằm trong liên kết hóa học của các chất hữu cơ.

Sinh lý học thực vật hiện đại thường gọi quang hợp là chức năng quang tự dưỡng. Chức năng này gồm một loạt quá trình hấp thụ, chuyển hóa và sử dụng năng lượng lượng tử của ánh sáng trong nhiều phản ứng thu năng lượng.

Một trong những phản ứng đó là biến CO2 (carbon dioxide) thành hợp chất hữu cơ. Nói cho dễ hiểu, khi quang hợp, cây dùng ánh sáng mặt trời để biến nước (H2O) và carbon dioxide (CO2) thành glucose (C6H12O6).

Phương trình quang hợp vào ban ngày có thể viết như sau.

6CO2 + 6H2O = C6H12O6 + 6O2

Ban đêm thì quá trình đi theo chiều ngược lại. Cây tiêu thụ glucose (C6H12O6) và oxy (O2), tạo ra carbon dioxide (CO2) và nước (H2O).

Về bản chất, hô hấp tế bào ngược với quang hợp. Hô hấp phân giải glucose để lấy phần năng lượng đã dự trữ. Quang hợp thì làm ngược lại, dùng năng lượng để tổng hợp glucose.

C6H12O6 + 6O2 = 6CO2 + 6H2O

Từ đây rút ra được ý chính. Muốn cây lớn khỏe thì cần có:

• Trước hết là mức ánh sáng phù hợp.
• Đủ CO2.
• Sau đó là dinh dưỡng đa lượng và vi lượng.
• Thông số nước.

Chính vì nhiều yếu tố như vậy nên khi cây trong bể lên kém, người chơi lâu năm cũng rất khó chỉ ra chính xác chỗ nào đang mất cân bằng. Người mới thì dĩ nhiên còn khó hơn nữa.

Cho nên bạn hãy dò từ những nguyên nhân đơn giản nhất trước, rồi mới tới những nguyên nhân phức tạp hơn.

Bước 1: Kiểm tra xem ánh sáng có đủ không

Thiếu sáng có lẽ là lý do số một khiến nhiều người trồng cây thất bại. Không đủ sáng thì cây khó tạo đủ năng lượng để sống và lớn. Cây sẽ còi cọc, lá vàng dần rồi chết.

Mỗi loại cây cần mức sáng và kiểu ánh sáng khác nhau. Có cây ưa bóng, có cây ưa sáng. Vì vậy bạn phải cấp lượng ánh sáng hợp với các cây đang trồng trong bể.

Bạn cũng phải tính đến chiều cao của bể.

Đọc thêm:

• Hướng dẫn nâng cao về ánh sáng cho bể thủy sinh

Bước 2: Kiểm tra xem CO2 có đủ không

Việc thứ hai là xem lại mức CO2. Bể của bạn có đủ CO2 không?

Nghe thì có vẻ CO2 không quan trọng lắm, nhất là với bể low-tech (bể không châm CO2). Nhưng có bể low-tech không có nghĩa là cây hết cần CO2. Cây cần CO2 như người cần ăn.

Các nghiên cứu cho thấy carbon thường chiếm khoảng 40-50% khối lượng khô của cây. Lý do là cây cấu tạo chủ yếu từ các hợp chất hữu cơ như carbohydrate, protein và chất béo. Chất nào trong số đó cũng chứa nguyên tử carbon.

Carbon dioxide là nguyên liệu thiết yếu của cây, có nó thì cây thủy sinh lớn nhanh hơn hẳn. Muốn cây lớn và khỏe thì phải cấp đủ CO2. Về cơ bản, bạn nên ưu tiên CO2 ngang với ánh sáng.

Muốn cây lên tốt thì không có gì hiệu quả bằng CO2.

Nồng độ CO2 khuyến nghị cho bể thủy sinh là 15 đến 30 mg/l. Mức 30 mg/l là mức trần cho cá và tép.

Đọc thêm:

• Hướng dẫn CO2 trong bể thủy sinh
• CO2 trong bể tép

Bước 3: Kiểm tra tỷ lệ giữa ánh sáng và CO2

Bể khỏe hay không phụ thuộc rất nhiều vào sự cân bằng giữa lượng CO2 châm vào và cường độ ánh sáng.

Bạn luôn phải nhớ rằng chỉ tăng đèn thì SẼ KHÔNG BAO GIỜ bù được phần CO2 còn thiếu. Làm vậy còn có thể khiến tảo bùng phát. Ngược lại, đèn không đủ sáng thì CO2 có bão hòa cũng thành vô ích. Tệ nhất là CO2 quá nhiều có thể làm ngạt mọi sinh vật trong bể.

Ngoài ra còn vài yếu tố khác cũng có thể ảnh hưởng, chẳng hạn tổng lượng cây trong bể.

Giả sử bể chỉ có vài cây. Lúc đó, tăng đột ngột ánh sáng hoặc CO2, hay cả hai, có thể là quá sức với số cây ít ỏi này. Kết quả là tảo mọc tràn lan.

Vì thế, lúc nào bạn cũng nên chỉnh ánh sáng và CO2 từ từ. Làm vậy thì bể sẽ dần đạt cân bằng thật sự mà tảo không mọc khắp nơi.

Bước 4: Kiểm tra thời gian chiếu sáng

Bể trồng cây có vài cách thiết lập chế độ chiếu sáng.

Tùy cách set bể, thời gian chiếu sáng khuyến nghị là từ 8 đến 12 giờ mỗi ngày. Lý tưởng nhất là chia đèn thành nhiều bậc để mô phỏng bình minh, giữa trưa và hoàng hôn.

Thế nhưng nhiều người nghĩ cây lên kém thì cứ kéo dài thời gian chiếu sáng, tức số giờ bật đèn mỗi ngày, là bù được phần ánh sáng thiếu. Đây là ngộ nhận rất phổ biến, và bạn nên hiểu vì sao nó sai.

Kéo dài thời gian chiếu sáng không bù được cho ánh sáng không đủ!

Xin nhắc lại, chỉ kéo dài giờ đèn thì không giải quyết được những vấn đề này. Thực tế nó còn có thể làm mọi chuyện tệ hơn.

Kéo dài giờ đèn chỉ là cho cây thêm nhiều giờ với đúng thứ ánh sáng vốn đã thiếu hoặc kém chất lượng. Ánh sáng đã yếu hoặc kém sẵn thì cây có thể còn bị hại nhiều hơn. Tiếc là kết quả vẫn y như cũ: tảo mọc khắp nơi.

Cây phải có đủ lượng ánh sáng và ánh sáng phải đúng chất lượng thì mới phát triển tốt. Vì vậy bạn cần cho cây một chế độ chiếu sáng phù hợp để cây lớn đều và khỏe.

Bước 5: Châm phân mất cân bằng

Một sai lầm phổ biến khác, nhất là ở người mới, là xem nhẹ dinh dưỡng vi lượng và đa lượng cho cây. Nhiều người nghĩ cây sẽ tự kiếm đủ chất trong bể, chẳng hạn từ chất thải của cá hay thức ăn thừa.

Phần lớn trường hợp thì nghĩ vậy là sai.

Bạn phải quản lý dinh dưỡng đa lượng và vi lượng trong bể thật cẩn thận, vì thiếu hay thừa đều có thể hại cây. Châm phân ít quá thì cây có thể bị đói. Châm nhiều quá thì có thể bùng tảo.

Bạn cần theo dõi nitrat (NO3) và photpho (P), giữ hai chất này ở tỷ lệ 1:10. Sắt, magiê, kẽm và các vi chất khác mà mất cân bằng cũng có thể gây rắc rối cho bể. Tin vui là bạn có thể sửa nhanh bằng cách thay nước hoặc châm phân.

Đọc thêm:

• Mọi điều về nitrat trong bể thủy sinh
• Photphat trong bể nước ngọt

Bước 5: Kiểm tra thông số nước

Thông số nước có quan hệ trực tiếp với hàm lượng khoáng, và cả mức CO2 trong nước. Dĩ nhiên những yếu tố này ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của cây.

• Nước mềm thường có tính axit hơn và ít khoáng hơn. Nước cứng thì thường có tính kiềm hơn và nhiều khoáng hơn.
• Trong nước mềm có tính axit, khoảng 70% tổng lượng carbon tồn tại ở dạng CO2 và 30% ở dạng bicarbonate (HCO3-). Nước cứng (GH) thì chứa nhiều bicarbonate hơn.

Một mặt, nhiều loài cây thường cần đủ vi chất để phát triển. Từ đó có thể kết luận nước cứng có lợi hơn cho chúng.

Mặt khác, nước rất cứng lại chứa ít CO2 hơn, và chuyện này cũng kìm cây lớn. Nguyên nhân nằm ở lượng khoáng. Nước mềm ít khoáng, pH hơi axit, nên có ít khoáng hòa tan để phản ứng với CO2. Vì thế trong nước còn lại nhiều CO2 tự do hơn. Ngược lại, nước cứng nhiều khoáng, pH cao hơn, nên nhiều CO2 hơn sẽ phản ứng với khoáng hòa tan và biến thành bicarbonate.

Bạn cũng nên lưu ý rằng pH, nhiệt độ và lượng khoáng hòa tan đều ảnh hưởng đến lượng bicarbonate và CO2 chính xác có trong nước. Mỗi loài cây thủy sinh lại có nhu cầu riêng, và nhu cầu đó cũng ảnh hưởng đến sự phát triển và sức khỏe của cây.

Kết luận

Trồng cây thủy sinh có thể khá khó. Nhưng muốn cây lớn khỏe thì nhất định bạn phải nắm được các nguyên tắc cơ bản.

Cây muốn phát triển tốt thì cần mức ánh sáng phù hợp, đủ CO2, dinh dưỡng đa lượng và vi lượng, cùng thông số nước phù hợp.

Các nguyên tắc này gắn chặt và phụ thuộc lẫn nhau. Làm sai bất kỳ nguyên tắc nào thì cây cũng sẽ lên rất tệ. Nói cách khác, bạn không thể bù chỗ thiếu của thứ này bằng cách thêm thứ khác. Làm vậy đơn giản là SẼ KHÔNG hiệu quả!