Cách lắp hệ thống CO2 cho bể thủy sinh một cách đơn giản

Người mới chơi nên bắt đầu với các loại cây dễ trồng, mọc chậm, chỉ cần đèn yếu và một loại phân nước tổng hợp. Có điều, một số cây khó trồng dưới nước hơn. Chúng có thể cần đèn mạnh và cần thêm carbon dioxide (CO2) ngoài lượng có sẵn từ không khí. Còn chuyện châm CO2 vào nước thì mỗi người một kiểu. Dân chơi đã thử đủ loại kỹ thuật, thiết bị, lịch chạy và liều lượng để tự lắp hệ thống cho riêng mình. Phần dưới đây hướng dẫn cơ bản một cách làm chạy ổn định và dễ dùng.

CO2 có diệt được tảo không?

Nhiều người tin cứ châm CO2 là hết tảo, nhưng không phải vậy. Bể thủy sinh muốn khỏe thì ba thứ phải cân bằng với nhau: ánh sáng, phân bón và CO2. CO2 chỉ là một trong những dưỡng chất chính cây cần để lớn. Nhiều người mới chơi để đèn quá mạnh và châm phân quá nhiều. Lúc đó, thêm CO2 vào có thể kéo bể về thế cân bằng. Nhưng giả sử bể có đèn mạnh, có châm CO2 mà phân lại quá ít, tảo vẫn mọc như thường vì bể đang mất cân bằng.

Thử so với chuyện làm bánh quy cho dễ hiểu. Nếu bạn cho lượng bột (tức phân bón) gấp 5 lần bình thường vào khối bột nhào, các nguyên liệu còn lại (tức ánh sáng và CO2) cũng phải nhân 5 theo. Làm đúng như vậy thì bạn được mẻ bánh to hơn (cây lên mạnh hơn). Còn nếu cho bột gấp 5 lần rồi chỉ "cân bằng" bằng cách tăng sô-cô-la chip (tức CO2) lên 5 lần, các nguyên liệu khác sẽ lệch tỷ lệ và mẻ bánh hỏng (tảo mọc).

Có phải cây thủy sinh nào cũng cần châm CO2?

Cây thủy sinh nào cũng lấy CO2 làm một trong những nguyên liệu cơ bản để tạo nên thân lá. Một số loại như cryptocoryne không cần thêm CO2. Những cây khác như scarlet temple có CO2 thì tốt hơn, nhưng thiếu cũng không sao. Nhóm thứ ba gồm Blyxa japonica, dwarf hairgrass, dwarf baby tears và các cây trải thảm tương tự. Nhóm này khó tính hơn hẳn. Muốn trồng chúng thành công thì bạn nên có CO2.

Vật liệu cho hệ thống CO2

Phần này chỉ nói về cách lắp hệ thống CO2, không bàn đến đèn và phân bón. Trước khi bắt đầu, bạn chuẩn bị các thiết bị và dụng cụ sau:

Bộ điều áp CO2 (regulator)

Bộ điều áp là gì? Đây là thiết bị giúp bạn chỉnh chính xác lượng khí đi ra từ bình CO2 và vào nước trong bể.

Bộ điều áp một cấp và hai cấp khác nhau thế nào? Bộ một cấp hạ áp suất khí trong bình xuống chỉ trong một bước. Bộ hai cấp hạ áp qua hai bước, nên dòng CO2 ra đều và ổn định hơn. Bộ hai cấp còn chống được hiện tượng "xả cạn cuối bình". Đó là lúc bình CO2 gần hết thì xả toàn bộ phần khí còn lại ra một lần.

Nên dùng CO2 tự chế (DIY) hay CO2 bình nén? Dân chơi đã thử nhiều kiểu CO2 tự chế dùng men, axit citric và các hỗn hợp khác. Những cách này có thể rẻ hơn, nhưng không ổn định bằng hệ thống CO2 bình nén có bộ điều áp. Phản ứng tự chế thường ra nhiều CO2 lúc đầu rồi yếu dần. Lượng CO2 lúc nhiều lúc ít như vậy làm bể rất khó cân bằng. Ngoài ra, áp suất của nó không cao, phản ứng còn thay đổi theo nhiệt độ, và giữ cho cả quá trình chạy đều thì tốn nhiều thời gian. Với CO2 bình nén, bạn chỉ cần lắp một lần rồi để chạy từ một đến ba năm mới phải nạp lại bình.

Khối chia khí (manifold) gắn thêm (tùy chọn). Bạn có thể lắp thêm tối đa năm khối chia khí để mở rộng hệ thống và dẫn CO2 sang nhiều bể.

Bình CO2

Có dùng được bình CO2 bắn sơn (paintball) không? Không. Loại bộ điều áp này không làm ra để dùng với bình paintball. Nó lắp với bình tiêu chuẩn có ren đực cỡ CGA320.

Mua bình CO2 ở đâu? Bạn có thể mua ở cửa hàng dụng cụ nấu bia tại nhà hoặc cửa hàng vật tư hàn. Những nơi này thường nhận nạp lại CO2 khi bạn mang bình rỗng tới.

Nên chọn bình cỡ nào? Nếu bạn chạy bể công nghệ cao, châm CO2 nhiều, nhiều người khuyên lấy bình to nhất có thể để đỡ phải đi nạp lại thường xuyên. Với đa số người chơi, bình 1,1–2,3 kg hợp với bể từ 75 lít trở xuống. Bể 95–150 lít dùng bình 2,3 kg, còn bể từ 210 lít trở lên dùng bình 4,5 kg. Nếu bạn định dùng một bộ điều áp cho năm hoặc sáu bể thì tăng cỡ bình theo tỷ lệ đó.

Ống dẫn khí hoặc ống CO2

Có cần ống chuyên dụng chịu CO2 không? Ống dẫn khí mềm màu đen làm từ PVC loại an toàn thực phẩm đã dùng cho tất cả các bể mà không thấy thất thoát CO2 đáng kể. Thực tế, ống CO2 chuyên dụng đắt hơn, khó uốn hơn và cũng khó mua hơn.

Van một chiều thường hoặc bằng thép không gỉ (tùy chọn)

Hệ thống CO2 có cần van một chiều không? Van một chiều chặn không cho nước chảy ngược từ bể ra ngoài rồi trào lên bộ điều áp khi tắt CO2. Bộ đếm bọt của bộ điều áp đã có sẵn van một chiều, nhưng nếu muốn, bạn có thể lắp thêm một van nữa để dự phòng. Van một chiều nhựa loại thường đã chạy với hệ thống CO2 ở cửa hàng cá, ở kho và ở bể nhà mà chưa hỏng cái nào. Dù vậy, CO2 vẫn làm nhựa xuống cấp sau một thời gian rất dài. Vì thế mới có thêm loại van bằng thép không gỉ cho bền hơn.

Bộ khuếch tán CO2 (diffuser)

Nên chọn loại nào? Bộ khuếch tán CO2 nào làm cho bể cá mà chạy được ở áp suất khoảng 2,8–3,4 bar thì đều dùng được.

Bộ khuếch tán bị tắc thì vệ sinh thế nào? Sớm muộn gì bạn cũng phải vệ sinh hoặc thay bộ khuếch tán vì tảo bám vào. Bộ khuếch tán có thể làm từ nhiều vật liệu khác nhau. Vì vậy bạn cứ làm theo hướng dẫn vệ sinh của nhà sản xuất, dù đó là thuốc tẩy pha loãng, giấm hay cách nào khác.

Nước hoặc dầu khoáng

Bạn có thể đổ nước máy thường vào bộ đếm bọt để nhìn tương đối tốc độ CO2 vào bể. Có điều nước sẽ bay hơi dần. Nếu dùng dầu khoáng thay cho nước thì bạn không bao giờ phải châm thêm vào bộ đếm bọt.

Dụng cụ khác

• Ổ cắm hẹn giờ
• Mỏ lết có độ mở ít nhất 32 mm
• Kéo
• Bình xịt chứa nước pha vài giọt nước rửa chén

Cách lắp hệ thống CO2

Sơ đồ tổng quan dưới đây cho thấy các bộ phận nối với nhau ra sao, để bạn dễ hình dung cả hệ thống:

1. Vặn bộ điều áp (B) vào bình CO2 (A). Nếu muốn, bạn có thể gắn thêm các khối chia khí vào bộ điều áp (B).
2. Đổ chất lỏng vào bộ đếm bọt (C) trên bộ điều áp, rồi gắn ống dẫn khí vào nắp bộ đếm bọt.
3. Nối ống dẫn khí với bộ khuếch tán (D) đặt dưới đáy bể.
4. Nếu có van một chiều (E), lắp nó nối tiếp trên đường ống, ở đoạn gần miệng bể.
5. Nối dây van điện từ của bộ điều áp (F) với bộ đổi nguồn (G).
6. Cắm bộ đổi nguồn (G) vào ổ cắm hẹn giờ (H), rồi cắm ổ hẹn giờ vào ổ điện trên tường hoặc ổ cắm nhiều lỗ.

Bọt CO2 từ bộ khuếch tán nổi lên tới mặt nước có sao không? Không sao, chuyện này bình thường. Điều cần chú ý là đặt bộ khuếch tán càng thấp trong bể càng tốt. Bọt khí ra khỏi bộ khuếch tán sẽ nhỏ dần trong lúc nổi lên, nhỏ đến mức mắt khó nhận ra, vì CO2 đang tan vào nước. Đặt bộ khuếch tán sát đáy thì bọt CO2 có nhiều thời gian hơn để tan hết.

Châm CO2 bao nhiêu là đủ

Sách hướng dẫn khuyên chỉnh bộ điều áp ở khoảng 1 bọt mỗi giây, tức là tốc độ bọt CO2 đi qua bộ đếm bọt. Lý do là nên bắt đầu với lượng CO2 nhẹ để giữ an toàn cho cá. Dù vậy, mỗi bể cần lượng CO2 khác nhau. Đếm bọt cũng không phải cách đo chuẩn, vì mỗi bể có lượng cây và lượng cá khác nhau. Cách làm ở đây cũng không dùng drop checker (ống thử đổi màu để báo nồng độ CO2) để chạy theo con số "hoàn hảo" 30 ppm. Thay vào đó, cứ để tự nhiên và để chính cây cho bạn biết khi nào chúng ổn.

Ban ngày cây quang hợp, hút CO2 và tạo ra oxy (O2) cùng đường. Nếu đủ ánh sáng và CO2, cây có thể nhả nhiều oxy đến mức nước bão hòa, và bạn sẽ thấy những bọt nhỏ thoát ra từ lá. Ở các bể giữ cây trong kho, người ta chỉnh CO2 dần dần cho đến khi lúc nào cũng thấy hiện tượng "pearling" (cây nhả bọt) này. Cây là sinh vật sống, nên thường phải ít nhất 24 giờ sau khi chỉnh CO2 mới thấy thay đổi. Vì vậy, bạn nên đợi ba ngày rồi mới chỉnh lần tiếp theo. Khi nước đã bão hòa oxy, cây thủy sinh sẽ "pearling", tức là nhả ra những bọt khí nhìn thấy được.

Khi nào nên bật và tắt CO2? Cây chỉ dùng CO2 để quang hợp khi có ánh sáng. Ban đêm thì ngược lại, cây chuyển sang hô hấp. Chúng tiêu thụ oxy và đường rồi thải ra CO2. Vì thế, đèn bể tắt thì bạn cũng nên tắt bộ điều áp CO2. Muốn dùng CO2 tiết kiệm hơn, bạn hẹn giờ cho bộ điều áp bật trước khi đèn sáng 1–2 giờ và tắt trước khi đèn tắt 1 giờ. (Nếu chỉ có một ổ hẹn giờ, bạn cắm thêm ổ cắm nhiều lỗ vào đó để đèn và bộ điều áp cùng bật, cùng tắt.)

CO2 có nguy hiểm cho cá không? Với lượng đủ lớn, CO2 có thể hại cá và các con vật khác trong bể trong hai trường hợp. Trường hợp thứ nhất là CO2 làm pH tụt quá nhanh. Trường hợp thứ hai là người chơi cố giữ CO2 trong nước ở mức tối đa, đến mức cắt mất lượng oxy cá cần để thở. Ở trường hợp sau, một số người giữ mặt nước gần như phẳng lặng để bể ít trao đổi khí, nhờ đó CO2 ít thoát ra ngoài. Nhưng trao đổi khí ít thì oxy vào nước cũng ít, và cá có thể bị ngộp, phải ngoi lên đớp khí. Cách nên làm là tăng cả CO2 lẫn O2 trong nước, bằng cách chạy thêm sủi khí (hoặc thiết bị khác làm xáo mặt nước) song song với hệ thống CO2 bình nén. Đúng là bạn có thể phải tăng tốc độ bọt lên một chút để bù phần CO2 hao hụt. Nhưng đủ oxy cho cá (và cho cây vào ban đêm) quan trọng hơn. Oxy dồi dào còn góp phần tạo ra hiện tượng pearling mà dân chơi cây thủy sinh rất mê.

Chúc bạn chạy hệ thống CO2 bình nén mới suôn sẻ và chơi vui với các loại cây công nghệ cao!