Cây Huyết tâm lan

• Nguồn gốc: Nam Mỹ (các giống trồng xuất hiện hoặc được lai tạo khi nuôi trồng)
• Tốc độ lớn: trung bình
• Chiều cao: 20 - 30+ cm sau hai tháng trồng trong bể
• Nhu cầu ánh sáng: trung bình
• CO2: trung bình (6-14 mg/L)
• Bán ở dạng cây trồng trong chậu 5 cm1

• Tên thường gọi: Alternanthera reineckii
• Tên khác: Scarlet Temple, Reineckia, Ruby Red, Water hedge, AR
• Ánh sáng: trung bình đến mạnh
• Nền: giàu dinh dưỡng
• Dạng sinh trưởng: cây thân
• Trồng cạn (emersed) được không: được
• Tốc độ lên: chậm đến trung bình
• Vị trí trong bể: trung cảnh và hậu cảnh (bản 'mini' trồng tiền cảnh)
• Chiều cao: 5 – 30 cm
• Phân bón: cần
• CO2: cần
• Nhân giống: cắt thân
• Màu sắc: đỏ, tím và hồng2

Bể cỡ nào là hợp còn tùy bạn chọn dạng cây nào. Alternanthera reineckii 'mini' trồng được trong bể nano nhỏ. Các dạng khác cần nhiều chỗ hơn hẳn, bể tối thiểu nên từ 40 lít.2

Nhiệt độ. Cây không chịu được nước quá lạnh và rất nhạy với nhiệt độ lên xuống thất thường. Khoảng lý tưởng là 22 – 28°C. Nhiệt độ xuống dưới 20°C thì cây lên chậm hẳn. Còn trên 28°C thì lá có thể bị biến dạng.

pH. Cây ưa nước hơi axit, pH từ 6,0 đến 7,0. Trong nước kiềm, lá già và hỏng rất nhanh.

Độ cứng. Cây sống được trong nước cứng vừa đến cứng, GH từ 6 đến 12. Gặp nước quá cứng thì cây hay bị tan lá.2

Thân cây có thể cao 25-50 cm. Đèn tốt thì lá sẽ lên màu đỏ. Cây này nhân giống dễ. Bạn chỉ cần bấm ngọn rồi cắm phần ngọn xuống nền. Bấm ngọn xong, cây mẹ cũng rậm hơn vì nó đâm thêm nhiều nhánh bên.1

Alternanthera reineckii là cây khó chơi. Muốn cây lên đẹp thì phải đáp ứng đúng điều kiện nó cần. Người mới chơi không nên bắt đầu với cây này, vì nó đòi hỏi bạn chăm chút kỹ khâu cắt tỉa ban đầu và canh chỉnh ánh sáng, CO2, dinh dưỡng.

Muốn cây khỏe và đỏ, bạn cần làm mấy việc sau:

• Thay nước đều đặn, mỗi lần 30-40%. Không thay nước thì cây có thể ngừng lớn.
• Giữ thông số nước ổn định. Có thay đổi gì thì cũng làm chậm và từ từ.
• Cho cây nhiều ánh sáng, đèn có phổ đỏ/xanh cao hơn, và châm phân cho đủ, đúng.

Tốc độ lên. Mới trồng thì đừng mong cây lên ngay. Rễ phải quen với chỗ mới thì cây mới chịu mọc, và giai đoạn này có thể kéo dài khá lâu. Bạn càng ít nhổ lên cắm lại thì cây càng ít bị khựng. Khi điều kiện chưa đạt, cây mọc dưới nước rất chậm. Còn khi có đủ mọi thứ nó cần, cây lên nhanh hơn hẳn, đạt mức trung bình.

Cắt tỉa. Nếu muốn cây vươn dài, bạn tỉa tạo hình bằng cách cắt bớt các nhánh phụ mọc bên hoặc bớt lá. Đừng để ngọn mọc vượt mặt nước. Ngọn chạm mặt nước là cây sẽ rụng hết lá dưới nước, chỉ còn trơ thân. Muốn tránh chuyện này thì phải cắt ngọn thường xuyên, không cho cây chuyển sang mọc trên cạn. Phần ngọn cắt ra đem trồng lại được.

Trồng. Trừ bản 'mini', cây có thân dài nên thường được trồng dọc hai bên bể, ở trung cảnh hoặc hậu cảnh. Đừng cắm các thân quá sát nhau, nên để cách nhau 5 cm. Trồng chật quá thì cây hay rụng lá. Bạn dùng nhíp cắm nhẹ từng thân xuống nền cho khỏi dập cây.

Nhân giống. Cây rất dễ nhân, và có hai cách là tách thân bên và giâm ngọn.

• Tách thân bên: khi cây đã ra chồi bên có rễ riêng, bạn tách thân con khỏi thân mẹ. Cái dở lớn nhất là đến lúc đó bộ rễ có thể đã ăn sâu. Muốn nhổ cây mẹ lên để tách có khi rất vất vả.
• Giâm ngọn: lấy một thân, cắt phần ngọn, đoạn cắt nên có ít nhất 4 lá. Cắm đoạn ngọn này xuống nền cho ra rễ.

Khi cây lớn, rễ khí sinh bắt đầu mọc ra từ các mắt dọc thân. Bạn cắt một đoạn có sẵn những rễ này rồi cắm xuống nền. Đoạn cắt chưa có rễ cũng không sao. Cứ thả nổi nó trong nước, vài ngày sau rễ sẽ mọc.

Dry start. Đây là cách trồng cây khi bể chưa có nước. Cách này làm nồng độ CO2 trong bể tăng lên mà không cần thêm thiết bị gì.

1. Trồng xong thì không đổ đầy nước ngay. Bạn chỉ cho nước vừa chạm tới mặt nền ở chỗ thấp nhất.
2. Dùng nhíp cắm Alternanthera reineckii xuống và rải cây lên mặt nền.
3. Phủ màng bọc thực phẩm lên miệng bể để giữ ẩm.
4. Khoảng 5 đến 8 tuần sau thì bạn đổ ngập nước được.2

Ánh sáng. Alternanthera reineckii cần đèn mạnh, trên 40 PAR. Màu đỏ đẹp của cây là nhờ ánh sáng mạnh. Cây vẫn chịu được ánh sáng vừa phải, nhưng lâu dần sẽ thấy hậu quả. Thiếu sáng một thời gian là cây mất màu rực. Nếu đèn bể bạn thật sự yếu thì đừng mong trồng thành công loài này.

Thời gian chiếu sáng phải tự canh theo từng bể. Cây cần đủ sáng, nhưng chiếu lâu quá thì rêu hại lại bùng lên. Thường thì 8-10 tiếng mỗi ngày là đủ.

Nền. Alternanthera reineckii khá dễ tính về nền. Cây có bộ rễ khỏe nhưng vẫn hút được dinh dưỡng từ nước. Có người vẫn trồng và nhân cây trên nền cát, thậm chí nền sỏi. Dù vậy, cây này cần nền giàu dinh dưỡng. Trồng trên nền trơ, cây mọc ra rất nhiều rễ khí sinh và lên lúc nhanh lúc chậm, như thể đang cố tìm thêm nguồn dinh dưỡng. Trồng trên nền giàu dinh dưỡng thì khác hẳn. Vì vậy bạn nên chọn nền giàu dinh dưỡng.

CO2. Chuyện có cần châm CO2 cho cây này hay không vẫn còn nhiều tranh cãi. Một số người chơi trồng không CO2 mà cây vẫn lên tốt. Tuy vậy, phần lớn trường hợp châm CO2 làm cây đẹp hơn hẳn. Cây lên nhanh hơn, đỏ đúng màu và mọc rậm rạp, chứ không chỉ một thân vươn thẳng lên. Không có CO2 thì cây vừa kém màu vừa lên chậm.

Phân bón. Cây cần châm phân định kỳ. Thiếu vi lượng thì lá sẽ nhạt màu. Những nguyên tố cơ bản cây cần là nitơ (N), phốt pho (P), kali (K) và sắt (Fe). Mặt khác, cây cũng không chịu được nước có quá nhiều vi lượng hay đa lượng. Chẳng hạn, nitrat nên dưới 5 ppm. Châm phân quá tay thì nhẹ nhất cây cũng ngừng lớn. Với cây này, phân nước hợp hơn phân nhét gốc (root tab).

Nếu bể có nuôi tép thì cần lưu ý. CO2 nồng độ cao và đồng cực kỳ nguy hiểm cho tép, mà hầu hết các loại phân đều có đồng.2

Bạn cùng bể hợp. Tép Amano. Có người chơi than tép Amano ăn cây của họ, nhưng chắc không phải lỗi của tép. Tép Amano ăn rêu rất khỏe, và nhiều khả năng chúng đang ăn rêu bám trên cây. Lá bị hỏng nhiều khả năng là do rêu hại, do cây thiếu dinh dưỡng, hoặc cả hai.

Nên tránh hoặc cẩn thận. Bạn nên tránh những loài cá hay phá cây hoặc thích ăn cây này. Đó là cá đô la bạc (silver dollar), cá tetra Buenos Aires, cá koi, cá vàng, cá oscar, cá cầu vồng, cá Jack Dempsey, cá heo hề (clown loach) và cá cichlid châu Phi. Phần lớn các loại tôm hùm đất và cua nước ngọt cũng không hợp, vì chúng có thể cắt, ăn và nhổ bật mọi thứ trong bể.

Lợi ích. Với màu sắc và dáng cây độc đáo, đây là lựa chọn rất tốt để làm điểm nhấn cho bể kiểu rừng rậm (jungle) hay kiểu Hà Lan (Dutch). Cây tạo thêm oxy cho nước bể. Bạn sẽ thấy lá nhả ra những hạt bọt oxy nhỏ li ti. Cá nhỏ và động vật không xương sống có chỗ trốn và chỗ râm trong bụi cây. Tán cây tạo thành những lối như đường hầm để chúng lánh kẻ săn mồi, và cũng là nơi ương con non. Trên cây có cả một lớp màng sinh học (biofilm) như bữa tiệc buffet. Đây là thức ăn đầu đời lý tưởng cho cá bột và tép con mới nở. Bộ rễ phát triển mạnh còn phá vỡ các túi yếm khí trong nền. Những túi khí hydro sulfua (H2S, loại khí có mùi trứng thối) này có thể rất nguy hiểm cho cá và tép.2

Alternanthera reineckii là cây cảnh nước ngọt ở Nam Mỹ. Cây có nguồn gốc ở Bolivia (Santa Cruz), Argentina (Buenos Aires, Chaco, Corrientes, Entre Rios, Formosa, Misiones, Salta, Santa Fe), miền nam Brazil (Parana, Rio Grande do Sul, Santa Catarina), Paraguay (Cordillera) và Uruguay (Artigas, Paysandu, Rivera, Salto, Treinta y Tres).

Ở Nam Mỹ, người ta thường gọi Alternanthera reineckii là cây "Pequeña Hoja", nghĩa là "lá nhỏ".2

Alternanthera reineckii có hai dạng là bán cạn và thủy sinh. Ngoài tự nhiên, cây mọc dày ở những chỗ nước rất nông và lấn cả lên mép bờ một chút. Đó là các đầm lầy, ao, bãi lầy, hồ và suối chảy chậm.

Ở đâu có nước hoặc đất ngập úng thì ở đó thường có loài này, điều này đã được biết đến từ lâu.2

Mặt dưới lá của Alternanthera reineckii 'Pink' có màu hồng, nổi bật hẳn giữa đám cây xanh trong bể. Hiệu ứng này rõ nhất khi bạn trồng cây thành cụm.1

Nguồn gốc tên gọi. Tên chi Alternanthera ghép từ hai từ Latin "Alternans" (xen kẽ) và "Anthera" (bao phấn). Tên này ám chỉ các bao phấn lép mọc xen kẽ ở chi này. John Isaac Briquet đặt tên loài theo nhà thực vật học người Đức Eduard Martin Reineck (1869 – 1931).

Đặc điểm của cây gồm:

• Dạng sinh trưởng: cây trồng cạn được (trong paludarium) và trồng ngập nước được (trong bể thủy sinh).
• Thân: thân có lông tơ, cao 5 – 30 cm.
• Lá: tùy dạng mà lá thuôn dài hay bản rộng, dài 3 – 8 cm. Lá mọc sát thân hoặc có cuống ngắn. Lá mọc thành từng cặp, cặp trên và cặp dưới xếp vuông góc với nhau.
• Màu sắc: tùy dạng mà lá có màu từ các sắc đỏ, hồng cho đến vàng.
• Hoa: cây ra hoa khi trồng cạn. Cụm hoa mọc ở nách lá, mỗi chùm có từ 1 đến 5 bông. Mỗi bông có rất nhiều hoa xếp dày, hình trứng, thường màu trắng hoặc hồng ánh xanh.
• Rễ: lúc đầu rễ yếu, nhưng khi cây đã bén thì rễ mọc rất to và nhiều.

Các dạng. Hiện chưa rõ có bao nhiêu dạng. Christel Kasselmann mô tả năm dạng trong sách của bà. Trong đó 'roseafolia' (còn gọi là 'Pink') dễ trồng nhất và cũng phổ biến nhất trên thị trường. Ngoài ra trên thị trường còn có các dạng sau:

Lưu ý là các dạng này không phải phân loài thật. Đó chỉ là tên thương mại dùng để gọi những cây thủy sinh chưa có phân loại thực vật học chính thức. Về cơ bản chúng vẫn là một loài cây, chỉ khác nhau chút ít.

Các vấn đề hay gặp và cách xử lý:

• Cây không bền: cây không hấp thu được kim loại nặng (chất ô nhiễm trong nước) mà không bị hại. Trong một nghiên cứu, cây có tỷ lệ sống thấp nhất, chỉ 26,67%. Trong khi đó Bacopa sp. hấp thu rất nhiều kim loại nặng mà vẫn sống 100%. Cách xử lý là kiểm tra chất lượng nước, cần thì dùng máy lọc RO.
• Mất màu (chlorosis): cây ngả vàng hoặc nhợt nhạt là dấu hiệu thiếu ánh sáng, thiếu CO2 hoặc thiếu dinh dưỡng, chủ yếu là nitơ và sắt (Fe). Cách xử lý là tăng ánh sáng, lọc nước và châm NPK.
• Thối lá (necrosis): lá bị thủng lỗ hoặc có đốm thối. Thủ phạm thường là thiếu vi lượng hoặc thiếu sáng, ít khi là do pH thay đổi. Cách xử lý là bỏ lá héo và tỉa cho sạch, chỉ giữ lại thân và lá xanh khỏe. Sau đó tăng ánh sáng, lọc nước và châm NPK.
• Tan lá: khi chuyển từ dạng cạn sang dạng thủy sinh, lá xanh có thể bị tan. Cây sẽ hồi lại khi đã quen hẳn với bể. Cách xử lý là kiên nhẫn chờ.
• Rêu hại: cây dễ bị rêu bám, nhất là khi đèn quá mạnh và dinh dưỡng dư thừa. Cách xử lý là chỉnh lại cường độ đèn, thay nước đều đặn và thả thêm sinh vật ăn rêu.
• Di dời: cây không thích bị dời chỗ. Khi dời hoặc nhổ cây bạn phải cẩn thận, vì bộ rễ to có thể làm hỏng cả thân. Hãy rút cây lên từ từ để không kéo theo quá nhiều nền. Không có cách nào khác, chỉ có làm thật cẩn thận.
• Rễ khí sinh: cây mọc rất nhiều rễ khí sinh, nhất là ở phần dưới, nhìn khá xấu. Bạn có thể cắt bỏ, hoặc trồng cây phía sau các cây khác cho khuất. Rễ khí sinh thường mọc trong 3 trường hợp. Một là cây trồng trên nền trơ như cát, sỏi. Hai là cây bị che và không đủ sáng, nhất là ở các mắt phía dưới. Ba là thân bắt đầu bò ngang thay vì mọc thẳng lên. Nếu đèn đủ và cây mọc thẳng thì chuyện này không đáng ngại.

Chuyện thú vị. Alternanthera reineckii có dược tính. Trong dân gian, người ta dùng cây để chữa bệnh đường tiêu hóa và tiêu chảy.

Cách ly. Nếu bạn không chắc về nguồn gốc hay chất lượng cây, hãy cách ly trước để chắc rằng cây khỏe và không mang theo mầm họa. Cây có thể mang ký sinh trùng và sinh vật đi ké như ốc hại, thậm chí cả sinh vật săn mồi như ấu trùng chuồn chuồn, chuồn chuồn kim. Cây cũng có thể đã bị xử lý bằng hóa chất (thuốc trừ sâu) để diệt ký sinh trùng, ốc. Những hóa chất này cực độc với cá, tép và các động vật không xương sống khác. Theo một nghiên cứu, ngâm cây trong dung dịch hydro peroxide 10% khoảng 1-2 phút là cách xử lý tốt.2