Bể cá mùa nóng, mùa lạnh, mùa mưa: giữ nhiệt độ, oxy và xử lý khi mất điện

Là gì, vì sao cần

Nước càng nóng thì oxy hòa tan càng ít. Mùa nóng vì thế là lúc bể thiếu oxy, mà cũng đúng lúc cá cần oxy nhiều hơn. Mùa hè, nhiệt độ trong phòng có thể lên tới 30 °C. Đèn, máy bơm và nắp đậy kín còn làm nước nóng thêm nữa.

Phần lớn cá nước ngọt chịu được khoảng 30 °C trong vài ngày, nhất là khi nhiệt độ lên từ từ. Nóng chỉ thật sự nguy hiểm khi kéo dài nhiều tuần.

Mùa đông thì ngược lại. Ban đêm phòng có thể xuống 12–14 °C, trong khi bể vẫn phải giữ ở 23–28 °C, nên sưởi gần như chạy suốt. Cho nước mùa đông thấp hơn mùa hè khoảng 3 °C thì cá và cây vẫn ổn. Hạ thấp hơn nữa thì cây bắt đầu yếu đi và cá trao đổi chất kém hơn.

Dao động nhiệt độ có hại thường do hai thủ phạm: mất điện và bộ điều nhiệt (thermostat) của sưởi bị hỏng. Cá có thể chết đột ngột. Cũng có khi cá trụ được nhưng sức đề kháng đã yếu, về sau mới đổ bệnh.

Mùa nóng: hạ nhiệt cho bể

1. Kéo rèm hoặc hạ mành để nắng không chiếu thẳng vào bể.
2. Bật đèn ít giờ hơn và tắt bớt thiết bị không cần thiết. Cắt một nửa thời gian chiếu sáng thì nước mát đi khoảng 1 °C.
3. Mở nắp bể. Nước bay hơi sẽ kéo nhiệt độ xuống khoảng 1–2 °C.
4. Lắp quạt thổi ngang (loại cross-flow) và đặt chếch một góc cho gió lướt khắp mặt nước. Quạt làm nước mát đi khoảng 2–4 °C.
5. Quay đầu ra của lọc lên phía mặt nước. Mặt nước xáo động thì bể có thêm oxy, nước bay hơi nhiều hơn nên cũng mát hơn.
6. Trong đợt nắng nóng, cho cá ăn càng ít càng tốt. Cá ăn ít thì cần ít oxy hơn, nước cũng đỡ bẩn.
7. Đo nhiệt độ và oxy thường xuyên. Trời nóng cây thường lớn chậm lại, nên bạn cần chỉnh lại lượng phân châm.

Mùa lạnh: giữ ấm cho bể

1. Chọn sưởi công suất khoảng 1 W cho mỗi lít nước. Mức 0,5 W mỗi lít chỉ đủ khi phòng lúc nào cũng ấm hơn khoảng 20 °C.
2. Đặt sưởi ở chỗ nước chảy tốt. Nước lưu thông kém thì hơi nóng chỉ quanh quẩn gần sưởi, còn phần còn lại của bể có thể lạnh hơn 3–4 °C.
3. Ốp tấm xốp polystyrene quanh thành bể và kê bể lên một tấm đệm xốp.
4. Đậy nắp bể để giữ phần nhiệt từ đèn lại trong nước.

Khi mất điện

Bạn nên sắm sẵn mấy thứ này từ trước, đừng đợi mất điện mới lo:

• máy sủi chạy pin, đá sủi, dây dẫn khí và pin dự phòng
• đèn pin
• bộ test nước
• khăn tắm và tấm xốp

Bể nuôi ít cá thì khi mất điện, oxy tụt chậm hơn và amoniac cũng lên chậm hơn.

Trong lúc mất điện, bạn làm những việc sau:

• Không cho cá ăn. Thức ăn thừa làm nitơ trong nước tăng lên. Phần lớn cá nhịn được vài ngày, thậm chí vài tuần.
• Chạy máy sủi pin với đá sủi để giữ oxy cho bể.
• Lọc thùng kín không tiếp xúc với không khí, nên chỉ sau 4 đến 6 giờ mất điện là oxy bên trong có thể cạn sạch. Bạn lấy vật liệu lọc ra, ngâm vào nước bể để vi sinh có lợi sống sót.
• Cá cảnh không cần đèn trong lúc mất điện. Riêng bể san hô là ngoại lệ.

Nếu trời lạnh. Đậy nắp bể rồi quấn quanh bể bằng chăn, túi ngủ, khăn tắm, giấy báo hoặc tấm xốp. Bể nhỏ mất nhiệt nhanh hơn bể lớn. Phần lớn cá nhiệt đới chịu được khoảng 17 °C, thậm chí khoảng 14 °C, trong vài giờ. Khi nước xuống tới khoảng 13 °C thì bạn phải làm ấm nước. Nếu bể vẫn tiếp tục nguội, hãy thêm nước ấm đã khử clo. Mỗi lần chỉ thay đổi khoảng 10% nhiệt độ, các lần cách nhau một đến hai giờ, thì nhiều khả năng cá không bị hại.

Nếu trời nóng. Cá nhiệt đới và cá ôn đới thường chịu được khoảng 31 °C đến khoảng 33 °C trong một ngày hoặc lâu hơn. Bạn che chắn để nắng không chiếu thẳng vào bể. Nếu bể đang nóng dần lên mà vẫn chưa có điện, hãy lấy cây đánh trứng khuấy nước cho oxy hòa tan nhiều hơn.

Nếu mất điện lâu và phải chuyển cá đi. Bạn dùng túi dày, đổ nước khoảng một phần ba túi, hai phần ba còn lại là không khí hoặc oxy tinh khiết. Mật độ khoảng 13 cm chiều dài cá cho mỗi 3,8 lít nước. Nếu không khí đủ ấm, cá có thể sống trong túi ít nhất 36 giờ.

Khi có điện lại

1. Đổ hết nước trong thân lọc và súc rửa sạch trước khi chạy lại.
2. Vệ sinh cánh quạt (impeller) của lọc.
3. Mồi lọc bằng nước sạch.
4. Kiểm tra xem sưởi còn chạy không.
5. Test amoniac, nitrit và pH. Nếu amoniac trên 1 ppm thì thay 10% đến 30% nước.
6. Đợi khoảng 24 giờ, hoặc đến khi nước trở lại bình thường, rồi mới cho ăn. Mấy bữa đầu cho ít hơn mọi khi.

Mùa mưa ở Việt Nam

Nước mưa lọt vào bể có thể làm pH thay đổi và đẩy amoniac, nitrit, nitrat lên cao. Bạn nên đặt bể xa cửa sổ và xa chỗ mưa hắt. Đậy nắp bể để chặn bụi, côn trùng và nước mưa. Nếu nước mưa đã lọt vào, hãy thay một phần nước bằng nước đã khử clo.

Một cửa hàng cá cảnh trong nước khuyên giữ nhiệt độ như sau trong những đợt lạnh mùa mưa:

• cá nước ấm: khoảng 24–28 °C
• cá nước lạnh: khoảng 18–22 °C

Cũng cửa hàng đó khuyên mùa mưa nên có sẵn các thứ sau:

• bộ test nước
• sản phẩm khử clo
• sưởi
• nhiệt kế
• nắp đậy bể
• máy phát điện nhỏ để dùng khi mất điện

Sai lầm hay gặp

• Thả đá, túi chườm lạnh hoặc thay nước lạnh để hạ nhiệt. Mấy cách này làm nhiệt độ đổi đột ngột và khiến cá bị stress. Nếu lúc mất điện bạn vẫn phải dùng đá, hãy cho đá vào túi nilon buộc kín để đá tan ra không pha loãng nước bể. Điểm này quan trọng nhất với bể nước lợ và bể nước mặn.
• Tự chế quạt từ quạt máy tính. Quạt loại này thổi không đều khắp mặt nước và không chỉnh hướng được. Nó cũng không an toàn, vì nước bắn vào có thể làm nổ cầu chì hoặc gây thương tích cho người.
• Tưởng cáp sưởi nền sẽ làm ấm cả bể. Cáp sưởi nền không làm ấm toàn bộ nước trong bể. Nó chủ yếu giúp cải thiện điều kiện trong lớp nền.
• Dồn cá từ nhiều bể vào một chỗ lúc mất điện. Làm vậy thì nguy cơ lây bệnh tăng lên rất nhiều, cá còn có thể cắn nhau.
• Cho ăn khi đang mất điện. Lọc không chạy, thức ăn thừa sẽ làm nước bẩn thêm.

Kiểm tra lại

Sau một đợt nóng, lạnh, mưa hay mất điện, bạn để ý những dấu hiệu sau:

• Thiếu oxy. Cá ngoi lên mặt nước đớp khí, mang banh ra và sẫm màu. Cá lớn bị nặng hơn cá nhỏ. Trường hợp cấp tính có thể làm nhiều con chết cùng lúc.
• Ngộ độc amoniac. Cá lờ đờ, bỏ ăn, bơi xoay vòng hoặc bơi giật cục. Amoniac thành độc khi lượng amoniac dạng không ion hóa vượt 1 mg/L ở pH trên 8.
• Clo. Clo có thể giết cá đột ngột mà không để lại dấu hiệu gì. Nếu cá phải chịu clo nồng độ thấp trong thời gian dài, cá sẽ lờ đờ, tiết nhiều nhớt, mắt đục và mang bị viêm.
• Đốm trắng. Bệnh có thể xuất hiện tới hai tuần sau một sự cố gây stress, nhất là khi nhiệt độ tụt xuống. Vì vậy bạn cần theo dõi cá thêm vài tuần.