Cách điều trị bệnh đốm trắng (Ich) ở cá nước ngọt

Ich là một trong những bệnh phổ biến nhất mà cá cảnh có thể mắc phải. Có nhiều cách khác nhau để chống lại bệnh này, nhưng dựa trên hơn một thập kỷ kinh nghiệm vận hành 100 đến 200 bể trong một cửa hàng cá và nhập khẩu các loài cá hoang dã, Aquarium Co-Op cho biết đây là phương pháp điều trị ich mà họ ưu tiên sử dụng.

Ich là gì?

Ich (còn gọi là ick hoặc bệnh đốm trắng) do động vật nguyên sinh Ichthyophthirius multifiliis gây ra. Đây là một loại ký sinh trùng ngoài, bám vào vây, thân và mang của cá bằng cách tạo thành một nang trắng nhỏ (thường đường kính dưới 1 mm). Sau khi hút dinh dưỡng từ cá và phát triển trưởng thành, nó rơi khỏi cá, tự bọc mình thành nang trên nền đáy hoặc bề mặt khác trong bể và nhân lên nhanh chóng. Khi quá trình nhân lên hoàn tất, nang vỡ ra và hàng trăm ấu trùng Ich mới được thả vào nước, có thể bơi tự do trong hai đến ba ngày cho đến khi tìm được vật chủ mới để tấn công. Phát hiện và điều trị ich càng sớm thì cá càng có nhiều cơ hội hồi phục hoàn toàn.

Hình hiển vi cho thấy ich ở giai đoạn trophont, đang ăn bên dưới lớp da của cá.

Cá của tôi có bị ich không?

Cá bị ich thường trông như có những tinh thể nhỏ trên thân, giống như ai đó rắc muối lên. Aquarium Co-Op thường nhận thấy ich ở vây trước tiên, vì những vùng này có ít lớp nhớt hơn nên ký sinh trùng dễ tấn công hơn. Các triệu chứng khác có thể gồm bỏ ăn, thở nhanh, cá cọ mình vào các bề mặt, lờ đờ và ẩn nấp.

Nếu cá bị ich do ký sinh trùng ngoài, bạn sẽ thấy hôm nay có năm đốm và ngày mai có thể là 35 đốm. Tuy nhiên, một số cá bị "ich do stress" hay các đốm do stress, phủ đều toàn thân (không chỉ ở vây). Nếu hôm nay bạn thấy năm đốm và ngày mai số đốm vẫn như vậy, không tăng, đây có thể là ich do stress và không nhất thiết hiệu quả với cách điều trị nêu dưới đây.

Có thể so sánh đại khái: ich giống như thủy đậu (các nốt do vi sinh vật lây nhiễm gây ra), còn ich do stress giống như mụn do stress (các nốt do nội tiết tố gây ra và không lây). Cách điều trị thủy đậu và mụn do stress rất khác nhau, và điều tương tự áp dụng cho ich và ich do stress. Xem bài viết của Aquarium Co-Op về ich do stress để biết thêm chi tiết.

Cá chạch hề (clown loach) dễ bị ich, đặc biệt khi nhiệt độ nước không đủ ấm so với nhu cầu của chúng.

Ich có lây sang người không?

May mắn là không. Bạn sẽ không bị nhiễm khi chạm vào nước bể. Tuy nhiên, hãy rửa tay và cẳng tay thật kỹ để không vô tình truyền bệnh sang các bể khác. Ngoài ra, không dùng chung dụng cụ như ống siphon và vợt giữa các bể cá. Nếu buộc phải dùng lại dụng cụ, bạn có thể khử trùng bằng nước máy rất nóng và chlorine, rồi để khô hoàn toàn trước khi dùng lại.

Cách điều trị ich tốt nhất là gì?

Có nhiều kỹ thuật điều trị ich, từ các dung dịch thảo dược nhẹ nhàng đến những phương pháp rất mạnh tay, nhưng sau nhiều năm thử nghiệm, Aquarium Solutions Ich-X là loại thuốc Aquarium Co-Op chọn dùng. Thuốc rất hiệu quả và an toàn với mọi loại cá (kể cả cá không vảy), tép, ốc và cây thủy sinh.

1. Trước tiên, xác định bệnh và chắc chắn đó thật sự là ich. Vì ich do stress và bệnh velvet cũng trông rất giống, có thể nên chờ 24 giờ để xác nhận chẩn đoán.
2. Dùng Ich-X theo hướng dẫn, tức là 5 ml thuốc cho mỗi 38 lít nước bể, rồi chờ 24 giờ. (Không dùng nửa liều cho cá nhạy cảm vì nồng độ đó không đủ mạnh để diệt ich. Sau khi điều trị hàng nghìn con cá, Aquarium Co-Op cho biết chưa từng thấy vấn đề với bất kỳ loài nào.)
3. Thay một phần ba lượng nước và châm thuốc lại với cùng nồng độ 5 ml Ich-X cho mỗi 38 lít nước. Nhớ cho đủ thuốc để xử lý toàn bộ thể tích nước của bể, không chỉ lượng nước đã thay ra.
4. Lặp lại bước 3 mỗi 24 giờ cho đến khi không còn thấy dấu hiệu của ich. Thực hiện bước 3 thêm một ngày nữa sau lần cuối bạn thấy ich trên cá, phòng khi còn nang ẩn trong nền đáy. (Thuốc chỉ diệt được ký sinh trùng khi chúng bơi tự do và không được bảo vệ trong nang.)
5. Để thuốc trong nước và loại bỏ dần theo thời gian qua việc thay nước định kỳ.

Sau điều trị, cơ thể cá có nhiều vết thương và tổn thương mô, tạo môi trường lý tưởng cho vi khuẩn và nấm gây bệnh, nên bạn có thể cần điều trị nhiễm trùng thứ phát.

Hoạt chất trong Ich-X là malachite green chloride, có màu xanh lam đậm, vì vậy hãy tránh chạm vào dung dịch nếu có thể. Theo kinh nghiệm của Aquarium Co-Op, họ chưa nhận thấy vấn đề ố xanh trên đồ trang trí hay silicone trong bể.

Nếu sau 5 ngày không có cải thiện, nhiều khả năng bệnh đã bị chẩn đoán sai và cá không bị ich. Hãy ngừng điều trị bằng Ich-X, loại bỏ dần thuốc theo lịch thay nước thông thường và đánh giá lại chẩn đoán.

Ngoài ra, nếu không mua được Ich-X ở nước bạn, muối là một phương pháp tốt khác để điều trị ich. Aquarium Co-Op thường dùng muối với cá cichlid (cả châu Phi và Nam Mỹ) và cá vàng, nhưng các loài cá da trơn và cá chạch có thể nhạy cảm hơn với sự thay đổi độ mặn. Để biết thêm chi tiết về việc dùng muối trị ich, hãy đọc bài viết về muối bể cá của họ.

Ich có luôn hiện diện trong bể cá không?

Đây là câu hỏi gây tranh cãi sôi nổi giữa những người chơi cá, nhưng dù câu trả lời là gì, điều quan trọng là luôn vận hành bể như thể ich đang có mặt. Bệnh mang tính cơ hội và thường xuất hiện khi cá yếu hoặc bị stress, vì vậy hãy cố tìm ra lý do vì sao cá bị ich ngay từ đầu. Bạn có thả cá mới vào bể mà không cách ly trước không? Bể có được chăm sóc kém, hay các thông số như pH và nhiệt độ thay đổi nhanh không? Bằng cách giữ chất lượng nước tốt và hạn chế các nguồn gây stress, bạn có thể dễ dàng tránh được các đợt bùng phát ich về sau.

May mắn là ich là một trong những bệnh dễ điều trị nhất, và cá thường không chết ngay vì bệnh này (trừ khi chúng vốn đã có hệ miễn dịch suy yếu). Hãy luôn có sẵn một chai Ich-X phòng trường hợp khẩn cấp, vì bạn không muốn bị buộc phải chạy ra cửa hàng vào đêm khuya và dùng đại một sản phẩm nào đó có thể làm hại cá. Với đúng loại thuốc và một chút kiên nhẫn, cá của bạn sẽ sớm hết những đốm trắng phiền toái này.