Cách loại bỏ tảo nâu (tảo cát) trong bể nước ngọt

Tảo nâu (còn gọi là tảo cát, Diatoms) là một trong những rắc rối hay gặp nhất ở bể mới set. Thỉnh thoảng bể nước ngọt đã chạy ổn định lâu rồi cũng bị.

May là loại tảo này thường không gây hại gì cho bạn. Nhiều người chơi lâu năm còn chẳng buồn để ý đến tảo nâu. Họ cứ kệ nó, rồi tảo tự hết.

Tảo nâu đúng là làm bể trông xấu và có thể che bớt tầm nhìn vào bể. Nhưng chỉ vậy thì chưa đáng để hoảng lên rồi làm đủ trò ngăn nó xuất hiện.

Phần dưới đây nói về nguyên nhân gây tảo nâu và những cách hiệu quả để kiểm soát, diệt tảo nâu trong bể tép.

1. Tảo nâu (tảo cát) là gì?

Thông tin về tảo nâu trên mạng thật ra rất nhiều, nhưng rối rắm và trái ngược nhau.

• Một số nguồn nói tảo nâu thuộc một lớp lớn và đa dạng (Phaeophyceae), gồm từ dạng sợi nhỏ cho tới các loài rong biển to và phức tạp. Theo nghiên cứu, lớp này có hơn 1836 loài thuộc khoảng 285 chi, trong đó chưa đến 1% sống ở nước ngọt. Dù vậy, 1% cũng đã là hơn 180 loài tảo nâu!
• Các nguồn khác lại xếp tảo nâu vào lớp Bacillariophyceae (hơn 16000 loài). Lớp này có mặt ở biển, sông ngòi và trong đất khắp thế giới.

Dù theo cách nào thì người chơi bình thường cũng không thể biết chính xác bể mình đang có loài tảo nâu nào.

Mỗi loài tảo nâu cần khoảng pH, độ mặn, ánh sáng, nhiệt độ và các thông số nước khác riêng để sinh trưởng và phát triển. Vì thế, các loài có thể gặp trong bể rất khác nhau.

May là mình cũng không cần biết chuyện đó. Nguyên nhân và cách xử lý đều giống nhau cả.

1.1. Tảo cát và tảo nâu có khác nhau không?

Trên mạng có nhiều bài viết về tảo nâu trong bể nước ngọt. Một số bài hay nói rằng tảo cát không phải là tảo, mà là một dạng sinh vật đơn bào hoặc vi khuẩn.

Từ đó, nhiều người chơi tin rằng vì thế mà các sản phẩm trị tảo thông thường, loại quảng cáo là “xử lý” được tảo, lại không ăn thua với tảo nâu.

Thật ra, xét về mặt kỹ thuật thì nói vậy là sai.

Tảo cát là tảo đơn bào có quang hợp. Giới khoa học không hề tranh cãi chuyện này.

Lưu ý. Tảo cát là sinh vật đơn bào, nhưng chúng thường sống thành từng đám nên mình mới thấy được màu nâu.

Chuyện thú vị. Tảo cát là sinh vật duy nhất trên Trái Đất có thành tế bào làm từ silica dạng opal trong suốt.

2. Nhận biết tảo nâu thế nào?

Đúng như tên gọi, tảo nâu rất dễ nhận ra trong bể nhờ những đốm nâu nhỏ, tròn. Các đốm này mọc dày, phẳng và cứng. Sờ vào thấy nhớt. Bạn chỉ cần lướt đầu ngón tay trên bề mặt là cảm nhận được ngay.

Còn trong khoa học, người ta định danh tảo nâu theo hình thái, tức là dựa vào hình dạng và cấu trúc các mảnh vỏ (valve). Muốn vậy phải soi bằng kính hiển vi quang học.

3. Tảo nâu có nguy hiểm cho tép, cá và cây không?

Không. Tảo cát không có độc, nên tảo nâu không trực tiếp hại tép, cá hay các con vật khác trong bể.

Tuy vậy, tảo mọc quá nặng thì vẫn có thể gây ra vài tác hại, ví dụ:

• Tảo nâu phủ lên lá có thể làm cây quang hợp chậm lại. Cây không hấp thụ được ánh sáng để biến CO2 và nước thành glucose và oxy. Cây sẽ còi cọc, nặng nhất là chết hẳn.
• Tảo cát bùng lên là dấu hiệu môi trường trong bể đang mất cân bằng. Nếu tình hình xấu đi, bạn cần để mắt đến tép. Tép cảnh chỉ phát triển tốt trong bể đã chạy lâu, thông số nước ổn định. Thông số thay đổi đột ngột sẽ làm tép bị stress.
• Tảo nâu chết và phân hủy hàng loạt có thể làm hụt oxy trong bể.
• Tảo cát bám được lên mọi bề mặt cứng trong bể và có thể biến cả bể thành một mớ nâu lem nhem.

Nhìn chung, tảo nâu có thể không ảnh hưởng trực tiếp đến cá hay tép. Nhưng nó vẫn có thể gián tiếp làm hại chúng, vì tảo làm hỏng cây thủy sinh.

4. Nguyên nhân gây tảo nâu

Nếu bạn vừa thấy tảo cát trong bể và đang tìm cách phòng, chắc bạn cũng thắc mắc tảo nâu do đâu mà ra, và lúc đầu tảo cát vào bể bằng đường nào.

Thật ra, loại tảo này sống nhờ silicat, nitrat và photphat có trong nước. Bể càng dư các chất này thì tảo càng mọc nhanh.

Khi đủ dinh dưỡng và ánh sáng, một quần thể tảo cát gần như tăng gấp đôi sau mỗi 24 giờ, nhờ phân đôi tế bào.

4.1. Silicat

Bể nhiều silicat thì chắc chắn tảo cát sẽ bùng phát. Lý do là tảo cát lấy silicat trong nước để xây vỏ.

Silicat vào bể chủ yếu qua nước máy, cát và đá.

Tảo cát cực kỳ mê cát chưa rửa trong bể mới! Trước khi dùng, bạn nhớ luôn rửa cát, cọ sạch đá và test nước máy chỗ mình xem có silicat và axit silicic không. Hoặc bạn có thể dùng nước RO.

4.2. Nitrat

Nitrat dư trong nước cũng có thể làm tảo cát mọc nhanh và lan rộng hơn.

Theo nghiên cứu, tỷ lệ cacbon:nitơ:silic:photpho trong tế bào tảo cát trung bình là 106:15:16:1. Nghĩa là tảo cát cần lượng nitơ và silic gần bằng nhau để phát triển.

Bể nào cũng tự sinh ra nitrat từ chất thải, thức ăn thừa, cây mục, lũa mục, phân bón, lọc bẩn, v.v.

4.3. Photphat

Photpho chuyển thành orthophotphat. Ở dạng này, mọi loại tảo (không riêng tảo nâu) và cả cây thủy sinh đều dùng được để sinh trưởng.

Lưu ý. Photphat cao chỉ góp phần làm tảo nâu sinh sôi trong bể. Nó không phải nguyên nhân chính.

Photphat vào bể theo nhiều đường, chẳng hạn:

• thức ăn cho cá, tép (nhất là thức ăn đông lạnh!),
• chất thải của vật nuôi,
• cây mục,
• các chất đệm hóa học (pH, KH),
• muối dùng cho bể cá, v.v.

Tảo nâu ở bể mới và bể cũ

Bể mới set. Ai cũng biết gần như bể mới nào cũng trải qua giai đoạn tảo nâu (giai đoạn “xấu xí”). Chuyện này hoàn toàn bình thường. Ở giai đoạn chạy chu trình nitơ (cycling), bể mới chưa có nhiều vi sinh có lợi để hấp thụ và chuyển hóa nitơ.

Vì thế tảo nâu (tảo cát) ít bị tranh dinh dưỡng và mọc rất mạnh.

Bể cũ. Tảo nâu không tự dưng mà có. Bạn cần nhớ lại hết những gì mình đã làm với bể. Bạn có thay đổi gì không, như xới nền, dùng phân mới, đổi thức ăn cho cá hay tép? Cũng có thể bạn đã bỏ bê bể quá lâu, chẳng hạn nền hoặc lọc đã đến lúc cần vệ sinh kỹ.

Chất lượng nước máy đổi đột ngột (do đường ống ở đâu đó trong thành phố bị vỡ) hoặc nước thay đổi theo mùa cũng có thể làm tảo nâu bùng lên.

Nói chung, bể mất cân bằng và chất lượng nước lên xuống thất thường thì bạn có thể sẽ gặp tảo nâu.

5. Tảo nâu bùng phát trong bể nước ngọt kéo dài bao lâu?

Ở bể mới set, tảo có thể tồn tại cho đến khi bể chạy xong chu trình nitơ và có được hệ sinh thái cân bằng. Thời gian này thường từ 4 – 6 tuần. Khi dinh dưỡng cạn, tảo sẽ tự hết.

Ở bể đã chạy lâu, tảo có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng. Vì sao vậy? Vì mọi thứ tùy vào lượng dinh dưỡng trong nước bể của bạn!

Tảo nâu còn đủ thức ăn thì nó còn mọc.

Lưu ý. Khi tảo cát bắt đầu chết dần, màu nâu của nó sẽ nhạt đi.

6. Cách diệt tảo nâu trong bể tép

Trước hết, xử lý tảo nâu về cơ bản là tìm lại sự cân bằng cho bể. Vì vậy bạn có hai hướng chính:

• Tìm ra nguyên nhân có thể và xử lý cho đúng,
• Để tự nhiên tự lo. Kiểu gì tảo nâu rồi cũng hết.

Quan trọng. Bạn KHÔNG THỂ diệt sạch hoàn toàn tảo nâu. Kể cả khi không còn thấy tảo cát nữa, bể nào cũng vẫn có một ít tảo nằm chờ thời. Đừng lo, chuyện đó hoàn toàn tự nhiên!

6.1. Loại bỏ silicat, dùng nước RO

Silicat trong bể nước ngọt có lẽ là thủ phạm chính gây tảo nâu. Tảo cát đặc biệt cần silicat và hút silicat từ nước cực kỳ giỏi.

Lưu ý. Khi silic giảm, những loại tảo và vi sinh vật khác không cần silic thường sẽ lên thay tảo nâu. Đừng lo, chuyện này cũng tự nhiên thôi.

Ai cũng biết nước máy nhiều nơi có silicat. Lý do là trên đường đi, nước hòa tan khoáng silicat mà nó tiếp xúc.

Vì thế, muốn tránh hoặc loại bỏ silicat, mình có thể dùng nước RO hoặc nước cất cho bể tép.

Bạn nên đầu tư một máy lọc RO/DI. Máy cho nước đi qua lõi màng lọc và giữ lại silicat cùng các tạp chất khác giúp tảo cát phát triển. Dĩ nhiên bạn có thể mua nước RO đóng chai, nhưng về lâu dài thì quá tốn kém.

6.2. Cạo bỏ bằng tay

Cách này đã được kiểm chứng để diệt tảo cát ngay khi nó vừa xuất hiện. Bạn chỉ cần cọ hoặc cạo tảo nâu khỏi bề mặt bằng dụng cụ chuyên dụng.

Một vài ví dụ:

• bàn chải đánh răng,
• miếng bọt biển mềm,
• miếng cọ rửa,
• dao cạo kính, v.v.

Bạn nhẹ tay cạo kính bể và đồ trang trí cho đến khi không còn thấy chút tảo nâu nào. Làm thật cẩn thận, vì không ai muốn “mảnh vụn” tảo trôi lơ lửng trong nước hay làm nghẹt lọc.

Nếu tảo phủ thành lớp trên nền, bạn nhớ múc hoặc hút đi cùng với cặn bẩn.

Lưu ý. Bể acrylic thì phải cẩn thận. Bạn hãy dùng dụng cụ và lưỡi cạo chuyên dụng không làm xước thành bể.

Tảo cát bám trên đồ trang trí thì một cái bàn chải đánh răng cũ là đủ. Bạn không cần đến thuốc tẩy.

6.3. Thay nước

Thay nước đều đặn là một trong những cách chắc ăn để hạn chế tảo nâu sinh sôi.

Thay nước thì dinh dưỡng dư thừa (silicat, nitrat và photphat) không tích lại trong bể được. Đây chính là những chất làm tảo nâu bùng phát.

Quan trọng. Nếu thay bằng nước máy (không phải nước RO), bạn cần biết thông số của nước. Có nơi nước máy chứa nhiều silicat! Thông số còn có thể lên xuống theo mùa. Nước máy mà có silicat thì thay nước sẽ chẳng giúp được gì!

Thông thường, thay 20 – 30% nước mỗi tuần là đủ để nước không bị dư các hợp chất vô cơ. Còn khi tảo nâu bùng phát nặng, bạn có thể thay đến 50% nước bể.

Lưu ý. Bể tép thì phải cẩn thận. Thay nước nhiều một lần sẽ ảnh hưởng đến quá trình lột xác của tép.

6.4. Thả các loài ăn tảo nước ngọt

Một cách khác để kiểm soát tảo nâu trong bể nước ngọt là thả những loài ăn được lớp tảo nhớt này.

Nhiều người chơi rất chuộng cách này, nhưng thật ra nên tránh. Vì sao?

• Bể mới set mà có tảo nâu nghĩa là bể chưa chạy xong chu trình nitơ. Thả cá, ốc hay tép cảnh vào lúc này có thể làm chúng chết. Bể chưa chạy xong chu trình chỉ nên thả những loài thật khỏe.
• Ở bể cũ có tảo nâu, các loài ăn tảo có thể chê không ăn. Tảo nâu nghèo dinh dưỡng, nên có món khác thì con vật sẽ chọn món khác.

Nếu bạn vẫn muốn thả đội dọn bể, đây là danh sách những loài ăn tảo nâu phổ biến nhất cho bể nước ngọt:

6.5. Hóa chất (loại bỏ photphat và silicat)

Nhiều sản phẩm loại này quảng cáo là an toàn cho cá và động vật không xương sống. Dù vậy, dùng hóa chất trị tảo nâu chỉ nên là cách cuối cùng.

Lý do là mình không kiểm soát hết được hóa chất tác động thế nào lên sức khỏe chung của cả bể.

Ví dụ, hạ photphat về 0 là sai lầm lớn, và chắc chắn cây thủy sinh sẽ bị thiếu dinh dưỡng. Cây không lớn thì không hút nitơ trong nước. Hậu quả là amoniac hoặc nitrat tăng vọt và có thể làm chết vật nuôi của bạn.

Các sản phẩm loại bỏ photphat và silicat phổ biến nhất:

• Seachem Phosguard
• Seachem PhosBond

CO2 có trị được tảo nâu không?

Nhìn chung là có. CO2 không diệt tảo ngay, nhưng sẽ kìm tảo mọc chậm dần cho đến khi tảo biến mất hẳn.

Tăng CO2 còn làm cây lên tốt hơn. Cây lớn nhanh thì dinh dưỡng còn lại trong bể cho tảo sẽ ít đi. Nhờ vậy cây ăn phân tốt hơn hẳn và cuối cùng có thể lấn át tảo nâu.

Bạn có hai cách chính để tăng CO2:

• Châm CO2 bằng bình khí nén.
• Dùng cacbon nước, ví dụ Seachem Flourish Excel, Easy Carbo.

Những rắc rối có thể gặp:

• Bể có nuôi tép hoặc cá mà định dùng CO2 thì bạn rất nên tìm hiểu kỹ trước. Châm quá nhiều CO2 sẽ làm tụt oxy (vật nuôi có thể bị ngạt) và làm pH giảm. pH tụt cũng có thể làm vật nuôi trong bể bị sốc.

Tắt đèn có trị được tảo nâu không?

Có. Tảo cát sống nhờ quang hợp, nên che tối bể là một trong những cách dễ nhất để diệt tảo nâu. Không có ánh sáng, tảo cát sẽ chết dần.

• Phủ kín bể bằng một tấm chăn dày. Trong bể phải tối hoàn toàn. Lý do là tảo cát vẫn sống khỏe dưới ánh sáng yếu, ở mức sáng mà các loại tảo khác đã chết đói.
• Để bể như vậy vài tuần.
• Sau đó thay thật nhiều nước.

Cách này rất hợp khi chạy chu trình cho bể chưa có vật nuôi và cây. Dân chơi gọi kiểu này là dark start, tức set bể rồi để tối cho vi sinh phát triển. Còn bể đã chạy xong chu trình thì không nên che tối, vì cây có thể bị hại và vật nuôi bị stress.

Đèn UV diệt khuẩn có trị được tảo nâu không?

Không. Đèn UV gần như vô dụng với tảo nâu.

Vấn đề là đèn UV nào cũng chỉ diệt được vi khuẩn, tảo và vi sinh vật trôi lơ lửng trong nước khi chúng đi ngang qua bóng đèn.

UV sẽ diệt được một ít tảo cát trôi nổi. Nhưng tảo đã bám vào vật trong bể rồi thì nó có thừa chỗ để sinh sôi mà chẳng cần đi ngang qua đèn UV.

Cách phòng tảo nâu sinh sôi

• Không cho ăn quá nhiều.
• Không nuôi quá dày.
• Thay nước đều đặn.
• Dọn thức ăn thừa của cá, tép và hút nền định kỳ.
• Thay lõi lọc và vật liệu lọc kịp thời khi cần.
• Giữ mật độ nuôi và lượng thức ăn hợp lý để không dư chất thải.
• Thường xuyên test nước bằng bộ test chính xác để chắc các thông số (nhất là silicat) ở mức phù hợp.

Kết luận

Tảo cát (tảo nâu) rất hay gặp ở bể đang chạy chu trình nitơ. May là loại tảo này không khó trị chút nào. Thường thì nó sẽ tự hết khi bể ổn định (đã cân bằng nitơ). Chuyện này hoàn toàn bình thường.

Tảo nâu rất dễ phòng. Còn nếu nó đã bùng phát trong bể cũ, mình vẫn kiểm soát hiệu quả được bằng cách cắt nguồn dinh dưỡng mà tảo cần để sống và phát triển (silicat và photphat).