Cách nuôi tảo cho tép

Bài này nói thẳng vào chuyện nuôi tảo làm thức ăn cho tép.

Nói gọn thì tảo cần rất nhiều nguyên tố hóa học và một số điều kiện nhất định mới mọc và sinh sôi được. Thứ quyết định nhiều nhất là sự lệch nhau giữa ánh sáng và dinh dưỡng, nhất là nitơ và phốt pho.

Nghe thì đơn giản, nhưng làm thật thì rắc rối hơn bạn nghĩ nhiều. Có hai vấn đề chính:

• Thứ nhất, tảo mọc lên là do dinh dưỡng, ánh sáng và nhiều thứ khác trong bể bị mất cân bằng. Trong khi đó, tép cảnh lại cần môi trường ổn định.
• Thứ hai, không ai biết trước loại tảo nào sẽ mọc. Nó có thể là thức ăn tốt cho tép, cũng có thể chẳng có ích gì vì tép không ăn được.

Trước hết, vì sao lại là tảo?

Các nghiên cứu ngoài tự nhiên cho thấy tảo là một trong những nguồn thức ăn chính của tép. Người ta tìm thấy tảo trong ruột của 65% số tép được khảo sát. Nói cách khác, tảo là một trong những món chính của chúng.

Lưu ý. Nhìn chung, tép ngoài tự nhiên ăn tảo, mùn bã hữu cơ và màng vi sinh (biofilm).

Quan trọng – có nên cố tình nuôi tảo trong bể tép không?

Người mới nuôi tép thường rất hăng hái và lúc nào cũng muốn cho tép điều kiện tốt nhất. Vừa biết tép ăn tảo là họ bắt tay vào làm ngay mà không nhận ra mình có thể đang phá hỏng cái bể.

Bạn nhớ rằng mỗi bể một khác. Kết quả phụ thuộc vào rất nhiều thứ: dinh dưỡng, thể tích nước, chất lượng nước, nhiệt độ, đèn, cường độ và thời gian chiếu sáng, cây, lũa, lá khô, số lượng con vật trong bể, và còn nữa.

Vì vậy, nếu bể của bạn đã cân bằng, thông số nước ổn định, tép khỏe và đẻ đều thì hãy suy nghĩ thật kỹ trước khi thay đổi bất cứ thứ gì.

Cầu toàn quá đôi khi lại làm hỏng cái đang tốt. Thêm nữa, không phải loại tảo nào cũng có ích. Tép cảnh không ăn một số loại như tảo sừng hươu hay tảo râu đen. Có loại còn có thể tiết độc tố, chẳng hạn tảo lam.

Thế nên trước khi quyết định có nuôi tảo trong bể tép hay không, bạn cần thật sự thận trọng.

ĐỪNG tự ý thay đổi bể chỉ vì nghĩ rằng bể tép phải có tảo, để rồi có khi làm hỏng cả bể. Thức ăn cho tép bây giờ mua rất dễ.

Những yếu tố quyết định tảo mọc nhiều hay ít trong bể

Nhiều báo cáo cho thấy lượng tảo trong bể tép có thể tăng giảm theo các yếu tố môi trường sau:

• mức dinh dưỡng,
• ánh sáng,
• nhiệt độ,
• dòng nước,
• pH,
• oxy.

Tảo mọc ra sao chủ yếu do những yếu tố này.

1. Mức dinh dưỡng (nitrat và phosphat)

Loài tảo nào cũng cần rất nhiều nguyên tố hóa học (chất dinh dưỡng) để mọc dày. Dù vậy, hai thứ quan trọng nhất để tảo lớn và sinh sôi vẫn là nitơ (ở dạng nitrat) và phốt pho.

Mẹo. Phần lớn phân nước cho cây thủy sinh đều có nitơ và phosphat. Vì thế, châm một ít phân vào bể sẽ làm tảo mọc nhanh hơn. Có điều bạn phải để ý lượng đồng (copper) trong phân, vì tép cảnh rất nhạy cảm với đồng.

1.1. Nitrat

Nitrat là sản phẩm cuối cùng khi chất thải hữu cơ trong bể phân hủy.

Hiểu đơn giản thì mỗi lần bạn cho tép, ốc ăn, chúng sẽ thải ra chất thải dưới dạng amoniac. Amoniac dần chuyển thành nitrit, rồi nitrit chuyển thành nitrat.

Quan trọng. Nitrat trong bể tép không bao giờ được vượt quá 20 ppm. Bể cho tép sinh sản thì lúc nào cũng phải giữ nitrat dưới 10 ppm.

1.2. Phosphat

Phosphat là dạng tự nhiên của phốt pho. Mọi sinh vật đều dùng rất nhiều chất dinh dưỡng này, tảo cũng vậy. Trong bể nước ngọt, phosphat thường quyết định tảo mọc được tới đâu. Thiếu nó thì tảo khó lên.

Nếu bể tép ít cây, bạn có thể giữ phosphat trong khoảng 0,05–1,5 mg/l. Bể trồng cây thì chỉ nên để phosphat cao hơn một chút để tảo không phải tranh với cây. Cái chính là tảo không hấp thụ được nhiều hơn sức của nó, nên không cần đẩy phosphat lên quá cao.

Thủ phạm chính gây tảo là dinh dưỡng mất cân bằng. Do đó, thêm phosphat cũng có thể làm tảo mọc mạnh hơn.

Phosphat trong bể chủ yếu đến từ:

• thức ăn cho cá và tép (nhất là đồ đông lạnh!),
• các chất đệm hóa học (chỉnh pH, KH),
• phân bón cây,
• muối dùng cho bể cá,
• chính nguồn nước, vì nước có thể chứa khá nhiều phosphat. Nếu dùng nước máy, bạn hãy xem báo cáo chất lượng nước của nhà cung cấp.

2. Ánh sáng

Chơi thủy sinh chỉ một thời gian ngắn là bạn sẽ nghe câu cảnh báo quen thuộc rằng đèn mạnh quá thì bể lên tảo.

Ở đây thì đó lại chính là thứ mình cần. Bạn hãy tăng thời gian chiếu sáng và cường độ đèn.

Nếu bể đang bật đèn khoảng 8 tiếng mỗi ngày như thông thường, bạn nâng lên 10 hoặc 12 tiếng. Ngày nào cũng được chiếu sáng mạnh thì tảo mọc rất thoải mái.

Quan trọng. Tép cảnh tuy hoạt động về đêm, nhưng nhiều thí nghiệm và quan sát cho thấy tép sống khỏe hơn khi có chu kỳ ngày đêm bình thường. Tất nhiên tép vẫn sống được trong bể tối hẳn hoặc bể sáng đèn liên tục. Có điều trong những bể như vậy, tép sẽ bị stress rất nặng.

3. Nhiệt độ

Nhìn chung, nước càng ấm thì tảo mọc càng dày và càng nhanh.

Nghiên cứu cho thấy nhiệt độ tác động mạnh đến thành phần hóa học trong tế bào tảo, đến khả năng hấp thụ dinh dưỡng và CO2, cũng như tốc độ sinh trưởng của mọi loài tảo. Tảo mọc tốt nhất trong khoảng 20–30 °C.

Quan trọng. KHÔNG nâng nhiệt độ bể tép đến mức tép khó chịu. Tốt nhất là KHÔNG BAO GIỜ đụng vào nhiệt độ, vì nhiệt độ thay đổi có thể làm tép lột xác sớm. Chuyện này rõ ràng rất có hại cho tép. Bạn cũng nên nhớ rằng nhiệt độ cao ảnh hưởng đến trao đổi chất và khiến tép sống ngắn hơn. Nhiệt độ còn ảnh hưởng đến sinh sản, thậm chí cả giới tính của tép. Các bài khác trong sổ tay có nói kỹ hơn về chuyện này.

4. Dòng nước

Nước chảy không làm tảo mọc nhiều hơn. Ngược lại, nước tù đọng mới thúc tảo sinh sôi.

Vì vậy, bể nào dòng nước yếu thì tảo sẽ mọc tốt hơn.

Quan trọng. ĐỪNG giảm dòng quá tay. Tép cũng như mọi con vật khác, vẫn cần nước có đủ oxy để sống. Lượng oxy đó đến từ lọc, sủi khí hoặc máy sủi.

5. pH

Phần lớn các loài tảo ưa nước kiềm. Theo nghiên cứu, tảo phát triển mạnh nhất khi pH cao, trong khoảng 7,0 đến 9,0.

Lưu ý. Trong nước đang bùng tảo, pH thậm chí có thể lên xuống giữa ngày và đêm, do tảo lấy CO2 ra khỏi nước. Hiện tượng này có thể thấy rõ hơn khi độ đệm (KH) thấp.

Quan trọng. TUYỆT ĐỐI KHÔNG cố tình chỉnh pH chỉ để có thêm tảo. Làm vậy là cầm chắc thảm họa cho bể tép.

6. Oxy

Thật ra yếu tố này gắn liền với nitơ và nhiệt độ. Lý do là lượng oxy hòa tan trong nước tự điều tiết mức nitơ và phosphat.

Chất thải muốn phân hủy thì phải tiêu tốn oxy. Nhiệt độ càng cao thì chất thải phân hủy càng nhanh.

Khi bể có quá nhiều chất thải đang phân hủy, lượng oxy trong nước sẽ tụt xuống, có lúc tụt rất mạnh. Kéo theo đó là nitơ và phosphat tăng lên.

Dinh dưỡng tăng như vậy sẽ làm tảo bùng phát dữ dội.

Chưa hết, tảo chết đi cũng ngốn oxy trong nước. Thiếu oxy thì mọi sinh vật trong nước đều khó sống. Vòng luẩn quẩn đó rồi chỉ đẻ ra thêm tảo.

Mẹo. Nếu định nuôi tảo trong bể, bạn cũng phải bỏ đèn UV diệt khuẩn và không châm CO2.

Nuôi tảo bên ngoài bể tép

Đọc tới đây, chắc bạn cũng thấy cố tình nuôi tảo ngay trong bể tép chẳng hấp dẫn gì mấy, đúng không?

Vậy thì làm cách nào khác?

Mình có thể nuôi tảo ở ngoài bể. Cách dễ và an toàn nhất là thả đá vào một thùng riêng cho tảo bám. Làm vậy thì bạn thấy được tảo gì mọc lên trước khi đưa vào bể tép.

• Bạn cần một cái thùng trong suốt, ví dụ chai lớn hay một bể dự phòng.
• Đổ đầy nước vào thùng. Hãy dùng nước cũ thay ra từ bể. Tuyệt đối không dùng nước máy! Gần như toàn bộ nước máy đều có clo, vì nhà máy nước khử trùng chủ yếu bằng clo. Clo là một trong những chất diệt tảo hiệu quả nhất. Tuy vậy, clo bay hơi gần hết sau 24 giờ.
• Cho thật nhiều đá vào thùng, chẳng hạn đá cẩm thạch vụn, cùng với sứ lọc. Dĩ nhiên đá phải sạch và an toàn cho bể cá.
• Đặt thùng đá ở chỗ ấm, dưới nguồn sáng mạnh nhất bạn có. Lý tưởng nhất là chiếu sáng 24/24. Nắng mặt trời là lựa chọn tự nhiên dễ nghĩ tới nhất để nuôi tảo. Tuy vậy, nắng gián tiếp kết hợp với đèn LED cũng rất tốt. Bạn nhớ đừng để nước nóng quá.
• Thêm một nguồn nitơ (amoniac, thức ăn tép…) hoặc châm bất kỳ loại phân nào dùng cho cây thủy sinh.
• Có sủi khí thì tốt, không có cũng không sao.
• Thường mất khoảng 7–10 ngày thì đá bắt đầu lên tảo.
• Lấy vài viên đá bỏ vào bể tép.
• Khi tép ăn sạch tảo thì thay lứa đá khác vào.

Câu hỏi thường gặp

Tép thích ăn loại tảo nào?

Thứ bạn thật sự cần cho bể tép là tảo lục thông thường. Phần lớn các loài tép không ăn những loại tảo rất dai, mọc thành sợi dài.

Bể tép không thấy mấy tảo, vậy có sao không?

Không sao cả. Có thể tép ăn tảo nhanh hơn tảo mọc, nên bạn chẳng bao giờ thấy được nó.

Bể tép có tảo, vậy là bể đang mất cân bằng à?

Có tảo không có nghĩa là bể tép mất cân bằng. Tảo là một phần tự nhiên của mọi hệ sinh thái nước ngọt và là nền móng của hầu hết các chuỗi thức ăn dưới nước.

Tuy vậy, nếu tảo mọc quá nhanh mà thông số nước lại chập chờn thì đó là dấu hiệu xấu. Bạn cần xử lý ngay.

Vì sao bể bị vi khuẩn lam?

Qua một số lần thử nghiệm, dân chơi nhận thấy vi khuẩn lam (tảo lam) bắt đầu lấn lên khi tỷ lệ phosphat so với nitrat thấp hơn 1:5.

Tảo lục thì giống cây, ưa tỷ lệ khoảng 1 phần phosphat trên 10 phần nitrat.

Bể bị tảo nâu.

Tảo nâu thường mọc ở bể nước ngọt mới set, trong một hai tháng đầu. Nó là dấu hiệu bể đang dư dinh dưỡng, ánh sáng và silicat, đủ cho nó mọc. Nếu bể có nhiều silicat, bạn sẽ thấy tảo cát (diatom) bùng lên.

Ở giai đoạn này, chuyện đó hoàn toàn bình thường. Dần dần tảo nâu sẽ nhường chỗ cho tảo lục, loại chiếm ưu thế trong các bể đã lâu năm.

Muốn nuôi tảo trong bể tép mà vẫn an toàn thì làm sao?

Nếu vẫn muốn tảo mọc nhiều hơn ngay trong bể tép, thứ duy nhất nên chỉnh là đèn.

Bạn tăng thời gian chiếu sáng thêm 1 tiếng mỗi tuần cho đến khi đạt mức mong muốn. Đây có lẽ là cách an toàn nhất để nuôi tảo ngay trong bể.

Ngoài đèn ra thì đừng đụng vào thứ gì khác, vì tép có thể gặp rủi ro quá lớn.

Kết luận

Trừ dân nuôi tép, hầu hết người chơi thủy sinh đều coi tảo là nỗi khổ của thú chơi này. Thế nhưng tảo mọc tự nhiên lại là thức ăn tốt nhất cho tép.

Dù vậy, người nuôi tép cũng phải hết sức cẩn thận nếu định cố tình nuôi tảo, vì tảo ưa môi trường mất cân bằng.

Bể tép lại cần sự ổn định, nên muốn làm cho tảo mọc trong bể tép thì khá rắc rối.

Nhiều nghiên cứu cho thấy tảo sinh sôi mạnh khi nước tù đọng đi kèm ánh sáng nhiều, nhiệt độ ấm và nồng độ nitơ, phosphat cao, nói chung là do chất lượng nước.

Có một điều cần nói thật rõ. Nếu bể tép không có đủ tảo nhưng tép vẫn đẻ đều thì ĐỪNG thay đổi gì để kích tảo. Không đáng đâu! Cứ cho tép ăn thêm thức ăn công nghiệp là được. An toàn nhất vẫn là nuôi tảo bên ngoài bể.

Hỏi đáp từ phần bình luận

Châm phân vào bể nuôi tảo có rủi ro quá không? Khi đưa tảo sang bể tép, đồng trong phân có thể theo sang luôn.

Đúng là phải cẩn thận với đồng trong phân bón, vì tép cảnh rất nhạy cảm với đồng. May là bây giờ trên thị trường đã có những loại phân chứa rất ít đồng hoặc hoàn toàn không có đồng. Vì vậy, khi chọn phân cho cây thủy sinh (hay cho tảo), bạn cần xem kỹ thành phần. Tốt hơn nữa là lên trang của nhà sản xuất xem loại phân đó có dùng được cho động vật không xương sống hay không.

Nếu chỉ châm phân có đồng vào một bể riêng để nuôi tảo thì có còn rủi ro như vậy không?

Ai cũng biết người ta đã dùng đồng để trị tảo từ nhiều năm nay. Vì thế mọi chuyện tùy vào nồng độ. Ví dụ, đồng trên 0,3 ppm sẽ diệt phần lớn các loại tảo. Bạn nên xem loại phân mình đang có có thật sự chứa đồng ở mức đó không.

Có thể dùng tảo làm nguồn thức ăn cho tép không?

Tảo là nguồn thức ăn tự nhiên của tép. Nhưng nếu định chỉ cho tép ăn mỗi tảo thì có thể đó không phải ý hay. Tép còn ăn gần như mọi chất hữu cơ đang phân hủy, cả gốc thực vật lẫn động vật, và nhờ vậy có đủ mọi chất dinh dưỡng cần thiết. Trong bể, tép không tự có được nguồn thức ăn đa dạng như vậy, nên mình cần cho ăn bổ sung.