Chất khử clo (water conditioner) cho bể cá: cách hoạt động và liều dùng

Khá nhiều người nuôi cá vẫn chưa nắm rõ chất khử clo hoạt động ra sao, dùng quá liều thì có rủi ro gì, và hãng này khác hãng kia ở điểm nào. Phần dưới đây dựa trên các nghiên cứu hiện có và nhiều năm kinh nghiệm thực tế. Nó giải thích chất khử clo thực sự làm gì và trả lời những câu hỏi hay gặp.

Cá có thực sự cần chất khử clo không?

Còn tùy nguồn nước. Nước sinh hoạt nhà bạn mà lấy từ nhà máy nước hay hệ thống cấp nước công cộng thì nhiều khả năng đã qua khử trùng bằng clo hoặc cloramin. Hai chất này diệt vi khuẩn, virus và các vi sinh vật khác có thể gây bệnh. Có điều chúng cũng độc với cá, tép và vi khuẩn có lợi. Bạn phải dùng chất khử clo để loại chúng ra khỏi nước. Nếu quên cho chất khử clo vào nước máy, mang cá có thể bị bỏng. Lúc đó cá sẽ bắt đầu há miệng đớp khí hoặc thở dốc.

Nếu bạn dùng nước giếng hay một nguồn nước nào đó không qua xử lý hóa chất, bể có thể không cần chất khử clo. Dù vậy, bạn vẫn nên đem nước giếng đi xét nghiệm kim loại nặng. Lý do là một số chất khử clo có tác dụng loại bỏ kim loại nặng.

Để nước một thời gian có hết clo không?

Có. Clo khá kém bền và sẽ bay hơi dần khỏi nước. Tuy vậy, nhiều nhà máy nước đã chuyển sang dùng cloramin thay cho clo. Cloramin là chất khử trùng bền hơn, tạo ra bằng cách kết hợp amoniac với clo. Chất này khó bay hơi nên để nước bao lâu nó cũng không mất đi. Muốn loại cloramin thì bạn phải trung hòa nó bằng chất khử clo.

Nếu chắc chắn nước máy nhà mình chỉ có clo chứ không có cloramin, bạn có thể để nước 1–5 ngày cho clo bay hết. Muốn nhanh hơn thì sục khí bằng đá sủi trong 12–24 giờ, hoặc đun sôi nước 15–20 phút. Xong rồi bạn dùng que thử đa chỉ tiêu đo lại cho chắc nước không còn clo. Đá sủi nối với máy sủi khí qua ống dẫn khí. Nó thổi khí vào nước, làm mặt nước xao động nên khí trao đổi nhanh hơn.

Chất khử clo làm gì?

Việc chính của chất khử clo là phá vỡ clo và cloramin để cá sống được trong nước. Gần như loại nào cũng chứa natri thiosulfat. Chất này phản ứng với clo và cloramin và tạo ra các sản phẩm phụ vô hại. Natri thiosulfat trông như muối hạt hoặc bột trắng. Người ta thường hòa nó vào nước để làm chất khử clo dạng lỏng. Một số sản phẩm còn cho thêm chất đệm pH, nha đam để làm lành lớp nhớt trên mình cá, hoặc các phụ gia khác.

Chất khử clo có khử được amoniac không?

Một số loại có, và bao bì sẽ ghi rõ. Câu hỏi này xuất phát từ cách chất khử clo xử lý cloramin. Nó chỉ phản ứng với phần clo trong cloramin chứ không đụng tới phần amoniac. Lượng amoniac còn sót lại trong nước vẫn độc với cá. Vì thế một số chất khử clo như Easy Dechlorinator, Fritz Complete Water Conditioner, Seachem Prime và Kordon AmQuel có thêm hóa chất để tạm khóa amoniac ở dạng trơ (tức amoni) trong tối đa 24 giờ. Trong khoảng thời gian đó, vi khuẩn có lợi trong bể và trong lọc có thể ăn và phân giải tiếp lượng amoni này.

Chất khử clo nào cũng trung hòa được clo và cloramin. Một số loại như Easy Dechlorinator còn có thêm hóa chất xử lý amoniac, nitrit và kim loại nặng.

Chất khử clo có khử được thuốc tẩy không?

Có. Chất khử clo phản ứng với clo trong thuốc tẩy nên trung hòa nó nhanh hơn. Cần bao nhiêu chất khử clo thì tùy lượng thuốc tẩy đã dùng và nồng độ của nó. Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, bạn có thể tham khảo cách trung hòa vật liệu lọc hóa học Purigen sau khi ngâm trong dung dịch thuốc tẩy.

Chất khử clo có hại cho cá không?

Nhìn chung là không. Tuy vậy, vẫn có vài trường hợp hiếm mà nó có thể gây nguy hiểm. Các chất có tính khử trong chất khử clo sẽ ngốn oxy khi loại clo khỏi nước. Ở bể vốn đã thiếu oxy, phản ứng này có thể thành chuyện nguy hiểm. Lấy ví dụ bể cá vàng hay bể cá đĩa, có khi phải thay tới 90% nước. Nguồn nước bạn dùng đã ít oxy mà lại cho thêm nhiều chất khử clo thì lượng oxy còn lại càng cạn. Cá và vi khuẩn có lợi lúc đó có thể bị ngạt.

Phần lớn người chơi phòng chuyện này bằng cách tăng xao động mặt nước cho khí trao đổi tốt hơn. Trao đổi khí là quá trình CO2 thoát ra khỏi nước bể và oxy mới đi vào. Nhưng dân chơi bể thủy sinh công nghệ cao có châm CO2 bình thì lại thường muốn mặt nước càng ít xao động càng tốt. Họ cố tình giảm trao đổi khí để giữ nhiều CO2 trong nước cho cây dùng. Thêm nữa, cây chỉ hấp thụ CO2 vào ban ngày, còn ban đêm cây lại tiêu thụ oxy. Vì vậy, sáng sớm lúc đèn vừa bật là lúc oxy hòa tan trong nước xuống thấp nhất. Thay nước đúng giờ này, đổ nước ít oxy cùng chất khử clo vào bể thì rất dễ gây họa cho cá tép.

Nên dùng bao nhiêu chất khử clo?

Mỗi loại chất khử clo một khác, bạn cứ theo liều ghi trên bao bì. Ví dụ, Easy Dechlorinator ghi liều 1 ml cho 38 lít nước. Chỗ khó hiểu là mỗi địa phương cho vào nước một lượng clo khác nhau. Vậy làm sao biết liều nào là đúng cho nước nhà mình? Nhà sản xuất không biết nơi bạn ở dùng bao nhiêu clo. Họ cố ý đưa ra một mức chung, mong là đủ cho nước máy ở mọi nơi.

Easy Dechlorinator có nắp định lượng để đong nhanh 1, 5 hoặc 10 ml (1 ml xử lý được 38 lít nước).

Chất khử clo cần bao lâu để có tác dụng?

Clo và cloramin cần khoảng 2–5 phút mới bị trung hòa hết. Vì vậy nhiều hãng chính thức khuyên cho chất khử clo vào nước máy trong một thùng riêng trước, rồi mới đổ nước đó vào bể. Dù vậy, nhiều năm nay cách cho chất khử clo thẳng vào bể trước rồi đổ nước máy vào sau vẫn chưa từng gây ra vấn đề gì.

Cho quá nhiều chất khử clo vào bể có sao không?

Với Easy Dechlorinator, bạn có thể dùng tới 5 lần liều khuyến nghị trong vòng 24 giờ để xử lý cloramin, nitrit hay các hóa chất độc khác khi chúng lên rất cao. Khoảng an toàn này rất rộng, lỡ tay một chút cũng không sao. Bạn chỉ cần nhớ rằng chất khử clo đậm đặc sẽ kéo oxy hòa tan xuống nhanh. Vì thế có lẽ tốt nhất là thả thêm đá sủi trong 3–4 giờ sau đó để tăng oxy cho nước.

Bạn cũng nên tra xem nhà máy nước chỗ mình thường dùng bao nhiêu clo, rồi tự thử vài lần ở nhà. Giả sử bạn biết nơi mình ở dùng 2 ppm (phần triệu) clo. Bạn thay 30% nước cho bể 380 lít và cho 3 ml Easy Dechlorinator vào 114 lít nước máy. Lúc đó que thử clo có báo 0 ppm không? Bạn dùng ít chất khử clo hơn mà vẫn ổn, hay phải bơm thêm vài lần nữa mới hết sạch clo? Mục tiêu là đo nước để dùng lượng chất khử clo ít nhất có thể, đồng thời không để cá thiếu oxy. Que thử đa chỉ tiêu cho bạn biết nhanh trong nước còn bao nhiêu clo.

Với bể nhỏ, bạn có thể dùng pipet nhỏ 2 giọt Easy Dechlorinator cho mỗi 3,8 lít nước.