Đá dung nham trong bể thủy sinh: Ưu và nhược điểm

Đá dung nham có cấu trúc xốp nên có thể làm việc như một bộ lọc tự nhiên. Các lỗ xốp trong đá là chỗ ở lý tưởng cho vi khuẩn có lợi. Đây là nhóm vi khuẩn rất cần để bể khỏe và ổn định.

Vì vậy, đá dung nham chắc chắn có thể mang lại nhiều lợi ích cho bất kỳ bể cá nào. Tuy vậy, loại đá này cũng có vài nhược điểm mà bạn cần cân nhắc.

Khi tính chuyện làm bố cục đá, gỗ (hardscape) cho bể, chúng ta thường có rất nhiều lựa chọn để tái hiện môi trường sống tự nhiên. Đá tự nhiên như đá dung nham cũng là một trong những lựa chọn đó.

Đá dung nham là gì?

Dung nham hình thành khi magma phun trào từ núi lửa và lên tới bề mặt Trái Đất. Magma nguội đi thì trở thành dung nham. Mỗi ngọn núi lửa cho ra dung nham khác nhau về thành phần, màu sắc và các vật chất chứa bên trong.

Nói cách khác, đá dung nham là đá hình thành từ dung nham núi lửa đã nguội và đông cứng. Loại đá này nổi tiếng là xốp, nhẹ và có bề mặt thô ráp.

Đá dung nham thường có màu từ đen, xám đậm cho tới nâu đỏ. Màu của đá chủ yếu do lượng khoáng chất có mặt lúc đá hình thành quyết định.

Có ba loại dung nham núi lửa chính:

• bazan,
• carbonatit, và
• silic.

Đá dung nham tự nhiên hoàn toàn an toàn để dùng. Đá không chứa chất độc hại và không làm thay đổi các thông số nước.

Ngoài ra, người ta xem loại đá này là đặc biệt vì nó chứa đủ các nguyên tố vi lượng cần cho sức khỏe của sinh vật. Đó là lý do vùng đất quanh núi lửa thường có rất nhiều sinh vật sống và cây cối mọc rất tốt.

Ưu điểm

1. Lọc sinh học

Như đã nói ở trên, bề mặt đá dung nham có vô số lỗ nhỏ li ti. Nước trong bể có thể dễ dàng chảy qua các lỗ này. Cấu trúc xốp tạo ra diện tích bề mặt rất lớn, nên đá trở thành chỗ lý tưởng cho vi khuẩn có lợi phát triển.

Nói đơn giản, đá dung nham là vật liệu tuyệt vời và góp phần rất lớn vào chu trình nitơ trong bể.

Một số người chơi còn dùng đá dung nham nghiền mịn làm vật liệu lọc cho lọc thùng, hoặc rải làm nền chính trong bể. Nếu dùng làm vật liệu lọc thì nên nghiền đá thành mảnh nhỏ, cỡ 1-3 mm.

2. Tính thẩm mỹ

Đá dung nham trông tự nhiên và gồ ghề. Bể nào có thêm loại đá này cũng sẽ đẹp hơn hẳn.

Bên cạnh đó, đá có nhiều hình dạng, kích cỡ và màu sắc. Ai cũng có thể dùng nó để tạo ra những bố cục thủy sinh thú vị.

3. Nước ổn định

Một điểm cộng lớn khác là đá dung nham nhìn chung trơ. Nghĩa là đá thường không làm thay đổi pH hay độ cứng của nước. Vì thế loại đá này an toàn cho hầu hết các bể nước ngọt.

4. Bám cây thủy sinh

Bề mặt đá dung nham gồ ghề nên cây bám vào rất dễ. Bạn có thể dùng đá để neo cây thủy sinh.

Theo Aquarium Breeder, nếu sau này bạn quyết định gỡ cây ra khỏi đá thì sẽ khá vất vả!

5. Nơi trú ẩn

Các khe nứt trong đá dung nham là chỗ ẩn nấp tuyệt vời cho cá nhỏ, ốc và động vật không xương sống. Có chỗ trốn thì vật nuôi đỡ căng thẳng và có thể khỏe hơn.

6. Nhẹ

Đá dung nham còn có lợi thế là nhẹ hơn các loại đá khác. Do xốp nên đá nhẹ hơn hẳn phần lớn các loại đá khác. Nhờ vậy bạn cầm nắm và sắp đá trong bể cũng dễ hơn.

Đá nhẹ thì ít có nguy cơ vô tình làm nứt hoặc hỏng kính bể. Bạn có thể cho đá vào bể mà không phải quá lo chuyện làm hại bể, trong khi vẫn được hưởng cả công dụng trang trí lẫn công dụng thực tế của nó.

Tất nhiên, nếu bạn định dựng những khối lớn bằng đá dung nham thì vẫn nên cố định cả bố cục bằng keo hoặc chất kết dính an toàn cho bể cá. Có keo giữ thì đá nằm yên một chỗ, bố cục trong bể cũng vững hơn.

Nhược điểm

1. Cạnh sắc

Đáng tiếc là đá dung nham thường có cạnh sắc. Những cạnh này có thể làm một số loài cá bị thương, nhất là cá sống ở đáy và cá có da mỏng manh.

Nếu bạn dùng bể acrylic thì phải rất cẩn thận khi đặt hoặc di chuyển đá dung nham trong bể. Acrylic mềm hơn kính nên dễ bị trầy hơn.

Cách khắc phục là mài nhẵn những chỗ đặc biệt sắc để giảm nguy cơ này.

2. Tích tụ cặn bẩn

Đá dung nham xốp và bề mặt lồi lõm, nên mảnh vụn và mùn bã hữu cơ (detritus) dễ đọng lại trong các lỗ và khe. Lâu ngày, chỗ chất thải này có thể tích nhiều và làm nước xấu đi nếu bạn không xử lý đúng cách.

Cách khắc phục là thỉnh thoảng lấy đá ra khỏi bể nếu được, rửa sạch và chà nhẹ bằng bàn chải mềm để lấy hết cặn kẹt trong lỗ xốp.

Bạn cũng cần chắc chắn bể có hệ thống lọc đủ mạnh. Lọc tốt sẽ hút các hạt lơ lửng trong nước đi trước khi chúng kịp lắng xuống đá.

Bạn còn có thể thả thêm đội dọn vệ sinh (clean-up crew) như tép hoặc ốc. Chúng sẽ hăng hái dọn sạch đá cho bạn. Theo Aquarium Breeder, tép trong bể của họ rất mê đá dung nham!

3. Rêu hại

Ai cũng biết rêu hại mọc được ở bất cứ đâu, và đá dung nham cũng vậy. Cái khó nằm ở bề mặt gồ ghề của đá.

Nói thẳng ra, đá dung nham dính rêu thì khá khó làm sạch, nhất là khi bạn không lấy đá ra khỏi bể dễ dàng được.

Cách khắc phục thì không có công thức chung. Người chơi nào cũng phải đối mặt với rêu hại, và không có cách nào trị được mọi loại rêu. Mỗi loại rêu có cách xử lý riêng. Aquarium Breeder khuyên bạn đọc các bài viết khác của họ về rêu hại, trong đó có giải thích nhiều cách xử lý khác nhau. Bạn cũng đừng quên rằng cá, ốc hoặc tép ăn rêu có thể là trợ thủ đắc lực để kiểm soát rêu hại.

4. Trọng lượng

Đá dung nham thường nhẹ hơn nhiều loại đá khác, nhưng dù sao nó vẫn là đá! Đá có thể làm bể nặng thêm đáng kể. Nếu đặt sai cách, đá vẫn có thể làm hỏng kính bể.

Vì vậy bạn vẫn cần tính kỹ trọng lượng của đá, nhất là khi dùng nhiều đá hoặc dựng các khối cao.

Cách khắc phục là lót một tấm xốp styrofoam hoặc thảm lót bể cá có đệm dưới đáy bể. Tấm lót tạo ra một mặt phẳng để trọng lượng đá dàn đều. Nhờ vậy kính hoặc acrylic được bảo vệ khỏi những hư hại có thể xảy ra.

Đá dung nham và cây thủy sinh

Do cách hình thành, đá dung nham chứa nhiều loại khoáng chất khác nhau như kali, magiê, kẽm và sắt. Đây đúng là những thứ cây cần để phát triển tốt!

Các khoáng chất này giúp cây lớn và chống được bệnh vàng lá (chlorosis). Đây là bệnh hay gặp, lá cây bị vàng do thiếu sắt.

Bề mặt rất xốp của đá dung nham là chỗ lý tưởng cho cây phát triển. Rễ của một số loại cây thủy sinh như các loại rêu, dương xỉ java, Anubias, Bolbitis, Buces, v.v. bám vào đá rất chắc.

Sắt có một điểm thú vị. Đây là nguyên tố đa hóa trị và trong điều kiện bình thường có thể tồn tại ở hai dạng là sắt II (Fe²⁺) và sắt III (Fe³⁺). Cây chủ yếu cần sắt II để phát triển tốt nhất, vì cây hấp thụ dạng này dễ hơn. Đá dung nham đỏ đặc biệt giàu oxit sắt, nên là nguồn cung cấp dồi dào chất dinh dưỡng thiết yếu này.

Cách chuẩn bị và vệ sinh đá dung nham trước khi cho vào bể

Dù bạn mua, được tặng hay tự nhặt được đá dung nham (bạn may mắn thật!), cũng đừng cho vào bể ngay. Trên bề mặt đá có thể có ký sinh trùng, hóa chất hoặc những chất không mong muốn khác.

Vì vậy bạn cần xử lý đá cho an toàn theo các bước sau:

• Rửa đá dưới vòi nước chảy, dùng bàn chải chà bề mặt và làm sạch các khe nhỏ.
• Ngâm đá trong xô nước vài giờ cho chất bẩn còn sót bong ra, rồi rửa sạch lại.
• Luộc đá 10-15 phút để khử trùng hoàn toàn. Nước sôi sẽ diệt vi khuẩn có hại, ký sinh trùng và loại bỏ các chất gây ô nhiễm có thể có.
• Rửa đá thêm một lần nữa để trôi hết cặn còn sót.

Bạn cũng có thể thử đá bằng cách nhỏ một ít giấm lên bề mặt. Nếu giấm không sủi bọt thì đá trơ và an toàn cho bể của bạn.

Một lưu ý là nhìn chung không nên dùng thuốc tẩy để làm sạch đá dung nham. Thuốc tẩy có thể ngấm sâu vào các lỗ xốp của đá, và rất khó xả cho sạch hẳn.

Kết luận

Đá dung nham đa năng và có lợi cho nhiều loại bể cá. Loại đá này có thể vừa làm đẹp bể, vừa có công dụng thực tế.

Đá dung nham cũng tốt cho cây thủy sinh và nhìn chung được xem là hợp với bể thủy sinh trồng cây.