FFSG có sứ mệnh toàn cầu

Môi trường nước ngọt chỉ chiếm 0,3 % lượng nước trên toàn cầu, nhưng lại có mức đa dạng loài đáng kinh ngạc. Đến nay người ta đã mô tả khoảng 15.000 loài cá nước ngọt. Con số này bằng gần một nửa số đơn vị phân loại cá đã biết và khoảng 25 % tổng số động vật có xương sống.

Cá nước ngọt có mặt ở vườn thú và thủy cung công cộng khắp thế giới. Vô số người chơi nuôi chúng tại nhà, dân câu thể thao câu chúng để giải trí, và chúng xuất hiện rộng rãi trong nghệ thuật lẫn văn hóa. Đồng thời, con người cũng khai thác chúng rất mạnh để làm thực phẩm, thức ăn cho vật nuôi và nhiều sản phẩm khác (Reid et al., 2013).

Đáng tiếc là mọi chuyện không hề tốt đẹp...

Trigonostigma somphongsi là họ hàng của loài cá tam giác (harlequin) nổi tiếng T. heteromorpha. Tuy vậy, ở quê nhà Thái Lan, loài này gần như đã tuyệt chủng. © Nonn Panitvong

Các báo cáo gần đây của IUCN cho thấy đây có thể là nhóm động vật có xương sống bị đe dọa nhất trên hành tinh. Nguyên nhân là sự kết hợp của nhiều yếu tố: môi trường sống bị biến đổi, chia cắt và phá hủy, du nhập loài ngoại lai xâm hại, đánh bắt quá mức, ô nhiễm môi trường, quản lý lâm nghiệp và biến đổi khí hậu. Có tới 20 % số loài có thể tuyệt chủng trong 30 năm tới.

Lấy chuyện xây đập làm ví dụ. Số đập xây mới đã bùng nổ từ những năm 1960, và lượng nước giữ trong các hồ chứa nhân tạo hiện nhiều gấp 3 đến 6 lần lượng nước trong các dòng sông tự nhiên. Cũng trong giai đoạn đó, lượng nước khai thác đã tăng gấp đôi, trong đó 70 % dùng cho nông nghiệp.

Thiệt hại do các loài xâm hại như cá vược sông Nile (Lates niloticus), cá rô phi và cá muỗi (cá bảy màu dại) gây ra đã được ghi nhận đầy đủ. Đánh bắt quá mức, không bền vững ở sông hồ đã khiến nhiều loài suy giảm nghiêm trọng, đặc biệt là các loài cá thực phẩm có giá trị cao như cá chình châu Âu, cá hồi, cá tầm, v.v. Nhưng vô số loài ít tên tuổi hơn cũng chịu ảnh hưởng.

Ở Đông Nam Á, các khu rừng ngập nước than bùn có độ đa dạng sinh học rất cao đang bị thay thế trên diện rộng bằng đồn điền cọ dầu. Việc này đang tàn phá các hệ sinh thái thủy sinh. Ảnh chụp tại Selangor, Malaysia, tháng 8/2013. © Matt Ford

Ô nhiễm môi trường đang gây ra hậu quả thảm khốc. Ở một số quốc gia, sự hiện diện rộng rãi của các hóa chất nhân tạo như thuốc chống trầm cảm hay thuốc tránh thai hiện được xem là gây hại không kém các hoạt động công nghiệp và nông nghiệp không bền vững.

Hoạt động lâm nghiệp cũng có thể gây hại cho đa dạng sinh học nước ngọt. Một ví dụ tàn phá nặng nề là việc các khu rừng ngập nước than bùn cổ xưa ở Đông Nam Á vẫn tiếp tục bị đốt. Biến đổi khí hậu cũng sẽ khiến nhiều loài tuyệt chủng khi nhiệt độ nước tăng lên.

Dù vậy, giới chính trị và công chúng vẫn còn ít nhận thức về những thách thức lớn mang tính toàn cầu đang đe dọa trực tiếp hoặc gián tiếp sự tồn tại của cá nước ngọt ngoài tự nhiên (Reid et al., 2013).

Hypancistrus zebra là một loài mang tính biểu tượng, đang bị đe dọa do đập Belo Monte xây trên sông Xingu, bang Pará, Brazil. © Andreas Werth

Sứ mệnh của FFSG rất đơn giản: làm cho mọi loài cá nước ngọt được coi trọng vì chính giá trị của chúng và được duy trì trong môi trường tự nhiên, bằng một cách tiếp cận trên diện rộng. Đây là nhóm chuyên gia về cá nước ngọt duy nhất có phạm vi hoạt động và chương trình nghị sự mang tầm toàn cầu.

Nhóm hướng tới bảo tồn và sử dụng bền vững cá nước ngọt cùng môi trường sống của chúng. Để làm được điều đó, họ tạo ra và phổ biến kiến thức khoa học vững chắc, tạo ra nhận thức rộng rãi về giá trị của cá nước ngọt và tác động đến quá trình ra quyết định ở mọi cấp.

Nhóm thành lập năm 2004 và họp phiên khai mạc năm 2005 tại Chester, Vương quốc Anh. Giáo sư Gordon McGregor Reid của Vườn thú Chester giữ chức Chủ tịch toàn cầu từ năm 2004. Trong thời gian đó, FFSG đã đi từ một ý tưởng mơ hồ thành một nhóm làm việc quốc tế năng động và thành công.

Từ tháng 12/2013, Tiến sĩ Richard Sneider sẽ đảm nhận vị trí Chủ tịch. Ông là CEO của One World Apparel LLC và Unger Fabrik LLC, thành viên Hội đồng của Chủ tịch (Chairman's Council) thuộc Conservation International, đồng thời ngồi trong hội đồng quản trị của Vườn thú Los Angeles và Viện Humpty Dumpty.

Tiến sĩ Roberto Reis, Chủ tịch khu vực Nam Mỹ của FFSG, mặc áo thun FFSG tại Barcelos, bang Amazonas, Brazil. © Padro Podesta Aquino

Hiện nay nhóm phủ 17 khu vực trên toàn cầu. Mỗi khu vực có một Chủ tịch khu vực hoặc hai Đồng chủ tịch. Tổng số thành viên vào khoảng 200 chuyên gia hàng đầu thế giới.

Ngoài việc duy trì mạng lưới toàn cầu này, FFSG còn là Cơ quan Sách Đỏ (Red List Authority) của IUCN. Mục tiêu cuối cùng của họ là phân loại chính xác cả 15.000 loài cá nước ngọt.

Nhóm cũng nhấn mạnh rằng bộ phận giáo dục và tiếp thị của vườn thú và thủy cung rất quan trọng. Chính họ là người truyền tải vấn đề, nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi và kêu gọi sự ủng hộ rộng rãi của công chúng lẫn giới chính trị cho các hành động bảo tồn.

Giáo sư Waikhom Vishwanath, Đồng chủ tịch khu vực Nam Á của FFSG, mặc áo thun FFSG tại một hội thảo ở Krishi Vighyan Kendra (Trung tâm Khoa học Nông nghiệp), huyện Thoubal, Manipur, Ấn Độ. Hội thảo có sự tham dự của người nuôi cá từ nhiều nơi trong bang cùng các diễn giả và chuyên gia tư vấn từ nhiều viện khác nhau. Người nuôi cá được mời trình bày các kỹ thuật nuôi cá sáng tạo, và ban tổ chức đã trao giải thưởng. © FFSG

Mỗi năm có khoảng 450 triệu lượt người ghé thăm hơn 315 thủy cung công cộng quy mô lớn. Riêng Vương quốc Anh đã có khoảng 3,9 triệu người chơi cá (Reid et al., 2013). Đây là một lượng khán giả tiềm năng rất lớn.

Đây cũng chính là thông điệp có từ ngày đầu của loạt bài này, nên được góp một phần sức trong thời gian tới là điều đặc biệt đáng mừng. Tháng 2/2014, FFSG sẽ khởi động một dự án khoa học công dân quốc tế mang tên 'Bioblitz'. Tin tức về dự án này và các chủ đề khác trong công việc của nhóm sẽ còn được cập nhật đến bạn.

Trong lúc chờ, bạn hãy ghé xem trang web mới của FFSG. Ở đó có thêm nhiều thông tin, kèm hướng dẫn trở thành thành viên nếu bạn là nhà ngư học hoặc đang làm công tác bảo tồn cá. Bạn cũng nên đăng ký nhận bản tin của nhóm, hoàn toàn miễn phí.

Tài liệu tham khảo

FFSG website: http://www.iucnffsg.org/

Reid, G. M., T. Contreras Macbeath, and K. Csatádi. 2013. Global challenges in freshwater-fish conservation related to public aquariums and the aquarium industry. International Zoo Yearbook 47(1): 6-45

Đọc thêm các bài khác trong loạt bài về bảo tồn.

Tất cả bài viết →