Giấc ngủ của ốc: tìm hiểu kỹ hơn về hành vi nghỉ ngơi

Ốc có ngủ không? Câu trả lời ngắn gọn là có. Có điều ốc không có hệ thần kinh trung ương như người, nên giấc ngủ của chúng không rõ ràng và khó đoán hơn. Thường thì ốc ngủ từng quãng ngắn, rải rác cả ngày lẫn đêm, chứ không ngủ một giấc dài liền mạch.

Khi ngủ, ốc thả lỏng chân, áo (mantle) và xúc tu. Nó cũng thôi dùng răng lưỡi (radula) để nạo thức ăn.

Nhiều người hay nhầm giấc ngủ bình thường của ốc với ngủ đông. Muốn phân biệt hai trạng thái này, bạn cần hiểu vì sao ốc ngủ và mỗi lần chúng thường ngủ bao lâu.

Phần dưới đây dựa vào các nghiên cứu khoa học để trả lời những câu hỏi đó, kèm thêm vài câu hỏi khác quanh chuyện ốc ngủ.

Hành vi của ốc

Chỉ cần ngồi ngắm ốc trong bể một lúc, bạn sẽ thấy hành vi của chúng chia được thành 6 nhóm:

• di chuyển,
• ăn,
• thu mình phòng vệ,
• đẻ trứng,
• hô hấp và
• trạng thái nghỉ (quiescence, tức là trạng thái bất hoạt).

Ốc không ngủ theo nghĩa thông thường như người. Vì vậy trạng thái bất hoạt của chúng có tên riêng là “quiescent” (trạng thái nghỉ). Ở trạng thái này, con vật nằm yên và trông như đang ngủ hoặc đang nghỉ. Giới khoa học gọi đây là hành vi giống giấc ngủ. Năm nhóm còn lại ở trên đều là hành vi hoạt động. Chỉ riêng trạng thái bất hoạt này là gần với giấc ngủ nhất.

Trạng thái nghỉ và trạng thái ngủ

Các nghiên cứu cho thấy trạng thái nghỉ không hoàn toàn giống ngủ. Lý do là có rất nhiều trạng thái khác trông gần như y hệt, ví dụ nằm nghỉ nhưng vẫn tỉnh, liệt, ngủ đông, lờ đờ (torpor), bất động (akinesis), tạm ngừng phát triển (diapause), ngủ hè (aestivation), bị gây mê và hôn mê.

Vì thế các nhà khoa học phải dựa thêm vào những đặc điểm khác để xác định con vật có đang ngủ hay không. Một trạng thái chỉ được coi là giống giấc ngủ khi đạt đủ 2 tiêu chí:

• Con vật đang nằm yên phải cử động trở lại được nhanh và dễ dàng.
• Phản ứng với kích thích giảm đi, nhưng phải hồi lại được. Nhờ tiêu chí này mới tách được giấc ngủ khỏi kiểu nằm nghỉ mà vẫn cảnh giác.

Thí nghiệm cho thấy ốc ở trạng thái nghỉ vẫn phản ứng, chỉ là chậm hơn hẳn. Lúc mới bắt đầu ăn, chúng cũng cắn thức ăn thưa hơn so với ốc đang hoạt động.

Dấu hiệu ốc đang ngủ

• Chân ốc ngắn lại và bè ra hơn so với lúc bò. Cả phần trước lẫn phần sau đều bớt thuôn dài. Tuy vậy ốc không rút hẳn vào vỏ.
• Xúc tu cũng co ngắn lại, lúc nhiều lúc ít, nhưng không thụt hẳn vào. Trông chúng mềm oặt hơn và đôi khi cong lại.
• Răng lưỡi (radula) không còn cử động nạo.
• Ốc đang nghỉ vẫn bám trên bề mặt. Nhưng khi ốc bám trên mặt thẳng đứng, người ta hay thấy vỏ hơi trễ ra khỏi bề mặt. Đây có thể là dấu hiệu cơ trục vỏ (columella) đã thả lỏng một phần.

Lúc ngủ, ốc thường không quay về hướng nào nhất định. Chúng cũng không chọn một chỗ cố định nào trong bể để ngủ.

Lưu ý. Ốc hay rơi khỏi thành bể, kể cả khi đang hoạt động. Với ốc nước cỡ nhỏ thì chuyện này thường không sao. Ốc cạn cỡ lớn thì khác. Vì vậy bạn không nên chọn chuồng thành cao để nuôi ốc châu Phi. Rơi xuống, ốc có thể bị hỏng vỏ và đổ bệnh. Vỏ hồi phục rất phức tạp và mất nhiều thời gian.

Ốc ngủ bao lâu?

Ốc chủ yếu là loài ăn đêm. Chúng hoạt động nhiều hơn vào ban đêm và hay nghỉ vào ban ngày. Ốc lại nằm ở bậc thấp trong chuỗi thức ăn. Nếu ngủ một mạch thật lâu, chúng sẽ dễ bị ăn thịt hơn rất nhiều, nên ốc không thể ngủ kiểu đó.

Thay vào đó, loài ốc nào cũng tự rơi vào trạng thái nghỉ nhiều lần, và các lần cách nhau không đều.

Lấy ví dụ ốc ao lớn (Lymnaea stagnalis). Nghiên cứu về cái gọi là giấc ngủ ở loài này cho thấy chúng tự rơi vào trạng thái nghỉ trong những quãng khá ngắn (22±1 phút). Tính trong thời gian dài, ốc ao dành khoảng 8-10% tổng thời gian để nghỉ. Con số này tương đương khoảng 2-2,5 giờ mỗi ngày.

Dĩ nhiên thời gian nghỉ có thể khác nhau tùy loài. Chẳng hạn, người ta quan sát thấy ốc cạn châu Phi cỡ lớn (như Achatina sp. và Archachatina sp.) ngủ lâu hơn hẳn, khoảng 4-5 giờ.

Ngủ, ngủ đông và thu mình vào vỏ khác nhau thế nào

Ngủ đông và ngủ là hai kiểu giảm hoạt động khác nhau.

• Ngủ đông

Ngủ đông là một trong những cách phổ biến nhất để ốc vượt qua điều kiện bất lợi, chẳng hạn trời lạnh, không đủ độ ẩm hay thiếu thức ăn. Ốc nào không ngủ đông được khi gặp điều kiện xấu thì có thể chết. Thậm chí cả loài có thể bị tuyệt chủng.

Khi ngủ đông, ốc tự bịt mình trong vỏ bằng một lớp màng gọi là epiphragm. Nó giảm trao đổi chất và tạm ngừng di chuyển, ăn uống lẫn tăng trưởng. Nói gọn lại, ốc sống sót được là nhờ cơ chế này.

Lưu ý. Epiphragm là lớp màng làm từ chất nhầy đã cứng lại, trong đó có protein hòa tan và các hạt canxi cacbonat. Sau khi bịt miệng vỏ, lớp màng này khô lại. Giữa thân ốc và lớp màng có một lớp không khí để ốc thở.

Chuyện thú vị. Đã có những con ốc ngủ đông từ 2 đến 4 năm, rồi hoạt động trở lại khi có đủ thức ăn và độ ẩm.

• Ngủ

Còn ngủ chỉ là trạng thái giảm ý thức. Khác biệt chính là khi ngủ, trao đổi chất của ốc cũng chậm lại, nhưng thân nhiệt vẫn giữ khá ổn định.

• Thu mình vào vỏ

Đây là trạng thái nguy hiểm, vì ốc không tự tỉnh lại được. Thân ốc rút sâu vào trong vỏ, còn miệng vỏ thì không có màng epiphragm bịt lại.

Bạn cần phân biệt cho rõ ngủ, ngủ đông và thu mình vào vỏ. Ốc có thể nằm thu mình rất lâu, kèm theo các triệu chứng như lờ đờ, bỏ ăn và thân teo lại.

Tình trạng này phát hiện càng sớm càng tốt. Sau đó bạn cần tìm ra nguyên nhân và bắt đầu chữa trị.

Vì sao ốc ngủ đông hoặc thu mình vào vỏ

Ốc có thể rơi vào các trạng thái này vì mấy nguyên nhân chính sau:

• Nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp
• Độ ẩm không đủ
• Bị stress
• Bị thương
• Thiếu thức ăn
• Ký sinh trùng
• Nước kém chất lượng (với ốc nước) hoặc nền kém chất lượng (với ốc cạn)

Nếu nuôi ốc cạn hay ốc nước làm thú cưng, bạn hãy giữ điều kiện sống thật phù hợp để chúng không phải ngủ đông hay thu mình vào vỏ. Chịu khó theo dõi thường xuyên và xử lý sớm khi có vấn đề thì ốc sẽ khỏe và năng động.

Nếu ốc tự ngủ đông, chỉ nên để nó ngủ 1-2 tháng, không hơn. Nguy hiểm nhất là khi ốc tỉnh dậy, bò một lúc rồi lại ngủ đông hoặc thu mình vào vỏ. Mỗi lần tỉnh, ốc mất đi một ít nước, tức là sụt cân. Lượng nước đó không được bù lại vì ốc không ăn. Thế là ốc càng rút sâu vào vỏ. Tỉnh dậy càng nhiều lần, ốc càng ít sức để tạo màng epiphragm bảo vệ. Thân nó cũng teo dần, và càng về sau càng khó đánh thức.

Cách đánh thức ốc đang ngủ đông

Nếu ốc đã ngủ đông và bạn muốn đánh thức nó, hãy chuẩn bị trước.

Với ốc nước, bạn chỉnh thông số nước trong bể về mức tối ưu. Với ốc cạn, bạn dọn chuồng, thay nền và kiểm tra độ ẩm. Ngoài ra bạn cần chuẩn bị sẵn đủ các loại thức ăn cần thiết.

Chuẩn bị xong thì bắt đầu đánh thức ốc theo các bước sau:

• Xịt nước ấm lên ốc.
• Nếu ốc chưa tỉnh, cầm ốc để dưới vòi nước ấm.
• Cho ốc ăn. Với ốc cạn, đặt ốc vào đĩa nước có pha sữa.
• Khi ốc đã tỉnh, đừng để nó tự ngủ lại. Sau đợt ngủ đông, cơ thể ốc đã kiệt sức và có thể không qua nổi lần ngủ đông thứ hai.

Ốc ngủ đông ngoài tự nhiên

Với ốc, ngủ đông là chuyện hoàn toàn tự nhiên. Khi môi trường trở nên khắc nghiệt, ốc bắt đầu tìm chỗ thích hợp để ngủ đông. Mỗi loài lại ưa một kiểu chỗ khác nhau.

Có loài chui xuống đất hoặc rúc vào lớp lá rụng khi gặp hạn hán hay trời lạnh. Những loài sống ở vĩ độ phía nam có thể bám lên thân cây, còn ốc ở vùng khô hạn thì bám lên lá cây. Ốc cạn nằm trong đất với miệng vỏ hướng lên trên, rồi tiết ra một chất để bịt kín miệng vỏ.

Trong thời gian ngủ đông, ốc có thể sụt tới 25-30% trọng lượng cơ thể. Ốc sụt cân nhiều nhất trong 2-3 tuần đầu.

Kết luận

Ốc có ngủ. Nhưng vì không có hệ thần kinh trung ương, giấc ngủ của chúng không rõ ràng và dễ đoán như ở người. Thuật ngữ “quiescent” (trạng thái nghỉ) là cách gọi sát nhất với kiểu ngủ của ốc, và người ta dùng nó để chỉ trạng thái bất hoạt này.

Ốc ngủ từng quãng ngắn cả ban ngày lẫn ban đêm. Lúc ngủ, thân ốc thả lỏng và răng lưỡi ngừng nạo. Tùy loài, mỗi ngày ốc thường ngủ khoảng 2-5 giờ.

Hỏi đáp từ phần bình luận

Một người nuôi ốc cạn châu Phi kể rằng khi ốc đang nghỉ, cặp xúc tu mắt của chúng đung đưa qua lại như cần gạt nước. Người này liên tưởng tới giấc ngủ REM. Đôi khi ốc còn giật giật nhẹ và nạo thức ăn rất chậm, trông như đang mơ. Chỗ người này ở, mùa này ban ngày rất nóng, nên ốc gần như nằm im cả ngày và chủ yếu hoạt động vào ban đêm.

Những biểu hiện này nghe giống trạng thái nghỉ bình thường, chứ không phải giấc ngủ theo kiểu của người. Ốc không có giấc ngủ REM và cũng không có bộ não tập trung. Hệ thần kinh của chúng chỉ là một cụm hạch thần kinh, nên chúng không mơ. Dù vậy, ốc vẫn có những lúc nằm yên, thả lỏng và phản ứng chậm hơn. Xúc tu mắt đung đưa và nạo chậm nhiều khả năng chỉ là hoạt động thần kinh ngẫu nhiên. Đó cũng có thể là những cử động nhỏ khi cơ thể đang ở trạng thái tiết kiệm năng lượng.

Trời nóng có lẽ đã đẩy ốc sang lịch sinh hoạt về đêm. Nếu ban đêm ốc vẫn hoạt động và vẫn ăn thì chúng vẫn ổn.