Giun chỉ (Tubifex): đặc điểm và hướng dẫn nuôi

Giun chỉ Tubifex còn có tên là giun bùn, giun cống hay giun nước thải. Đây là một loài giun đốt sống dưới nước, gặp ở sông, suối và cả trong các trạm xử lý nước thải. Dân chơi hay dùng chúng làm thức ăn sống cho cá cảnh nước ngọt, cua, tôm càng, kỳ nhông axolotl, ếch, v.v.

Phần dưới đây nói về đặc điểm sinh học, môi trường sống, giá trị dinh dưỡng và cách nuôi giun Tubifex. Chăm, thu và bảo quản giun cho đúng cách cũng quan trọng không kém, nên mỗi việc có một phần riêng.

Bạn sẽ hiểu thêm về đặc điểm và tập tính của loài giun này, gồm vòng đời, nơi sống và giá trị dinh dưỡng. Kèm theo là hướng dẫn chi tiết cách nuôi, cho ăn, thu và bảo quản giun để làm thức ăn sống cho vật nuôi trong bể.

Giun Tubifex là gì?

Giun Tubifex thuộc chi Tubifex, họ Tubificidae, ngành giun đốt (Annelida). Loài người ta hay dùng nhất để cho thú cưng và cá cảnh ăn là Tubifex tubifex.

Thật ra đến giờ vẫn chưa ai biết chính xác có bao nhiêu loài Tubifex, vì giới khoa học vẫn đang nghiên cứu chúng. Có ước tính cho rằng con số này có thể hơn 20 loài.

Có loài màu đậm, có loài màu nhạt hơn. Hình dáng, kích thước và hoa văn trên thân mỗi loài cũng khác nhau. Dù vậy, người chơi bình thường gần như không phân biệt nổi các loài này.

Môi trường sống và phân bố

Giun Tubifex sống ở nước ngọt như sông, suối và hồ. Chúng nằm trong lớp trầm tích dưới đáy, thường ở những chỗ nhiều chất hữu cơ.

Người ta hay bắt gặp chúng ở những nơi ô nhiễm nặng như trạm xử lý nước thải. Cái tên “giun bùn” hay “giun cống” cũng từ đó mà ra.

Mô tả

• Kích thước. Giun Tubifex là loài giun nước ngọt nhỏ, thường chỉ dài 0,5 – 6 cm.
• Màu sắc. Giun thường có màu đỏ hoặc nâu. Tuy vậy, màu của chúng có thể đổi theo môi trường sống và thức ăn.
• Cấu tạo cơ thể. Thân giun hình trụ, đối xứng hai bên và gồm một chuỗi đốt nối nhau (metamere).

Giun Tubifex không có hemoglobin. Chúng lấy oxy từ nước nhờ một loại protein khác tên là hemocyanin. Loại protein này có trong máu của nhiều động vật không xương sống. Hemocyanin có màu xanh khi gắn oxy và trở nên không màu khi mất oxy. Giun sống được dưới nước là nhờ hemocyanin chở oxy đi khắp cơ thể.

Tập tính

Nhìn chung giun Tubifex sống tĩnh tại, tức là rất ít khi di chuyển. Chúng thường ở yên trong lớp trầm tích dưới đáy. Phần lớn thời gian chúng rúc trong đó và ăn chất hữu cơ sẵn có quanh mình.

Giun bò rất chậm. Lúc kiếm ăn, chúng thường cắm đầu xuống lớp trầm tích, còn đuôi thì chĩa lên trên và vẫy liên tục để lấy oxy.

Khi bị động, chúng cuộn tròn người lại.

Có một chuyện khá thú vị. Giun Tubifex sống được trong lớp trầm tích một thời gian mà không cần nước, vì chúng lấy oxy ngay từ lớp trầm tích đó.

Phân biệt giun Tubifex và giun đen (Blackworm)

Nhiều người chơi hay nhầm giun Tubifex với giun đen, vì cả hai đều là thức ăn sống quen thuộc cho cá và các vật nuôi dưới nước khác. Thật ra đây là hai loài khác nhau, mỗi loài có đặc điểm riêng.

Khả năng thích nghi. Một nghiên cứu cho thấy giun Tubifex chịu thiếu oxy giỏi hơn. Chúng sống được khá lâu trong điều kiện này nhờ chuyển sang trao đổi chất kỵ khí. Giun đen thì chỉ cầm cự được một thời gian ngắn khi thiếu oxy.

Ngoài ra, người ta xem giun đen bổ hơn giun Tubifex. Với phần lớn vật nuôi dưới nước, giun đen cũng là nguồn thức ăn tốt hơn.

Vòng đời

Giun Tubifex trải qua nhiều giai đoạn phát triển trong đời. Trứng nở ra ấu trùng, rồi ấu trùng lớn dần cho đến khi trưởng thành. Cụ thể từng bước như sau:

• Sinh sản. Giun Tubifex là loài lưỡng tính, tức là mỗi con có cả cơ quan sinh dục đực lẫn cái. Dù vậy, chúng thường sinh sản hữu tính. Rất hiếm khi người ta thấy chúng sinh sản vô tính bằng cách tự đứt đoạn. Ngược lại, kiểu sinh sản vô tính bằng trinh sản (đẻ trứng không cần thụ tinh) thì khá phổ biến.
• Trứng. Giun trưởng thành đẻ trứng trong kén, tối đa 300 trứng. Các nhà khoa học đã tính được rằng ở Tubifex tubifex, mỗi kén có trung bình 4 – 11 phôi. Mỗi con giun đẻ trung bình 5 – 18 kén.
• Phát triển phôi. Giai đoạn này thường kéo dài ít nhất 7 ngày. Ở nhiệt độ thấp như 15°C chẳng hạn, phôi phải mất 20 ngày mới nở.
• Trưởng thành. Thông thường giun mới nở sẽ bắt đầu sinh sản sau 30 ngày. Nếu nhiệt độ cao, giun con có thể trưởng thành chỉ sau 2 tuần. Khi đó vòng đời ngắn đi đáng kể.
• Tuổi thọ. Vòng đời điển hình của loài giun này là 20 – 62 ngày.

Giun Tubifex làm thức ăn sống

Người ta xem giun Tubifex là thức ăn bổ vì chúng có các axit amin thiết yếu, nhiều protein và chất béo. Trong giun còn có một ít carbohydrate và khoáng chất như canxi, phốt pho và sắt.

Giun Tubifex còn sống được xem là bổ hơn giun đông lạnh.

Giá trị dinh dưỡng của giun cũng có thể thay đổi theo môi trường chúng sống. Giun lớn lên ở chỗ ô nhiễm nặng có thể mang vi khuẩn có hại hoặc ký sinh trùng. Giun như vậy thì không nên cho vật nuôi ăn.

Vật dụng cần để nuôi giun Tubifex

Muốn nuôi giun Tubifex tại nhà, bạn cần chuẩn bị những thứ sau:

• Giun Tubifex làm giống ban đầu.
• Thùng nuôi là bể kính hoặc hộp nhựa, ví dụ một cái thùng nhựa.
• Nền, loại nào cũng được. Bạn có thể dùng than bùn (peat moss), cát hoặc đất.
• Lọc, loại nào cũng được.
• Đá sủi để cấp oxy.
• Vợt cá để vớt giun.
• Thức ăn, có thể là spirulina, thức ăn cá hoặc rau củ chần sơ.

Cách set bể cơ bản

• Rải một lớp nền mỏng vào bể. Xin nhắc lại là không cần nhiều nền đâu. Lớp nền dày 1 cm là đủ.
• Lắp lọc rồi cho nước vào. Nước chỉ cần ngập hết lọc là được, không cần nhiều hơn. Phần lớn trường hợp, mực nước 15 – 20 cm là đủ. Bạn có thể tận dụng nước cũ từ những lần thay nước.

Các thông số cần đạt như sau:

• Nhiệt độ tối ưu 20 – 25°C.
• pH 6,0 – 8,0.
• Oxy hòa tan 2 – 8 mg/L.

Kích thước bể

Bể to hay nhỏ thật ra không quan trọng. Bạn nuôi trong một hũ nhỏ chừng 4 lít cũng được, nuôi trong bể thật to cũng được.

Bể tối thiểu phải bao nhiêu thì tùy vào số giun bạn định nuôi.

Nhiệt độ

Nhiệt độ tối ưu để nuôi giun Tubifex là 20 – 25°C. Trong khoảng này giun sống khỏe, lớn nhanh và sinh sản tốt.

Thí nghiệm cho thấy ở 4°C, giun ăn rất ít và lớn rất chậm.

Oxy và sục khí

Như đã nói ở trên, giun Tubifex chịu được tình trạng mất oxy hoàn toàn trong thời gian dài (tới 25 ngày) nhờ chuyển sang trao đổi chất kỵ khí.

Tuy vậy, thiếu oxy không phải là điều kiện tốt để giun lớn và đẻ. Vì thế bạn rất nên sục khí cho bể, sục kiểu nào cũng được.

Ánh sáng

Giun Tubifex nhạy cảm với ánh sáng. Chúng cần chỗ tối và mát để sống và sinh sôi. Tốt nhất bạn đặt bể ở nơi ít sáng hoặc tối.

Giun Tubifex sợ ánh sáng. Vì vậy, chỉ cần ánh sáng sẵn có trong phòng là quá đủ.

Ngoài tự nhiên, loài giun này thường sống ở nơi rất ít hoặc không có ánh sáng, như đáy sông, đáy suối hay trạm xử lý nước thải.

Nền

Bạn vẫn nuôi được giun trong bể không nền. Có điều đây không phải cách nuôi tốt nhất.

Một nghiên cứu cho thấy giun họ Tubificidae kiếm ăn chủ yếu ở lớp nền trên cùng, sâu khoảng 2 – 8 cm. Vì vậy bạn không cần trải nền dày. Một số loại nền hay dùng:

• Cát,
• Hỗn hợp than bùn,
• Đất.

Lọc

Nói cho đúng thì lọc không bắt buộc. Giun họ Tubificidae rất khỏe và sống được cả trong môi trường khắc nghiệt. Vì thế bạn có thể thả giun nuôi luôn mà không cần chạy vi sinh cho bể trước.

Dù vậy, bể nhỏ thì về lâu dài vẫn nên có lọc. Nói đơn giản, lọc là tấm lưới an toàn phòng khi có gì trục trặc.

Cái khó của bể nhỏ là thông số nước rất khó giữ ổn định liên tục. Bể nhỏ mà gặp sự cố thì mọi thứ xấu đi rất nhanh, nhiều khi bạn không kịp trở tay.

Cho giun Tubifex ăn

Giun Tubifex là loài ăn mùn bã. Thức ăn chính của chúng là vi khuẩn trong lớp trầm tích. Chúng lấy vi khuẩn bằng cách nuốt các hạt trầm tích liên tục.

Thí nghiệm cho thấy khi nuôi trong bể, giun phát triển tốt nhất với:

• thức ăn cá (như Tetramin, Spirulina, v.v.).
• rau củ chần sơ.

Dù vậy, chúng ăn được gần như mọi thứ, từ cám lúa mì cho đến phân bò.

Cho giun ăn bao nhiêu

Thông thường, bạn cho giun ăn 2 hoặc 3 ngày một lần.

Chăm sóc

Khi mẻ nuôi đã chạy ổn, giun Tubifex gần như không tốn công chăm. Nếu điều kiện tối ưu, bạn sẽ có nguồn giun dồi dào.

• Theo dõi thông số nước và nhiệt độ.
• Thay nước. Cứ 3 – 5 ngày bạn thay 10 – 30% nước, vì thức ăn và chất thải trong bể có thể làm nước xấu đi đáng kể.
• Cho ăn đều đặn.

Thu hoạch

Giun Tubifex lớn rất nhanh. Sau vài tuần nuôi, khi giun đã sinh sôi và đàn đạt số lượng bạn muốn thì có thể bắt đầu thu.

Các bước thu giun như sau:

• Chuẩn bị thùng thu. Đổ nước sạch vào một cái xô hoặc thùng nhựa.
• Tách giun khỏi nền. Lấy một ít nền có giun trong thùng nuôi, cho vào thùng thu. Vắt nhẹ phần nền cho giun tách ra.
• Gom giun. Giun sẽ chui ra khỏi nền. Bạn dùng vợt cá vớt lên rồi rửa sạch.

Bảo quản

Có vài cách bảo quản giun sau khi thu. Chọn cách nào là tùy bạn định dùng giun vào việc gì và cần giữ trong bao lâu. Một số cách như sau:

• Đông lạnh. Cách này hợp với giun chưa cần dùng tới trong thời gian dài. Giun đông lạnh giữ được 3 – 4 tuần. Khi cần thì bạn rã đông rồi cho vật nuôi ăn.
• Sấy khô. Sấy khô cũng là một cách bảo quản. Tuy vậy, không nên dùng cách này, vì sấy có thể làm giảm giá trị dinh dưỡng và thay đổi kết cấu của giun.

Kết luận

Nhiều người chọn giun Tubifex làm thức ăn sống vì chúng giàu protein. Giun có sức sống dai nên nuôi tại nhà khá dễ. Loài giun nước này nổi tiếng chịu ô nhiễm rất giỏi.

Tự nuôi giun ở nhà có thể là cách tiết kiệm để vật nuôi của bạn luôn có thức ăn đều đặn.

Có điều, muốn được kết quả tốt nhất thì bạn phải cho giun điều kiện tối ưu để sống và sinh sản.