Hoàn thiện bể gỗ ép 1.400 lít nuôi cá rồng: lọc, đèn, chi phí

Bể gỗ ép (plywood) chống thấm bằng sơn epoxy là cách rẻ nhất để có một bể thật to, đúng kích thước mình muốn. Đóng xong thân bể mới là một nửa chặng đường. Phần còn lại là chọn đèn, nắp, lọc, bơm, sưởi sao cho cả hệ thống chạy êm, ít tốn điện và hợp với con cá sẽ sống trong đó.

Bài này đi qua toàn bộ một hệ thống bể gỗ khoảng 1.400 lít nuôi một con cá rồng châu Á (Scleropages formosus) dòng blue base crossback dài chừng 40–45 cm. Bạn sẽ thấy vì sao từng thứ được chọn, nước chạy trong hệ thống thế nào, và tổng chi phí là bao nhiêu.

Vì sao cá rồng cần bể cao và chỗ đặt có người qua lại

Con cá rồng này trước đây sống trong một bể thấp đặt sát góc phòng kho. Chủ chỉ gặp nó lúc cho ăn. Kết quả là cá hay hoảng, có lúc lờ đờ, thường xuyên nhảy và tự làm mình trầy xước.

Trong video

• Xem video từ ▶ 0:49 Cá rồng bơi gần mặt nước trong bể tối, thân ánh xanh rất rõ.
• Xem video từ ▶ 1:39 Cá rồng bơi trong bể dài, thấy rõ khoảng nước còn hạn chế.

Có hai nguyên nhân nhiều khả năng nhất. Một là bể quá thấp so với kích thước cá khi nó lớn lên. Hai là cá ít được tiếp xúc với người nên dễ giật mình. Bể mới cao gấp đôi bể cũ và đặt ngay trong phòng sinh hoạt của gia đình. Hai tháng chạy bể, cá không nhảy lần nào và ăn uống khỏe hẳn.

Bể hiện để trống, không nền, không lũa. Sau này có thể thêm một khúc lũa lớn rồi buộc rêu java, dương xỉ java và ráy (Anubias) lên. Muốn vậy thì phải nâng cấp đèn.

Đèn và nắp: rẻ mà vẫn đẹp

Đèn là dải LED tự làm, giá khoảng 25 USD, ăn chưa tới 10 W. Đèn này chỉ đổi được màu và chỉnh độ sáng, không đủ mạnh để trồng cây. Với bể chỉ nuôi cá thì như vậy là đủ. Lòng bể sơn epoxy đen, đèn đặt dịch về phía trước, nên mọi thứ xung quanh chìm vào bóng tối và con cá trông như đang lơ lửng giữa bể.

Nắp bể làm từ tấm nhựa lượn sóng trong suốt, loại hay dùng lợp nhà kính. Tấm này nhẹ, trong, dễ cắt và gần như không vỡ. Cả bể lợp hết chừng 10 USD. Nẹp trên của bể được đóng sẵn để tấm nắp nằm khít, phẳng mặt bên trong. Đóng nẹp theo kiểu này tốn công hơn một chút nhưng đáng làm, nhất là với cá rồng hay nhảy.

Tính đúng lượng nước thật trong bể

Bể có kích thước ngoài khoảng 198 × 97 × 74 cm, tức chừng 1.400 lít nếu tính theo kiểu các hãng vẫn ghi. Con số đó là thể tích chiếm chỗ bên ngoài, không phải lượng nước bể chứa. Thực tế bể chỉ chứa khoảng 1.135 lít.

Trong video

• Xem video từ ▶ 4:06 Bể lớn nhìn từ phía trước, mực nước thấp hơn miệng bể.
• Xem video từ ▶ 4:56 Cận cảnh mặt nước nằm thấp hơn miệng bể vài phân.

Muốn biết lượng nước thật, hãy đo kích thước lòng trong và lấy chiều cao mực nước thực, không lấy chiều cao bể. Hầu hết các bể đều để mặt nước thấp hơn miệng bể 2,5–5 cm. Lượng nước thật là con số bạn cần khi tính công suất lọc, lưu lượng bơm và công suất sưởi.

Chiều cao 74 cm của bể này chia ra như sau:

• Khoảng 5 cm trên cùng là phần nẹp gia cố.
• Khoảng 5 cm tiếp theo là khoảng trống giữa nẹp và mặt nước.
• Khoảng 63 cm còn lại là cột nước thật.

Khoảng trống trên mặt nước dành cho cá. Cá rồng là cá ăn tầng mặt, khi đớp mồi thường trồi nửa đầu hoặc cả đầu lên khỏi nước. Có khoảng trống thì cá ăn mà không đập đầu vào nắp.

Chọn lọc nào cho bể to trong phòng ở

Hệ thống dùng lọc tràn kiểu nhỏ giọt (wet/dry hay trickle filter). Lọc tầng sôi (fluidized bed) bị loại vì ồn và tốn kém. Nó cần vật liệu lọc đắt, cần máy sục khí lớn, cần thêm vật tư để chế, và ăn thêm điện. Lý do chính vẫn là tiếng ồn. Bể đặt trong phòng gia đình sinh hoạt thì phải êm.

Giữa lọc nhỏ giọt và sump ngập hoàn toàn, lọc nhỏ giọt được chọn vì thiết kế đơn giản, ít thứ phải để ý, dễ vệ sinh. Với bể nuôi một con cá lớn như thế này, lọc nhỏ giọt cho thấy hiệu quả hơn sump ngập. Đây là nhận xét theo điều kiện cụ thể của bể này, không phải bể nào cũng vậy.

Cấu tạo sump khá đơn giản:

• Thân sump là một bể kính cũ khoảng 265 lít. Không có bể cũ thì một thùng nhựa lớn cũng làm được.
• Khay nhỏ giọt cắt từ đáy một thùng nhựa.
• Vật liệu lọc là bio ball cũ còn giữ lại. Nếu không có thì dùng miếng cọ nồi bằng nhựa, rẻ mà hiệu quả gần như tương đương.
• Nắp sump làm từ phần nhựa lượn sóng thừa khi cắt nắp bể.

Bơm, sưởi và chuyện tiền điện

Bơm hồi là loại bơm DC của Jebao (nay mang tên Jecod), lưu lượng danh định khoảng 8.300 lít/giờ. Sau hao hụt do cột áp, bơm còn đẩy được chừng 5.700 lít/giờ, tức nước trong bể quay vòng khoảng 5 lần mỗi giờ. Đây là mức nhắm tới từ đầu. Bơm khởi động êm, dòng nước tăng dần chứ không phụt mạnh ngay. Bơm có bộ chỉnh lưu lượng đi kèm và chỉ ăn 68 W, khoảng một nửa so với các bơm cùng cỡ. Giảm lưu lượng thì điện tiêu thụ cũng giảm theo. Bơm mới dùng được hai tháng, chạy tốt và êm, nhưng chưa đủ lâu để khuyên mọi người mua.

Sưởi gồm hai cây có sẵn: một cây Eheim 300 W và một cây ViaAqua 200 W. Tổng 500 W, hơi dư so với nhu cầu, nhưng mùa đông sẽ cần đến. Bể gỗ giữ nhiệt tốt hơn hẳn bể kính hay bể acrylic, nên công suất này đủ cho hơn 1.100 lít nước.

Công suất tối đa cả hệ thống dưới 600 W, và không phải lúc nào cũng chạy hết mức. Theo đo bằng ổ cắm đo điện, bể tốn khoảng 15 USD tiền điện mỗi tháng. Gắn một cái đồng hồ đo điện cho bể to là thói quen nên có.

Nước chạy trong hệ thống thế nào

1. Bơm đẩy nước từ sump lên bể chính qua ống lock-line, chia làm hai hướng.
2. Nước tràn vào hai ống tràn phi 60 gắn trên bulkhead xuyên vách hông bể. Đầu co được cắt bớt để chỉnh mực nước cho đúng. Khả năng thoát của ống tràn khoảng gấp đôi lưu lượng thực, nên dư an toàn. Co quay miệng lên trên nên ống tràn hút luôn lớp váng mặt.
3. Nước chảy theo ống xuống qua tủ, vào tháp lọc qua nắp. Bông lọc chặn cặn trước.
4. Khay nhỏ giọt rải đều nước lên bio ball. Nước nhỏ giọt qua vật liệu tạo môi trường giàu oxy cho vi sinh, đây là lý do lọc nhỏ giọt mạnh.
5. Nước xuống đáy sump, chảy qua sưởi và bơm, rồi quay lại bể chính.

Toàn bộ đường ống đi qua vách hông bể. Hai bên hông có một khoảng che khuất vài cm nên nhìn từ phía trước không thấy ống, lòng bể cũng không bị chiếm chỗ. Tháp lọc được kê cao khỏi đáy sump. Khoảng trống bên dưới dùng để ngâm sẵn vài túi vật liệu lọc. Khi cần dựng bể cách ly, bể bệnh hay bể tạm, bạn chỉ việc lấy túi vật liệu đã có vi sinh ra dùng, khỏi chờ chạy vi sinh lại từ đầu.

Tổng chi phí và những chỗ còn muốn sửa

Con số thấp vì tận dụng rất nhiều đồ cũ: bể sump, bio ball, sưởi đều có sẵn. Đồ thủy sinh không dùng nữa thì cứ cất đi, sớm muộn gì cũng có lúc cần.

Hệ thống vẫn còn vài chỗ muốn cải tiến. Ống tràn còn hơi ồn. Hai cái co 5 cm chỉ là giải pháp tạm, sau này có thể thay bằng một máng tràn nhỏ. Hệ thống cũng cần thêm bộ châm nước nhỏ giọt để thay nước tự động. Đèn sẽ phải nâng cấp nếu quyết định thêm lũa và cây.

Bắt đầu từ đâu

• Đo lòng trong bể và chiều cao mực nước thật để tính lượng nước, rồi từ đó chọn bơm, lọc, sưởi.
• Nếu nuôi cá rồng hay cá ăn mặt, chừa khoảng 5 cm giữa mặt nước và nắp, và làm nắp khít để chống nhảy.
• Bể đặt trong phòng ở thì ưu tiên lọc nhỏ giọt cho êm, nhắm lưu lượng qua lọc khoảng 5 vòng mỗi giờ.
• Lục lại kho đồ cũ trước khi mua mới, và gắn ổ đo điện để biết bể thật sự tốn bao nhiêu.