Kiểm soát tảo 101: Làm thế nào để ngăn tảo phát triển trong bể thủy sinh?

Giới thiệu

Các cách diệt tảo có thể hiệu quả, nhưng không nên lấy đó làm cách mặc định để giữ bể sạch. Những bể sạch nhất là bể được thiết kế tốt nên tự kháng được tảo. Phần dưới đây đi qua những điểm chính khi thiết kế một bể kháng tảo. Đó là thiết bị chọn ngay từ lúc set bể, lượng hardscape (đá, lũa) dùng trong bể và tỷ lệ diện tích nền được trồng cây. Cách giữ một bể trồng kín cây kiểu "Dutch" không bị tảo khác khá xa cách giữ một bể Iwagumi trồng thưa.

Dưới đây là những yếu tố chính quyết định bể có tảo hay không, kèm vài bể làm ví dụ. Hai kiểu bể rất khác nhau, nhưng thiết kế đúng thì kiểu nào cũng kìm được tảo. Yếu tố đầu tiên là cây khỏe tự có sức kháng tảo.

1. Cây khỏe kháng tảo, cây yếu hút tảo

Cây khỏe, được cung cấp đủ dinh dưỡng, ánh sáng và carbon trong môi trường thuận lợi, sẽ tiết ra các chất kháng khuẩn ngăn mầm bệnh và tảo tấn công. Cây yếu vì thiếu những thứ nó cần sẽ dồn sức bảo vệ những lá non nhất, còn phần lá già thì xuống cấp nhanh. Vì vậy khi tảo tấn công một cây, bạn thường thấy lá già bị trước, còn lá mới vẫn tươi và sạch.

Ngọn các cây thân mọc sát mặt nước nhận lượng ánh sáng cực lớn, vượt quá 400 umol PAR. Thế mà những ngọn này vẫn sạch tảo. Nếu chỉ riêng ánh sáng đã gây tảo thì phần ngọn phải bị nặng nhất, nhưng thực tế không phải vậy. Cây khỏe tự kháng được tảo.

Cây yếu do thiếu dinh dưỡng thường ra lá non nhợt màu, và những lá này hay bị tảo bám. Bể trong ảnh này nhiều khả năng nhận ít sáng hơn hẳn bể phía trên. Dù vậy, cây yếu vẫn kéo theo tảo, kể cả khi đèn yếu hơn.

Giữ cây khỏe là việc ưu tiên

Trồng cho cây khỏe nghe thì đơn giản nhưng có nhiều mặt cần lo. Về cơ bản, cây nào cũng cần được cấp dinh dưỡng, carbon và ánh sáng đều đặn mới lên tốt. Ba thứ này được gọi là 3 trụ cột của sự phát triển của cây, và mỗi thứ đều có phần hướng dẫn chi tiết riêng.

Nhưng đó chưa phải là tất cả. Cách chăm cây, độ trưởng thành sinh học của bể và độ ổn định của bể cũng ảnh hưởng đến chuyện cây lên tốt hay không. Chọn cây cũng phải tính kỹ. Có loài cần nhiều sáng hoặc nhiều dinh dưỡng hơn loài khác. Có loài lên tốt hơn hẳn khi châm CO2, trong khi có loài trồng dễ trong bể low-tech (bể không châm CO2). Có cây thích nước mềm, có cây thích nước cứng.

Người trồng tốt nhóm cây này chưa chắc đã trồng được nhóm khác. Riêng cây thân thì cần những kỹ thuật chăm sóc riêng.

Cây to, khỏe (sword, sen, crinum) kháng tảo tốt hơn cây nhỏ (cây trải thảm và rêu). Cây mọc nhanh, mạnh (water wisteria, các loại cây thân to) kháng tảo tốt hơn cây mọc chậm (dương xỉ Java, Anubias, Alternanthera reineckii). Do cách bố trí bể và hướng dòng chảy, có bể chỉ bị tảo ở một khu vực nhất định. Trồng cây to, khỏe vào đúng những chỗ này có thể dứt được tảo dai dẳng.

Loài khó = khó giữ cây khỏe = khó kiểm soát tảo

Cây đòi hỏi điều kiện khắt khe thì theo lẽ tự nhiên cũng dễ bị tảo hơn. Lý do là nhiều người có thể không đáp ứng đủ nhu cầu của chúng, và cây phải sống trong trạng thái stress. Trồng phần lớn là cây khỏe, xen vài loài khó, thì nhìn chung bể dễ chăm hơn. Nếu mới chơi, bạn đừng mua nhiều loài khó cùng lúc. Hãy sưu tầm dần và cho mình thời gian hiểu nhu cầu của từng cây. Nếu tảo cứ bám dai dẳng trên đúng một loài hay một nhóm cây, đổi sang loài khỏe hơn là cách dễ nhất để thoát. Đôi khi chỉ cần dời cây khó sang chỗ khác trong bể. Có thể nó cần thêm chút dòng chảy hoặc ánh sáng mà chỗ mới có.

Trồng chung cây ưa sáng mạnh (Hygrophila sp Chai) với cây ưa sáng dịu (Anubias white petite) cho ảnh đăng mạng rất đẹp, nhưng chăm thì khó. Đèn mạnh thì tảo sẽ mọc trên Anubias vốn lớn chậm. Đèn yếu thì Hygrophila sp Chai lên form không đẹp và dễ rụng lá già hơn.

Thích nghi với thay đổi môi trường

Mỗi khi điều kiện sinh trưởng thay đổi mạnh, cây phải dồn năng lượng để lập trình lại hệ enzyme cho hợp với điều kiện mới. Ví dụ, khi chuyển một cây thủy sinh từ bể nhiều CO2 sang bể ít CO2, cây sẽ dồn sức tạo thêm các protein và enzyme hấp thu CO2 để bù cho lượng CO2 bị hụt. Trong lúc thích nghi, cây ưu tiên các chức năng sống còn, nên còn ít năng lượng để tiết chất kháng khuẩn tự vệ.

Khi bị stress, cây thường bỏ bảo vệ những lá già, kém giá trị trước tiên. Tảo liền chớp cơ hội mọc lên những lá này (thường là lá già). Nếu cây hồi lại kịp, những lá bị tảo thường cũng hồi lại được. Nhưng nhiều khi cây chọn dồn sức ra lá mới và hy sinh những lá già nhất. Lá già đã hỏng thì không lành lại, bạn phải cắt bỏ để nhường chỗ cho phần mới mọc. Muốn bể sạch tảo thì đừng để cây phải trải qua những đợt stress như vậy.

Trong bể low-tech thiết kế kém này, cây không nhận đủ dinh dưỡng và carbon để nuôi phần thân lá hiện có. Cây liên tục dồn sức nuôi phần mới mọc (mũi tên trắng), còn phần già lúc nào cũng xấu vì cây không còn sức bảo vệ trước tảo (mũi tên đỏ). Nếu các thông số cơ bản của bể không đủ để cây khỏe, tình trạng tảo trên lá già sẽ không bao giờ dứt. Thiếu carbon chính là lý do phần gốc cây thân trong nhiều bể low-tech lúc nào cũng trụi lá.

Cây Samolus parviflorus red này vừa được chuyển sang bể. Nó đã ra lá mới hợp với điều kiện bể hiện tại, và những lá mới này khỏe, sạch tảo (mũi tên trắng phía trên). Lá cũ mang bộ máy tối ưu cho bể trước nên cây đang bỏ chúng. Những lá cũ đang hỏng dần này hút tảo.

Chỉ 20 ngày sau, cây đã ra một tầng lá mới hợp với bể mới. Chỉ cần điều kiện bể mới giữ ổn định, cây khỏe này sẽ giữ được lá già lành lặn mà không gặp khó khăn gì.

Cắt bỏ phần già đang hỏng sẽ nhường chỗ cho phần mới mọc. Chỉ dùng thuốc diệt tảo thì không xử lý được gốc rễ vấn đề, tức là phần già đang hỏng hoặc những thứ đang làm cây stress.

Trong ví dụ này, lượng dinh dưỡng trong bể bị tăng mạnh trong thời gian ngắn. (NO3 tồn dư trong bể tăng từ 1ppm lên 8ppm chỉ trong vài ngày.) Nitơ tăng khiến cây tự lập trình lại để lớn nhanh hơn, tận dụng nguồn nitơ mới. Trong quá trình đó, cây thải protein và các chất chuyển hóa dư ra ngoài, và tảo mọc lên bề mặt lá. Điều kiện sinh trưởng thực ra đã tốt hơn, nhưng đợt lập trình lại bộ máy bên trong cây trong ngắn hạn vẫn làm tảo bùng lên. Tảo này sẽ tự hết khi cây khỏe lại, nhưng đôi khi một số loại tảo dai dẳng có thể xuất hiện. Gặp trường hợp đó thì một liều thuốc diệt tảo là cách chữa nhanh.

Bài học rút ra ở đây là sự ổn định rất quan trọng. Phần lớn cây phổ biến thích nghi được với một khoảng rộng mức dinh dưỡng, thậm chí cả mức CO2. Thứ gây ra tảo là chuyện đổi qua đổi lại nhanh giữa mức dinh dưỡng hoặc CO2 cao và thấp, khiến cây bị sốc thích nghi.

Cần trồng bao nhiêu cây?

Đã biết cây khỏe chặn được tảo, vậy cần trồng kín bao nhiêu phần bể thì bể mới đủ sức chống tảo? Nếu 80-100% mặt nền có cây, khối cây khỏe sẽ giữ tảo ở mức thấp. Với những bể này, việc chính của người chơi là giữ cây khỏe bằng cách cấp đủ dinh dưỡng, CO2, ánh sáng, và cắt tỉa, trồng lại thường xuyên để cây không chen chúc.

Nhờ layout trồng kín vốn kháng tảo tốt, bạn có thể dùng đèn mạnh hơn và châm phân nhiều hơn để trồng những loài khó, cần nhiều sáng và dinh dưỡng.

Lượng cây càng nhiều thì nhu cầu CO2 và dinh dưỡng càng lớn. Nhiệm vụ chính của người chơi là bảo đảm cây được đáp ứng đủ. Trong bể trồng kín, cây mọc nhanh, cây tranh dinh dưỡng với nhau gắt hơn. Châm phân thiếu cho bể kiểu này sẽ dẫn đến cây yếu, phần già xuống cấp và tảo.

Các bể trồng nhiều cây trong ảnh tự kháng tảo nhờ lượng cây lớn. Tuy vậy, cây cũng tranh chỗ với nhau. Muốn một bể trồng dày không bị chen chúc thì khâu chăm cây là bắt buộc. Tất cả các bể trên đều châm CO2 và dùng phân APT.

Ghi nhớ

• Cây khỏe kháng tảo, cây yếu hút tảo.
• Muốn cây khỏe thì phải châm phân đều đặn và có cách đưa đủ carbon vào bể.
• Cây vẫn đang lớn nhưng có thể đang bị stress hoặc không khỏe.
• Lá già đang hỏng hút tảo và nên cắt bỏ.
• Ổn định là điều quan trọng. Cây thích nghi được, nhưng stress do phải thích nghi lại gây ra tảo.
• Cây chen chúc thì kém khỏe và phần già hỏng nhanh hơn. Hãy tỉa đều tay. Một bể kín toàn phần mới mọc kháng tảo cực tốt.
• Bể có 80-100% nền trồng cây kháng tảo tốt hơn nhiều so với bể trồng thưa.

2. Kiểm soát ánh sáng và dinh dưỡng

Phần trên đã nói về bể trồng kín dùng khối lượng cây để chặn tảo. Còn bể trồng rất thưa thì sao? Bể Iwagumi phía trên có cây chưa tới một nửa, mà lại chỉ là cây trải thảm mảnh mai. Vì thế cách giữ tảo trong những bể như vậy khác khá xa các bể "Dutch" trồng kín đã xem ở trên.

Ánh sáng, dinh dưỡng và CO2 là 3 yếu tố chính quyết định cây thủy sinh lớn ra sao. Đèn càng mạnh và cây càng có nhiều dinh dưỡng để hấp thu thì cây càng có thể lớn nhanh. Nhưng đèn mạnh cộng với chất thải hữu cơ hoặc cây đang stress sẽ khiến bào tử tảo nảy mầm.

Khi bào tử đã nảy mầm, tảo trưởng thành sẽ lớn nhanh hơn nếu ánh sáng và dinh dưỡng cao. Ở bể nhiều cây vốn kháng tảo, đèn mạnh và dinh dưỡng trong cột nước cao không làm tảo bùng lên, vì khối cây lấn át tảo và không chừa chỗ cho tảo mọc. Bể ít cây thì không có lợi thế đó. Vì vậy bạn phải hạn chế các yếu tố kích tảo bằng cách giảm đèn và hạn chế một số dưỡng chất trong cột nước.

"Ánh sáng yếu" là yếu tới mức nào?

PAR là lượng ánh sáng cây dùng được để quang hợp. Dưới 60 umol PAR, khả năng kích tảo giảm hẳn so với bể chạy trên 100 umol PAR. Với bể nặng hardscape, chạy 40-60 umol PAR ở mặt nền sẽ giữ đá, lũa tương đối sạch tảo. Mức này đủ để trồng hầu hết các loại cây xanh, kể cả cây trải thảm dùng trong bể Iwagumi. Trái với suy nghĩ của nhiều người, cây trải thảm không cần đèn mạnh mới lan được, miễn là CO2 đủ.

Châm CO2 vẫn hiệu quả ngay cả trong bể đèn yếu. Đèn yếu đi kèm châm CO2 là một trong những tổ hợp ổn định nhất trong thú chơi này.

Kể cả khi không tăng đèn, chỉ cần cây được tiếp cận nhiều CO2 hơn là tốc độ lên của cây trong bể thủy sinh đã tăng mạnh. Đã có nghiên cứu riêng về chủ đề này.

Bể Iwagumi phía trên chỉ dùng 50 umol PAR ở mặt nền mà vẫn lên được thảm dwarf hairgrass. Cây trải thảm không phải cây đòi sáng mạnh như nhiều người nghĩ. Những loài như Dwarf Hair Grass và Monte Carlo sẽ lên tốt ở 40-60 umol PAR, miễn là CO2 ở mức hợp lý (từ 20ppm trở lên). Nếu bể của bạn không có lớp phòng thủ từ khối cây dày, chạy 50 umol PAR với chạy 100 umol PAR là hai chuyện khác nhau một trời một vực.

Bể dài 120 cm này có cây trải thảm ở mặt nền, xen với cát và hardscape. Mức 40-60 umol PAR đủ sáng để cây lớn và lan, nhưng cũng đủ thấp để hạn chế tảo.

Mức cường độ ánh sáng nên dùng

Dưới đây là các mức cường độ ánh sáng phù hợp, đo tại mặt nền (cách đo nằm ở phần ánh sáng). Dùng lượng sáng tối thiểu đủ cho kiểu bể bạn muốn là cách khôn ngoan để giảm tảo.

• Ở mức 15-30 umol PAR, các cây ưa sáng yếu như dương xỉ, rêu, Cryptocoryne, Anubias, Bucephalandra lên tốt. Nếu chỉ trồng cây ưa bóng, bạn nên giữ trong khoảng này.
• Ở mức 40-60 umol PAR, bạn trồng được mọi loại cây thủy sinh xanh phổ biến trên thị trường (với điều kiện CO2 ở mức tối ưu). Tuy vậy, mức này không chừa nhiều dư địa cho chuyện cây che bóng nhau trong bể chen chúc. Phần lớn bể kiểu nature và Iwagumi không cần trồng dày đều chạy tốt ở mức này.
• Ở mức 100-150 umol PAR, cây thân màu lên màu đẹp hơn và cây trải thảm lan rất nhanh khi đèn mạnh lên, đổi lại nguy cơ tảo cao hơn. Bể phải giữ sạch và cây phải khỏe ở mức tối ưu thì tảo mới không bùng mất kiểm soát. Mức này cho phép trồng dày hơn với những cây đòi sáng. Phần lớn người chơi có kinh nghiệm chạy tốt khoảng này nếu chăm bể đều đặn. Bể ở mức này nên trồng dày hơn để tránh tảo.
• Từ 200 umol PAR trở lên, chút lợi ích thêm về dáng và màu cây bắt đầu không bù nổi nguy cơ bất ổn lớn vì tảo bùng phát. Mức này có thể có ích khi muốn kích màu đậm hơn cho các cây thân thấp sát mặt nền, hoặc khi trồng cây thương phẩm. Chỉ người đã quen giữ những bể vốn sạch tảo mới nên dùng.

Proserpinaca palustris là một trong số ít cây lên màu và dáng đẹp hơn khi đèn rất mạnh. Phần lớn cây màu, cây đỏ vẫn trồng tốt mà không cần đèn mạnh tới vậy.

Thời gian chiếu sáng

• Bể mới muốn hạn chế kích tảo nên chiếu tối thiểu 5-6 giờ.
• Bể ổn định thông thường hay chiếu 7-10 giờ.
• Chiếu từ 12 giờ trở lên chỉ tăng thêm chút ít tốc độ lớn của cây, trong khi khả năng bị tảo cao hơn. Nếu muốn bật đèn lâu để ngắm, bạn nên dùng đèn moonlight (đèn đêm) hoặc đèn trưng bày công suất thấp.

Hệ đèn chỉnh được sẽ cho bạn nhiều lựa chọn hơn. Chỉnh số giờ chiếu và cường độ bằng bộ dimmer hoặc bộ treo đèn có thể thay đổi kết quả rất nhiều.

Timer cắm thẳng vào ổ điện thường và cho bạn hẹn giờ bật, tắt đèn dễ dàng.

Đưa nitơ và phốt pho xuống nền

Ngoài giảm đèn, cách thứ hai để bớt các yếu tố kích tảo là đưa nitơ và phốt pho xuống nền. Nghĩa là sao? Nghĩa là cây có rễ được cấp nitơ (N) và phốt pho (P) từ nền aquasoil giàu dinh dưỡng, thay vì châm vào cột nước. Nhờ vậy bạn có thể châm phân nước có ít N hoặc không có N.

Trong bể Iwagumi, dùng aquasoil giàu dinh dưỡng thay cho cát thì có thể nuôi cây qua rễ, không phải phụ thuộc vào châm nhiều phân nước.

Dĩ nhiên vẫn có thể chạy Iwagumi với đèn mạnh hơn và nhiều dinh dưỡng hơn trong cột nước. Thảm sẽ lan nhanh hơn trong bể đèn mạnh, giàu dinh dưỡng, nhưng thường thì tảo xanh cũng dễ mọc lên đá, lũa.

Bố cục Iwagumi này dùng khoảng 40 umol PAR ở mặt nền. Nitơ và phốt phát cho cây lấy hoàn toàn từ nền qua rễ, còn phân nước dùng loại không có nitơ và phốt phát (APT 1).

Với bể có dùng một ít hardscape nhưng cũng trồng xen cây màu, bạn phải cân đối. Bể này dùng 120 umol PAR ở mặt nền. Mức này đủ cao để cây đỏ lên màu đẹp và cây thân ở hậu cảnh mọc dày, nhưng khó giữ đá trắng sáng. Bể cũng dùng nền aquasoil giàu dinh dưỡng để đưa N xuống nền, nhờ vậy châm ít N hơn vào cột nước. Phân nước là loại hạn chế N (APT 3). Nitrat trong bể này tụt về 0ppm sau 24 giờ kể từ lúc châm.

Bể này chạy 200 umol PAR ở mặt nền để cây đỏ đậm hơn và mọc dày hơn. Lượng cây lớn bảo vệ bể khỏi tảo, và bạn có thể thấy phần lớn mặt nền đã được cây phủ kín. Với những bể như vậy, điều đáng lo hơn là cạn dinh dưỡng. Châm phân nước đều đặn và dùng nền aquasoil giàu dinh dưỡng sẽ giữ cho dinh dưỡng không tụt về đáy.

Ghi nhớ

• Dùng lượng sáng ít nhất cần thiết để hạn chế các yếu tố kích tảo.
• Nếu không trồng cây màu, giữ ở 40-60 umol PAR thì bể dễ chăm hơn nhiều.
• Nếu chạy PAR rất cao (trên 150 umol ở mặt nền), bạn cần lượng cây rất lớn thì bể mới kháng được tảo.
• Nuôi N/P cho cây qua rễ bằng aquasoil giàu dinh dưỡng thì cột nước cần ít N/P hơn. Cột nước ít N/P thì bể trồng thưa ít bị tảo hơn.
• Nền aquasoil giàu dinh dưỡng giữ cho bể trồng dày không bị cạn dinh dưỡng.

3. Chất thải hữu cơ và độ trưởng thành sinh học của bể

Hai chuyện này đi liền với nhau. Xác cây đang phân hủy có thể làm tảo bùng phát. Chất thải hữu cơ (từ cá tép hay từ cây) cũng vậy, và đây là một trong những thủ phạm chính gây bùng tảo. Lọc vi sinh hiệu quả và bể đã trưởng thành sẽ phân giải chất thải hữu cơ và amoniac nhanh hơn, rút ngắn khoảng thời gian tảo có cơ hội bùng lên. Nói cách khác, một môi trường thúc đẩy vi sinh hoạt động, để vi khuẩn phân giải chất thải nhanh và triệt để hơn, sẽ tác động rất lớn đến cả bể.

Nhiều vi sinh vật còn ăn thẳng tảo. Tảo silic (diatom) hay gặp ở bể mới set sẽ tự biến mất khi bể trưởng thành mà không cần can thiệp gì. Người mới thấy tảo silic thì hoảng, còn người chơi lâu chỉ ngồi chờ nó tự hết.

Quay cận cảnh, bạn có thể thấy vi sinh vật đang ăn tảo.

Giữ hệ vi sinh mong manh

Vi sinh vật rất nhạy cảm, và dùng nhiều hóa chất mạnh (như thuốc diệt tảo) sẽ ảnh hưởng tới chúng. Đó là lý do nhiều người chơi bị kẹt trong vòng luẩn quẩn diệt tảo, tảo mới mọc, rồi lại đi tìm thuốc mới, mà chưa bao giờ giữ được bể sạch tảo lâu dài. Phòng bệnh hơn chữa bệnh. Nếu phải dùng thuốc diệt tảo, hãy xử lý những chỗ có vấn đề ngay từ đầu thay vì dội thuốc cả bể.

Phần lớn vi sinh vật cần dòng chảy và oxy tốt, nên bể có dòng chảy tốt là có lợi. Oxy có thể đến từ nhiều cây đang quang hợp, hoặc từ trao đổi khí tốt. Trao đổi khí tốt nghĩa là mặt nước sạch và lớp nước mặt giàu oxy được đảo xuống các lớp nước sâu hơn. Vi sinh vật sống bám trên các bề mặt, kể cả bề mặt cây. Nền có diện tích bề mặt lớn và có hoạt tính sinh học như Aquasoil là chỗ ở tốt hơn nhiều cho vi sinh so với sỏi hạt đậu. Lọc có nhiều vật liệu lọc cũng là nơi trú cho các quần thể vi sinh.

Với bể mới, cách nhanh nhất để cấy vi sinh là cho thêm mulm (lớp bùn cặn hữu cơ) và/hoặc vắt cặn từ một lọc đã chạy lâu.

Tất cả các bể trong ảnh đều dùng skimmer (bộ hút váng mặt nước) để giữ mặt nước sạch. Cửa hút của skimmer còn kéo lớp nước mặt giàu oxy xuống lọc, nơi vi sinh vật phân giải chất thải hữu cơ. Các bể này trông gọn gàng, sạch sẽ, nhưng người chăm vẫn rất cẩn thận để không làm xáo trộn hệ sinh thái trong bể.

Xử lý chất thải hữu cơ

Chất thải hữu cơ hòa tan thì thay nước là đi. Nhưng lớp mulm dày trên nền cũng có thể kích tảo. Với người mới, chuyện nền đất bị "bẩn" nghe rất lạ, vì đất chẳng phải vốn là đất bẩn sao? Thực ra chất thải hữu cơ đọng trên mặt Aquasoil khác hẳn những thành phần làm nên Aquasoil. Lấy chuyện ủ phân làm ví dụ thì dễ hình dung hơn. Nhiều người làm vườn ủ rác bếp trước khi bón cho vườn. Phân ủ xong ổn định về mặt sinh học, còn đổ thẳng rác bếp sống vào đất vườn thì tạo ra môi trường quá dễ biến động. Aquasoil cũng vậy. Nó làm từ chất hữu cơ đã phong hóa và đất sét, ổn định hơn nhiều so với chất thải hữu cơ chưa phân giải đọng dần trên mặt nền theo thời gian.

Lớp chất thải hữu cơ đọng trên nền aquasoil có cung cấp một ít dinh dưỡng, nhưng cái giá phải trả là nó trở thành một nguồn kích tảo đáng kể. Hút bỏ lớp chất thải dễ phân hủy này và châm phân cho bể bằng các muối khoáng tinh khiết thì sạch hơn nhiều, và bể ít yếu tố kích tảo hơn.

Thay nước không chỉ là thay nước cũ bằng nước mới. Đây cũng là dịp để hút bỏ cặn bẩn đọng ở lớp nền.

Cách làm như sau. Bạn đưa ống siphon lướt trên mặt nền, tay kia dùng ống bóp (turkey baster) thổi cho cặn trên mặt nền bốc lên. Khi vệ sinh hằng tuần, đừng khuấy sâu quá lớp trên cùng của nền.

Bể này khoảng 2 năm tuổi lúc chụp. Thay nước nhiều và đều đặn, kèm hút cặn nền thường xuyên, giữ cho bể luôn sạch. Bể dùng APT 3 và APT Jazz. Nhìn kỹ sẽ thấy nền aquasoil vẫn rất sạch dù bể đã lâu năm. Điều này đúng với phần lớn bể chạy đèn rất mạnh. Hiếm khi bạn thấy một bể sạch tảo tinh tươm mà lớp nền lại bẩn.

Đây là một bể trồng thưa của Dou Mok. Nhóm cây được chọn lại thuộc loại dễ dính tảo nhất (dương xỉ, rêu và anubias). Bể vẫn sạch tảo cho thấy người chơi chăm bể rất kỹ. Những thiết kế kiểu này nhìn thì đơn giản nhưng thực ra cần rất nhiều kinh nghiệm mới đưa được tới lúc bể trưởng thành. Hút cặn nền, nhặt lá chết, lá đang mục và tỉa những chỗ cây mọc chen chúc đều là việc quan trọng khi chăm bể.

Tép, ốc và các động vật nhỏ khác giữ bể sạch nhờ phân giải mảnh vụn hữu cơ. Lối cát xen thảm hỗn hợp này đã hơn một năm tuổi, và chỉ cần hút nhẹ bề mặt hai tuần một lần là sạch.

Ghi nhớ

• Thay nước đều đặn (30-80% mỗi tuần) kèm hút cặn nền sẽ giảm lượng chất thải hữu cơ rất nhiều.
• Bỏ phần cây già, đang mục. Muốn vậy phải cắt ngọn trồng lại, tức là cắt phần ngọn cây thân đem trồng lại và bỏ phần gốc đang xuống cấp.
• Vệ sinh lọc khi bị nghẹt. Tùy tải sinh học, có bể phải làm hai tuần một lần, có bể 3 tháng mới cần. Dùng lọc có ngăn lọc thô tháo riêng được, không phải tháo cả lọc, thì khâu bảo dưỡng nhẹ hơn nhiều.
• Giữ oxy trong bể ở mức cao bằng cách bảo đảm trao đổi khí đủ. Oxy cao thì vi khuẩn mới hoạt động tốt.
• Dùng nền hữu cơ, nền đất hoặc cát cỡ hạt phù hợp (2-3mm) thay vì sỏi to trơ. Nền xốp hơn thì vi khuẩn bám tốt hơn.
• Lưu lượng lọc nên gấp 5 đến 10 lần thể tích bể, ví dụ lọc 1000 L/giờ cho bể 200 L.
• Giữ thông số nước ổn định lâu dài. Điều đó cũng có nghĩa là tránh để chất độc tăng vọt (chẳng hạn kim loại nặng trong nước).
• Với bể mới, cách nhanh nhất để cấy vi sinh là cho thêm mulm và/hoặc vắt cặn từ một lọc đã chạy lâu.

Tổng hợp và các câu hỏi thường gặp

Nặng hardscape hay nặng cây?

Bể trồng kín trên 80% có thể dựa vào ưu thế của cây để "miễn dịch" với tảo. Những bể này dùng được nhiều đèn và nhiều phân hơn bể trồng thưa. Những loài kén cần nhiều sáng, nhiều phân hầu như lúc nào cũng được trồng trong bể nặng cây. Bù lại, bể nặng cây tốn công chăm hơn hẳn. Cắt tỉa và trồng lại là những việc mất thời gian nhất khi chăm một bể thủy sinh lâu dài.

Bể nhiều hardscape cần đèn yếu hơn và ít dinh dưỡng hơn trong cột nước thì mới tự sạch tảo. Tuy vậy, chăm thật kỹ cũng có thể giữ những bể này sạch tảo. Nhiều aquascaper đi thi thay nước mỗi ngày, nhờ vậy họ chạy được đèn mạnh hơn cho bể nặng hardscape mà vẫn tránh được tảo.

Aquascaper thi đấu Matthew Manes nuôi bể thi phía trên bằng APT 3, cũng là loại phân dùng cho các bể trồng nhiều cây đã nhắc ở trên. Nhưng anh thay nước rất đều để giữ tảo ở mức thấp trong bố cục nặng hardscape của mình.

Bạn có đang chạy đèn mạnh chỉ vì 1 hay 2 loài trong bể?

Đôi khi người ta tăng đèn chỉ để chiều 1 hay 2 loài kén cần nhiều sáng mới lên đẹp. Bạn nên tự hỏi đánh đổi như vậy có thật sự đáng không. Có khi chỉ thêm 1 hay 2 loài khó chiều là công chăm bể tăng lên gấp bội.

Trong bể này, mọi cây trừ bụi Rotala blood red SG ở phía sau đều sống tốt ở mức đèn yếu (dưới 60 umol PAR). Đèn được nâng lên 120 umol chỉ để giữ bụi cây thân đỏ này lên màu đẹp. Ở bố cục này, cụm thân đỏ khá quan trọng với thiết kế tổng thể. Vì đèn mạnh hơn, bể phải thay nước thường xuyên hơn để giữ dải cát phía trước sạch.

Bạn muốn một bể ít tốn công?

Bể đèn yếu trồng kín toàn cây dễ, mọc chậm là kiểu bể dễ giữ sạch tảo nhất. Cây mọc chậm cũng có nghĩa là ít phải cắt tỉa và làm các việc chăm cây khác. Bạn nên tránh cây thân và những cây không phải màu xanh lá.

Một hướng khác là để hardscape gánh phần lớn thiết kế, như vậy không phải chăm quá nhiều cây.

Bể đèn yếu này dùng các cây mọc chậm như Bucephalandra và Cryptocoryne. PAR ở mặt nền chỉ 30-40 umol, nên bể chăm cực nhàn. Điểm cộng là bể lúc nào cũng đẹp để ngắm. Không có cây thân phải chờ hồi lại sau khi tỉa, cũng không phải đợi thảm nền mọc kín. Nhưng ít tốn công không có nghĩa là bỏ mặc. Bể vẫn được thay nước hằng tuần và hút cặn nền hằng tuần. Phân nước được châm vài lần một tuần.

Châm CO2 có giải quyết được mọi vấn đề không?

Nhiều người chơi bể low-tech chọn cây quá tham. Tùy cách set bể low-tech, thiếu carbon thường là vấn đề lớn nhất với nhiều loài cây, mà cây yếu thì hút tảo như nam châm. Chọn cây quá tham là lý do lớn nhất khiến nhiều cây không lên nổi trong bể low-tech. Khi không có CO2, chọn đúng những loài hợp với bể low-tech sẽ tăng tỷ lệ thành công lên rất nhiều.

Nếu có điều kiện châm CO2, tốc độ lớn của hầu hết cây thủy sinh sẽ tăng gấp 7 đến 10 lần. Lượng carbon cây dùng để lớn nhiều hơn tất cả các dưỡng chất khác cộng lại. Có CO2, cây trong bể lớn nhanh đến mức vượt qua được tảo. Cây lớn nhanh thì người chơi cũng học nhanh hơn. CO2 vừa đẩy nhanh tốc độ lên của cây, vừa rút ngắn vòng học hỏi của người chơi. Nhưng CO2 không tự làm được hết. Nó phải đi cùng một chế độ châm phân tốt, và cuối cùng là chăm bể tốt, thì mới phát huy hiệu quả.

Trong bể low-tech này, PAR ở mặt nền chỉ khoảng 20-30 umol. Cây được chọn toàn là những loài low-tech khỏe, dễ sống.