Phân biệt các loài cá hổ – Giống Syncrossus

Telling Tigers Apart - The Syncrossus Genus (Phân biệt các loài cá hổ – giống Syncrossus)

Bài này chỉ ra chỗ khác nhau giữa các loài trong giống Syncrossus và cách nhận ra từng loài.

Bài gốc có tên "The Tiger Botias of the Hymenophysa Group", do Kamphol Udomritthiruj viết. Martin Thoene đã sửa lại và cập nhật danh pháp vào tháng 11/2006.

Bài viết nhằm giúp người chơi nhận ra bằng mắt thường những loài cá chạch mà, ngoại trừ hoa văn trên thân, rất giống nhau về hình thái và các chỉ số đếm đo. Nói cách khác, các số đo của nhóm cá chạch này (số tia vây, chiều dài, chiều cao thân, số đếm, v.v.) dao động đủ rộng để chồng lên nhau và không khác biệt về mặt thống kê. Nhóm này gồm Syncrossus hymenophysa, helodes, beauforti, berdmorei, reversa và một loài chưa xác định (cf. berdmorei). Ảnh của loài chưa xác định này lần đầu được công bố bên ngoài Thái Lan.

Thứ duy nhất giúp phân biệt dễ dàng các loài này là màu thân và hoa văn.

Khoảng mười một năm trước khi viết bài này, Kamphol đã viết bài "The Tiger Botia, B. hymenophysa (Bleeker, 1852) or B. helodes Sauvage, 1876?" đăng trên Northwest Aquaria (tập 11, 1989), ấn phẩm của Hội Cá cảnh Greater Seattle. Lạ là sau chừng ấy thời gian, chuyện nhầm lẫn giữa Syncrossus helodes và S. hymenophysa (tên mới hiện nay) trên thị trường cá cảnh lẫn trong sách báo gần như vẫn y nguyên. Nguyên nhân chủ yếu là các tài liệu cá cảnh phổ biến thường ghi S. helodes thành Botia (Syncrossus) hymenophysa.

Năm 1984, trong bản rà soát các loài cá nước ngọt Đông Dương do nhà ngư học thế kỷ 19 Henri-Emilé Sauvage (1844-1917) mô tả, Kottelat đã khôi phục Botia helodes thành một loài riêng, tách khỏi B. hymenophysa.

Năm 2004, khi rà soát phân họ Botinae, Kottelat đổi tên nhóm lúc đó gọi là Hymenophysa Complex thành Syncrossus.

Một trong những khác biệt chính giữa hai loài cá chạch này là vùng phân bố. Syncrossus (Botia) helodes có ở Lào, Việt Nam, Campuchia và Thái Lan. Còn S. hymenophysa có ở Indonesia (Sumatra và Borneo). Với người chơi cá và người mê cá chạch, hoa văn trên thân là cách phân biệt dễ dùng hơn. Hoa văn chính của từng loài như sau:

Syncrossus helodes

• Thân màu vàng đến nâu vàng, có 10 – 11 sọc đứng sẫm màu.
• Các sọc từ đầu đến vây lưng nghiêng về phía đuôi.
• Vây lưng không có đốm đen rõ rệt.
• Tuy vậy, phần trên cuống đuôi có một đốm đen (nằm trên sọc cuối cùng ở gốc đuôi).
• Các sọc trên thân không có viền xanh.
• Từ ngực đến vùng vây hậu môn (ngực và bụng) không có sọc mà có nhiều đốm đen.

Syncrossus hymenophysa

• Thân màu vàng đến nâu vàng, có 12 – 15 sọc.
• Các sọc từ đầu đến vây lưng nghiêng về phía đầu.
• Vây lưng có một đốm đen lớn, rõ rệt.
• Cuống đuôi không có đốm đen.
• Mỗi sọc trên thân có viền xanh ánh kim ở cả hai bên.
• Từ ngực đến vùng vây hậu môn không có đốm, vì các sọc kéo xuống gần hết phần bụng.

Dưới đây là hai bức ảnh chụp cá non của cả hai loài.

Syncrossus reversa

Roberts (1989) mô tả một loài cá chạch mới là B. reversa (Syncrossus reversa), thu từ các dòng suối vùng cao ở Borneo, Java và Sumatra của Indonesia (khoảng 450 – 900 m). Loài này giống S. hymenophysa nhưng khác ở độ rộng của các sọc sẫm (12-13 sọc). Sọc và phần viền của nó rộng hơn các khoảng sáng nằm kề bên. Nhìn hình dạng các sọc, Roberts có cảm giác như đang thấy hoa văn của S. hymenophysa bị đảo ngược, nên đặt tên là reversa (tiếng Latin). Loài này cũng không có đốm đen trên vây lưng. Hai loài có mặt trong cùng các hệ thống sông nhưng không bao giờ sống chung một vùng (sympatric), vì S. reversa ở suối đầu nguồn còn S. hymenophysa ở vùng đất thấp.

Dưới đây là ảnh chụp chung S. helodes và S. berdmorei.

Syncrossus berdmorei

Mọi ảnh trong tài liệu cá cảnh được cho là S. berdmorei thực ra đều là S. beauforti. S. berdmorei chưa (hoặc đã không) có mặt trong giới chơi cá cảnh, vì nó phân bố ở miền bắc Myanmar, nơi không có (hoặc đã không có) hoạt động khai thác cá cảnh. Kamphol dám nói rằng S. berdmorei chưa từng được chụp ảnh trong tài liệu cá cảnh. Tư liệu thật duy nhất mà người chơi cá có về S. berdmorei (dưới tên Botia berdmorei) là hình minh họa của Day (1878) và mấy tấm ảnh kém chất lượng chụp mẫu ngâm bảo quản trong Menon (1992).

Đây là một bức ảnh mới chụp (2006).

Muốn phân biệt S. berdmorei với S. beauforti, bạn nhìn các hàng đốm ngang hai bên thân, vì đốm của S. berdmorei to hơn. Ở S. berdmorei, các đốm lớn thường bắt đầu sau nắp mang (operculum). Ở S. beauforti, các đốm nhỏ bắt đầu từ xa hơn về phía trước. Chúng khởi đầu ở vùng đầu dưới dạng những vệt ngang mảnh, rồi đứt quãng hoặc thưa dần thành các đốm nhỏ về phía đuôi. Các đốm này thường có một quầng sáng màu bao quanh.

Syncrossus cf. berdmorei

Hai con cá chạch mà Kamphol ghi là Syncrossus cf. berdmorei (xem bên dưới) được bắt bằng lưới kéo bờ năm 1992, ở cửa nhánh sông Mae Lamao thuộc tây bắc Thái Lan (tỉnh Mae Hong Son), giáp Myanmar. Chúng khác hẳn mọi loài cá chạch khác trong nhóm Syncrossus cả về hoa văn lẫn màu sắc. Thân chúng không có màu nâu vàng xỉn quen thuộc mà vàng tươi đến vàng kim, có ánh phản quang. Các sọc màu xanh lục ánh kim. Độ rộng của các dải đứng cũng đáng chú ý. Thường thì mọi loài khác trong nhóm này đều có các dải rộng đều nhau. Còn ở mấy con cá chạch Mae Lamao này, dải dày đều xen kẽ với dải thon dần thành hình mũi dao găm. Kamphol cho rằng các mẫu này có quan hệ gần với S. berdmorei, vì nơi bắt chúng gần vùng phân bố đã biết của S. berdmorei là miền bắc Myanmar. Vậy còn các hàng đốm nổi bật đặc trưng của S. berdmorei thì sao? Thiếu các hàng đốm này có thể là lý do duy nhất để coi các mẫu này là một loài chưa được mô tả. Dù vậy, bạn hãy nhìn kỹ vài đốm, mảng nằm sau nắp mang. Có thể đây chỉ là cá non S. berdmorei, đốm mới bắt đầu hình thành và sẽ nhiều dần theo tuổi. Một điểm khác biệt nữa là đốm đen lớn trên vây lưng, thứ không có ở S. helodes và S. beauforti.

Kết luận là hầu hết các ảnh Syncrossus hymenophysa trong tài liệu cá cảnh thực ra là S. helodes. Còn tất cả ảnh S. berdmorei trong tài liệu cá cảnh mà Kamphol từng thấy đều là S. beauforti.

Khi viết bài này lần đầu, Kamphol tin rằng S. berdmorei và S. reversa chưa từng vào thị trường cá cảnh. Nhưng chắc chắn S. berdmorei đã được xuất khẩu trong những năm gần đây.

Tài liệu tham khảo

• Day, F. 1876-1878. The fishes of India. London, 2 vol., 778 p., 195 pl.
• Kottelat, M. 1984. A review of the species of Indochinese fresh-water fishes described by H.-E. Sauvage. Bull. Mus. natn. Hist. nat., Paris, 4e ser., 6, section A, no. 3: 791-822.
• Menon, A.G.K. 1992. The Fauna of India and adjacent countries Pisces Vol.IV Teleostei-Cobitoidea, Pt. II, Cobitidae. ZSI Calcutta. 113 pp.
• Roberts, T.R. 1989. The Freshwater Fishes of Western Borneo (Kalimantan Barat, Indonesia). California Academy of Sciences, San Francisco. 210 pp.
• Udomritthiruj, K. 1989. The tiger Botia, B. hymenophysa (Bleeker) or B. helodes (Sauvage)? Northwest Aquaria (Publication of the Greater Seattle Aquarium Society). 11: 8-9.

Syncrossus chưa xác định 01 (có thể là một dạng màu của S. berdmorei)

Phần giải thích chi tiết về các khác biệt nằm trong hồ sơ của từng loài, kèm thông tin chăm sóc và các chi tiết khác.