Tảo bụi xanh (GDA): nghiên cứu chuyên sâu

Giới thiệu

Có bể bị rêu bụi xanh mãi không dứt, có bể chẳng bao giờ gặp nó. Với những bể dính nó dai dẳng thì đây đúng là ác mộng, vì lau xong nó quay lại rất nhanh, thường chỉ sau một hai ngày.

Rêu bụi xanh (GDA, green dust algae) thường hiện ra thành một lớp màng xanh mỏng trên kính bể. Bị nặng thì chỉ vài ngày là nó phủ lên. Nhẹ hơn thì cứ một hai tuần lại phải lau kính một lần. GDA hay gặp nhất ở bể mới set, thường từ tuần thứ ba trở đi sau khi cho nước và trồng cây. Nếu rêu không nặng thì nhiều khi nó tự nhạt dần khi bể ổn định.

Có khi mọi thứ trong bể đều có vẻ lên tốt, thông số hoàn toàn bình thường, không có loại rêu nào khác, vậy mà GDA vẫn cứ mọc. Gặp trường hợp này mới thật sự bực mình.

Những nguyên nhân thường gặp

Rêu bùng lên thường do nhiều yếu tố cùng lúc, nên hai bể thông số na ná nhau vẫn có thể ra kết quả rất khác. Vì thế mới có những câu nói quá lên kiểu "GDA chẳng dính gì tới ánh sáng, bể tôi đèn rất mạnh mà có bị đâu" hay "GDA không hề do dinh dưỡng, nước bể tôi nitrat cao mà vẫn sạch GDA". Điều đúng ở bể này chưa chắc đúng ở bể khác, vì các yếu tố còn lại khác nhau.

Giống hầu hết các loại rêu, GDA mọc nhanh hơn khi đèn mạnh. Nhưng chỉ riêng đèn mạnh thường chưa đủ để rêu bùng lên.

Ở bể mới, GDA có thể xuất hiện chỉ vì hệ sinh thái trong bể còn non, chưa ổn định. Chất thải hữu cơ, dinh dưỡng hay amoniac tăng vọt… đều có thể làm bào tử rêu bùng lên. Nhiều trường hợp chỉ cần để đèn yếu hơn trong tháng đầu và cho bể thời gian ổn định là hết, không phải làm gì thêm.

Ở bể đã ổn định, nguyên nhân hay gặp là đèn mạnh cộng với đạm trong nước tăng vọt (dù ở dạng amoniac hay nitrat). Nếu nitrat được giữ đều ở một mức, nhiều bể nhiều cây có thể dần thích nghi và đạt tới trạng thái cân bằng, lúc đó GDA không còn mọc liên tục nữa.

GDA cũng có thể bùng lên khi cây bị stress, vì cây stress là tín hiệu cho bào tử rêu phát triển. Cây bị stress khi chất lượng nước, mức dinh dưỡng hoặc lượng CO2 thay đổi lớn. Lúc này thường thấy cả các loại rêu khác mọc theo, như rêu chùm đen (BBA) hoặc rêu sừng hươu trên lá. Cây bị stress, bị dập hoặc yếu sẽ rỉ các hợp chất hữu cơ và chất chuyển hóa vào nước, làm bào tử rêu bùng lên. Và đèn mạnh lại làm chuyện này tệ thêm.

Cách xử lý GDA

Cho bể mới nhanh ổn định

Với bể mới, quan trọng là làm sao cho bể ổn định thật nhanh. Có thể đẩy nhanh bằng vật liệu lọc đã chạy lâu lấy từ bể khác, hoặc bằng men vi sinh khởi động. Dòng chảy mạnh và trao đổi khí tốt làm tăng oxy trong nước để vi sinh sinh sôi nhanh hơn. Nếu đèn chỉnh được độ sáng thì có thể cho bể chạy ở mức sáng thấp lúc đầu (khoảng 50 PAR ở mặt nền), rồi tăng dần khi bể ổn định và cây phủ kín (khoảng sau 6 tuần đầu).

Bể mới nên thay nước nhiều và thường xuyên (2–3 lần mỗi tuần), kèm hút cặn trên mặt nền để lấy bớt bào tử rêu và chất thải hữu cơ ra ngoài. Làm đều như vậy thì bể mới trồng ít bị rêu bùng lên hơn hẳn.

Để cây lấn át rêu

Bể trồng dày hơn thường thắng được GDA về lâu dài, vì cây chiếm ưu thế. Rêu bụi xanh thường tự biến mất khi bể đã ổn định về mặt sinh học và cây chiếm gần hết chỗ trong bể. Khi cây đã lớn phủ ít nhất 75% mặt nền, cây bắt đầu chiếm ưu thế và nhiều loại rêu sẽ tự biến mất. Ở những bể như vậy, dinh dưỡng hay nitrat trong nước có cao cũng không làm GDA mọc. Có điều, nhiều bể đơn giản là không đủ lượng cây để tới được mức này.

Bể càng có tuổi và cây càng phủ kín thì càng dễ đạt thế cây chiếm ưu thế. Trồng dày ngay từ đầu thì bể sẽ tới mức này sớm hơn.

Có bể dùng phân nền giàu dinh dưỡng và châm loại phân nước nhiều đạm hơn. Đạm rỉ ra từ nền cộng với đạm trong phân nước làm nitrat trong bể này đo được khoảng 8–12 ppm.

Chỉnh đèn và dinh dưỡng cho bể trồng thưa, cây chưa chiếm ưu thế

Với bể trồng cây không cần nhiều sáng, giữ đèn yếu (40–60 µmol PAR ở mặt nền) chặn GDA cực kỳ hiệu quả. Đây là một trong những cách bể Iwagumi giữ cho đá không bị GDA phủ kín. Trái với điều nhiều người vẫn nghĩ, cây trải thảm không cần đèn mạnh mới lên tốt, miễn là đủ carbon (tức là đủ CO2).

Hướng còn lại là kiểm soát dinh dưỡng. Ở những bể này, cứ để lớp nền giàu dinh dưỡng nuôi cây bằng đạm và lân, còn nước thì giữ ít nitrat, GDA sẽ không bám lên kính và đá lũa. Có những bể Iwagumi đo nitrat trong nước gần như 0 ppm và không châm phân nitrat vào nước. Đạm cho thảm cây là do lớp phân nền aquasoil cung cấp.

Những bể Iwagumi này trồng lên bằng nền giàu dinh dưỡng kết hợp châm phân nước liều nhẹ, cùng đèn yếu hơn (50–60 µmol PAR ở mặt nền). Kết hợp như vậy thì bể Iwagumi dễ chăm.

Kết hợp nhiều cách? Bể đèn mạnh mà ít cây vì kiểu bố cục thì sao?

Bể dùng nhiều đá lũa hoặc cát trang trí thì còn ít chỗ trồng cây, nên khó có nhiều cây và khó để cây chiếm ưu thế.

Đèn mạnh mà ít cây là kiểu bể khó chăm, vì nó không khớp hẳn với cách nào ở trên. Những bể này dễ gặp rêu hơn. Với bố cục kiểu này, cái làm được là hạn chế hết mức những thứ làm rêu bùng lên.

• Dùng nền giàu dinh dưỡng và giữ nước nghèo dinh dưỡng. Nếu cần thì châm đạm, lân (N/P) vào nước, nhưng chỉ vừa đủ để cây khỏe.
• Đèn chỉ để sáng vừa mức cần, không hơn.
• Chăm bể đều đặn, không bỏ lần nào. Thay nước nhiều và thường xuyên, dọn sạch cặn bẩn, lá úa và phần cây già.
• Các loại rêu trồng và những cây như Bucephalandra, Anubias lên tốt trên đá lũa, nên kể cả bể thiên về đá lũa cũng có thêm được cây.

Muốn giữ đá lũa trắng sạch trong bể đèn mạnh thì phải tối ưu nhiều mặt cùng lúc.

Những hiểu lầm và cách nghĩ phản tác dụng

Khi xử lý GDA, người ta hay hiểu lầm mấy điều sau.

Hiểu lầm thứ nhất là nghĩ rằng vì "phân không gây rêu" nên cứ châm thoải mái mọi loại dinh dưỡng ở liều cao, còn rêu thì chỉ cần chỉnh CO2, thêm cây hoặc chăm bể kỹ hơn là xong. Cách này chỉ đúng với bể mà cây đã chiếm ưu thế, tức là cây phải phủ thật kín (trên 75% mặt nền có cây).

Dinh dưỡng cao chỉ không gây rêu khi bể khỏe và có nhiều cây khỏe trồng dày. Bể nào có điểm yếu (trồng thưa, chưa chạy xong chu trình nitơ, cây bị dập hoặc yếu) mà nitrat, photphat lại rất cao thì rêu sẽ nặng hơn. Bể đang bị GDA mà nitrat còn cao là một trong những trường hợp chính khiến GDA cực kỳ dai dẳng ở một số bể.

Khi bể đang bị GDA, cách tốt hơn nhiều là châm vừa đủ để cây khỏe, nhưng giữ NO3 và PO4 trong nước ở mức thấp (dưới 5 ppm) cho tới khi hết GDA.

Ngược lại, vì sợ GDA mà châm phân đa lượng (chủ yếu là NO3) quá ít thì cũng có thể gây ra GDA khi cây yếu đi. Châm theo kiểu nào thì cũng phải cho ít nhất đủ để cây khỏe. Nền giàu dinh dưỡng cho phép châm phân nước liều rất thấp trong thời gian dài. Nhưng nền giàu đến mấy cũng cạn dần, tới lúc đó phải bổ sung dinh dưỡng cho nền hoặc tăng liều châm vào nước.

Bể nóng có chắc chắn bị GDA?

Có người cho rằng nhiệt độ bể cao là nguyên nhân gây GDA, nhưng nhiệt cao cũng chỉ làm rêu mọc nhanh hơn mà thôi. Có bể chạy hẳn ở 31 °C để cho thấy GDA vẫn trị được kể cả trong bể rất ấm, miễn là làm theo một trong các cách nêu trên.

Bể này châm phân nước, dùng nền giàu dinh dưỡng và chạy ở 31 °C bằng sưởi. Có điều cây trong bể phủ rất dày, và bể đã đủ ổn định để cây chiếm ưu thế.