Trùng huyết: đặc điểm, vòng đời và hướng dẫn nuôi cấy

Trùng huyết là ấu trùng của muỗi lắc (họ Chironomidae). Ngoài tự nhiên, chúng là nguồn thức ăn chính của nhiều loài cá nước ngọt, cua, tôm hùm đất, axolotl, ếch và cả tép. Trùng huyết lại giàu dinh dưỡng, nên nhiều người chơi từng tự hỏi tự nuôi lấy thì khó và tốn đến đâu.

Trùng huyết khá khỏe. Có điều nuôi chúng trọn vòng đời ở nhà thì có thể gặp nhiều rắc rối. Lý do là chúng sống một phần đời dưới nước và một phần đời trên cạn. Phần dưới đây nói về vòng đời của trùng huyết và cách nuôi chúng làm thức ăn cho các con vật trong bể.

Chuyện thú vị. Trong độc học sinh thái, sinh học và sinh thái học, ấu trùng Chironomus là sinh vật mô hình rất quen thuộc. Người ta chọn chúng vì chúng đẻ nhiều, nuôi rẻ, lớn nhanh và chịu được nhiều điều kiện môi trường khác nhau.

Trùng huyết là gì?

Trùng huyết là ấu trùng sống dưới nước của muỗi lắc, một nhóm muỗi không đốt người (họ Chironomidae). Người ta ước tính họ này có hơn 10.000 loài trên thế giới. Chúng có mặt từ vùng cực Bắc đến Nam Cực, trong đủ kiểu môi trường sống. Ở các hệ sinh thái nước ngọt, đây là nhóm côn trùng thủy sinh đông nhất.

Những loài trùng huyết phổ biến và dễ kiếm để nuôi gồm:

• Chironomus reparius
• Chironomus decorus
• Chironomus plumosus
• Chironomus thummi

Người chơi bình thường gần như không thể biết chính xác mình đang có loài nào. May là bạn cũng không cần biết. Bạn chỉ cần chắc mình đang có trùng huyết chứ không phải giun sâu hại, và phân biệt hai thứ này khá dễ.

Cách nhận biết trùng huyết

Kích thước. Trùng huyết có thân hình trụ, thon dài, thường dài khoảng 5 – 25 mm.

Cách di chuyển. Chúng bơi bằng những cú giật rất đặc trưng, thân uốn thành hình chữ “S”.

Thức ăn. Chúng chủ yếu ăn tảo lục hoặc mùn bã hữu cơ.

Màu sắc. Cái tên trùng huyết có là do thân chúng màu đỏ. Màu đỏ này đến từ hemoglobin (Hb) trong dịch cơ thể.

Lưu ý. Hemoglobin chủ yếu giúp trùng huyết giữ oxy khi sống trong nước nghèo oxy. Nhờ có nó mà trùng huyết sống được dưới đáy ao, hồ, đầm lầy, những nơi rất thiếu oxy. Khi oxy cạn hẳn, ấu trùng tạm ngưng hoạt động.

Cấu tạo cơ thể. Thân trùng huyết có 13 đốt, chia làm hai phần chính. Phần ngực gồm 3 đốt đầu, còn phần bụng gồm 10 đốt tiếp theo. Trùng huyết nhờ các đốt này mà di chuyển được.

• Thân nhẵn, lớp vỏ ngoài mỏng và trong suốt.
• Đốt ngực có một cặp chân giả mang móc kitin. Trùng huyết dùng chúng để bò trên nền và xây ống ở.
• Đốt cuối phần bụng cũng có chân giả nhỏ để di chuyển.

Vòng đời của Chironomidae

Vòng đời của Chironomidae có bốn giai đoạn và thường hoàn tất trong 3 – 6 tuần.

Giai đoạn 3 và 4 rất ngắn. Khi đã trưởng thành, con muỗi chỉ làm ba việc: giao phối, tạo trứng và đẻ trứng. Phần lớn cuộc đời chúng trôi qua ở dạng ấu trùng, tức là trùng huyết.

Lưu ý. “Tuổi” (instar) là một chặng phát triển của ấu trùng côn trùng, tính từ lần lột xác này đến lần lột xác sau.

Giai đoạn 1: Trứng

Muỗi thường đẻ trứng vào sáng sớm. Con cái mang trứng bay tới và đẻ ngay dưới mặt nước.

Tùy loài, mỗi con cái đẻ từ 100 đến 2000 trứng. Chironomus plumosus đẻ trung bình 1600 trứng. Chironomus Xanthus đẻ khoảng 500 – 600 trứng. Còn Chironomus riparius đẻ trung bình 400 trứng mỗi con cái.

Trứng nằm trong một lớp kén dạng thạch và xếp thành khối xoắn ốc. Khi gặp nước, khối trứng hút nước, trương lên rồi chìm xuống đáy.

Nếu ấp ở 24 °C, ấu trùng bắt đầu nở sau khoảng 48 – 72 giờ. Nhiệt độ thấp hơn thì trứng có thể mất đến vài tuần mới nở.

Giai đoạn 2: Ấu trùng (trùng huyết)

Trùng huyết tuổi 1 chưa có màu. Chúng bơi tự do và bị ánh sáng thu hút. Phần lớn thời gian chúng nằm lẫn giữa các hạt nền và lọc vi khuẩn để ăn. Có thể coi đây là giai đoạn chúng sống trôi nổi như sinh vật phù du. Giai đoạn này thường kéo dài 2 – 4 ngày.

Sang tuổi 2, trùng huyết bắt đầu xây ống hình chữ U trong lớp bùn đáy. Chúng làm ống bằng bùn đất hoặc bằng tơ tiết ra từ tuyến nước bọt.

Lưu ý. Người ta cũng từng ghi nhận trùng huyết đôi khi ra sống ở tầng nước mở. Còn bình thường thì chúng ở luôn trong ống cho đến lúc hóa nhộng ngay tại đó.

Trùng huyết nằm ở phần dưới của ống. Cứ chốc chốc chúng lại uốn mình để bơm nước qua ống. Dòng nước này mang oxy cho chúng thở và mang thực vật phù du cho chúng ăn. Giai đoạn này thường kéo dài 5 – 6 ngày.

Ở tuổi 3 và tuổi 4, trùng huyết chỉ lớn thêm, nặng thêm và thường sẫm lại thành màu đỏ đậm. Giai đoạn này thường kéo dài 6 – 8 ngày.

Gặp điều kiện lý tưởng thì cả thời kỳ ấu trùng kéo dài khoảng 2 tuần.

Giai đoạn 3: Nhộng

Khi đã đủ lớn để thành con trưởng thành, trùng huyết hóa nhộng. Chúng có thể hóa nhộng vào bất kỳ giờ nào, ngày cũng như đêm, nhưng hay gặp nhất là ngay trước lúc mặt trời lặn.

Đây là giai đoạn ngắn nhất, thường chỉ vài phút.

Giai đoạn 4: Trưởng thành (muỗi lắc)

Con muỗi vừa thoát khỏi nhộng là đã bay được ngay.

Suốt một thời gian dài, người ta cho rằng muỗi lắc chỉ ăn ở giai đoạn ấu trùng, vì con trưởng thành không có bộ phận miệng dùng được. Cũng vì thế mà hệ vi sinh trong cơ thể muỗi hình thành ngay ở giai đoạn ấu trùng.

Các nghiên cứu gần đây lại cho thấy điều ngược lại. Chironomidae trưởng thành thật ra ăn được sucrose và glucose. Được ăn thì vòng đời của chúng tốt hơn. Con đực sinh sản mạnh hơn, còn con cái sống lâu hơn.

Cụ thể, con đực được ăn bay được lâu hơn trung bình 160% so với con đực không được ăn. Con cái được ăn sống lâu hơn khoảng 40%. Kết quả này khớp với vai trò của từng giới.

Phân biệt đực cái

Muốn biết chắc thì phải soi dưới kính hiển vi. Tuy vậy, ở nhiều loài, con đực có bộ phận sinh dục rất to ở chóp bụng nên nhìn khá dễ nhận ra. Con đực cũng to hơn con cái một chút.

Giao phối

Muỗi lắc sinh sản bằng cách bay thành đàn. Con đực tụ thành đàn dày đặc phía trên mặt nước, bắt đầu từ khoảng 1 giờ trước lúc mặt trời mọc và tản ra khoảng 1 giờ sau lúc mặt trời lặn. Con cái bay vào đàn để giao phối.

Ở nhiều loài, con đực còn ra khỏi nhộng sớm hơn con cái 2 ngày. Nhờ vậy con cái vừa ra là có sẵn đàn đực để bay vào giao phối.

Mỗi con phát triển nhanh chậm khác nhau, nên mùa bay đàn có thể kéo dài 15 – 30 ngày. Suốt thời gian đó, con cái tạo trứng liên tục.

Sau khi giao phối 20 – 30 giờ, con cái sẵn sàng đẻ. Con cái mang trứng đẩy khối trứng ra bám vào chân sau để dễ thả xuống nước.

Con trưởng thành thường sống 3 – 14 ngày.

Chuyện thú vị. Ở một số loài, thứ kích hoạt tập tính bay đàn là cường độ ánh sáng, màu của bề mặt và độ phản chiếu bên dưới đàn. Nghe cũng hợp lý, vì ngoài tự nhiên chúng hay sống ở vùng nước đục.

Trùng huyết làm thức ăn sống

Với dân chơi thủy sinh, trùng huyết là một mắt xích quan trọng trong chuỗi thức ăn dưới nước. Chúng là nguồn thức ăn chính của cá, cua, tôm hùm đất và nhiều loài động vật có xương sống lẫn không xương sống khác.

Các nghiên cứu cho thấy trùng huyết nhiều protein, nhiều vitamin và axit amin thiết yếu. Đây là món ăn lành và bổ cho cá cũng như các con vật khác trong bể.

Thức ăn công nghiệp thường cố bắt chước thức ăn tự nhiên của vật nuôi, kể cả về axit amin thiết yếu. Dù vậy, nghiên cứu cho thấy chỉ cần thay một phần khẩu phần bằng trùng huyết là kết quả đã tốt hơn. Các con vật trong bể được ăn trùng huyết sẽ hoạt bát, khỏe mạnh và đủ chất.

Cũng vì thế mà nhiều người chơi thích và hay khuyên cho cá, cua và tôm hùm đất ăn thức ăn tự nhiên. So với thức ăn công nghiệp, thức ăn sống tự nhiên có mấy ưu điểm chính sau:

• Dễ tiêu hóa, nhất là phần protein.
• Chứa nhiều nước (85 – 95%).
• Mềm và dai, con vật nuốt dễ hơn.
• Mồi cựa quậy nên con vật phản ứng và lao vào bắt.
• Ít làm bẩn nước hơn. Thức ăn công nghiệp thừa thường có hàm lượng chất khô cao, nên làm bẩn nước nhanh hơn nhiều so với thức ăn sống.

Dụng cụ nuôi trùng huyết trong nhà

Để nuôi trùng huyết, bạn cần chuẩn bị:

• Giống ban đầu: khối trứng (kén trứng) của trùng huyết.
• Vật chứa: bể nhỏ hoặc thùng nhựa.
• Nền: xơ dừa.
• Cấp oxy: đá sủi.
• Thu hoạch: vợt cá.
• Chăm sóc: nước đã khử clo.
• Có thì tốt: lọ, tăm bông, ống bóp hút nước hoặc pipet.
• Thức ăn: phân động vật (phân ngựa, phân gà, phân cá…).

Muỗi trưởng thành vẫn giao phối được trong không gian kín, chẳng hạn bể có lưới che. Nhưng nuôi trùng huyết trong nhà không phải cách tối ưu. Ai muốn sản xuất số lượng lớn thì nuôi ngoài trời, trong ao.

Set bể nuôi trùng huyết cơ bản

• Cho nền vào bể. Không cần nhiều, nền dày 2,5 cm là đủ.
• Đổ một ít nước đã xử lý vào và trộn đều với nền.
• Lưu ý là bạn cũng có thể dùng thuốc khử clo. Hoặc bạn để nước nghỉ 24 giờ cho clo bay hết.
• Chờ 1 giờ cho nền lắng. Chừng đó thời gian là đủ để có lớp nền dày khoảng 2,5 cm.
• Châm thêm nước đã xử lý cho đến khi phía trên nền có một lớp nước trong dày 2,5 – 5 cm.
• Nếu nước đục thì chờ cho lắng lại.
• Cho một ít phân động vật vào nước.
• Nhẹ tay thả các khối trứng lên mặt nước.
• Bật đá sủi.
• Đặt bể gần cửa sổ hoặc bật đèn, chiếu sáng tối đa 10 – 12 giờ mỗi ngày.
• Đậy bể lại để muỗi bên ngoài không vào được.

Các thông số cần giữ:

• Nhiệt độ tối ưu: 22 – 25 °C
• Độ ẩm: 60 – 80%
• pH: 0 – 8,0
• Oxy hòa tan: 3 – 4 mg/L
• Thời gian chiếu sáng: 8 – 12 giờ mỗi ngày

Kích thước bể

Nuôi trong nhà thì không cần bể lớn. Thực tế cho thấy bể lớn cho sản lượng trên mỗi đơn vị diện tích thấp hơn nhiều. Bể nhỏ cỡ 4 – 40 lít vẫn nuôi hiệu quả.

Nhiệt độ ảnh hưởng đến trùng huyết thế nào

Nhiệt độ là yếu tố môi trường chi phối nhiều nhất các quá trình sinh học của trùng huyết. Nhiệt độ càng cao thì các giai đoạn càng rút ngắn rõ rệt. Đổi lại, tỷ lệ chết cũng tăng mạnh, lên tới 50 – 75% ở 28 °C. Chưa kể ấu trùng tuổi 4 nuôi ở nhiệt độ cao, dù đã lớn hết cỡ, cũng chỉ to bằng khoảng một nửa con nuôi ở 20 °C.

Oxy và sục khí

Bạn phải sục khí liên tục cho nước nuôi bằng đá sủi. Nhưng nên để sủi nhẹ hết mức có thể, kẻo nền và thức ăn bị khuấy lên lơ lửng trong nước. Cách làm là treo đá sủi ngay dưới mặt nước.

Sống trong môi trường thiếu oxy thì trùng huyết chuyển sang đỏ đậm. Ngoài tự nhiên, lượng oxy hiếm khi đạt tới 3 mg/L. Nhưng bể nuôi không cần giống tự nhiên. Ngược lại, bạn nên cấp oxy càng nhiều càng tốt để trùng huyết lớn nhanh hơn.

Dòng chảy

Nên nhớ là Chironomidae thích đẻ trứng ở chỗ nước yên hơn là chỗ nước xáo động.

Trùng huyết bơi ngược dòng rất kém. Vì vậy chúng thường sống ở vùng nước chảy chậm hoặc nước đứng.

Ánh sáng

Ở mỗi giai đoạn, trùng huyết phản ứng với ánh sáng một kiểu.

Ở tuổi 1 và đầu tuổi 2, trùng huyết hướng sáng, tức là bị ánh sáng thu hút.

Khi dịch cơ thể bắt đầu có hemoglobin thì chúng chuyển sang sợ sáng. Lúc này trùng huyết chủ động lánh xa những chỗ sáng.

Phải đến khi nhộng biến thành muỗi thì phản ứng sợ sáng này mới mất đi.

Dù vậy, bạn vẫn nên chiếu sáng tối đa 10 – 12 giờ mỗi ngày, nhất là khi trong bể có tảo lục. Trùng huyết sẽ ăn chỗ tảo này.

Nền

Với bể nuôi, xơ dừa có lẽ là lựa chọn tốt nhất. Sợi xơ đan rối vào nhau nên giữ lại được chất hữu cơ trong nước và làm chỗ ở tốt cho trùng huyết.

Trong phòng thí nghiệm, người ta thường nuôi trùng huyết trên nền làm từ bột lá tầm ma hoặc cellulose để ấu trùng ăn trực tiếp. Không nên dùng cát làm nền, vì cát có thể làm mòn bộ phận miệng của ấu trùng.

Có một chi tiết thú vị. Theo nghiên cứu, trùng huyết rất ưa nền làm bằng giấy lau tay.

Lưu ý. Người ta từng chọn giấy lau tay xé vụn làm nền nuôi trùng huyết. Chỉ cần một ít giấy vụn đủ phủ kín đáy bể là đã bắt đầu được một mẻ nuôi. Cách xử lý giấy như sau:

• Ngâm giấy lau tay xé vụn trong axeton ít nhất 30 phút để loại tạp chất.
• Xả lại bằng nước cất 4 – 5 lần, đến khi hết mùi axeton nồng.
• Đun giấy trong nước cất 1 giờ, hoặc đến khi giấy gần hết màu.
• Cắt hoặc xé giấy thành mảnh nhỏ hơn rồi cho vào máy xay, xay thành bột nhão hơi thô.

Cho trùng huyết ăn

Các thí nghiệm cho thấy lượng thức ăn ảnh hưởng rất lớn đến tốc độ lớn và khả năng sinh sản của trùng huyết.

Thức ăn tự nhiên chủ yếu của trùng huyết là chất hữu cơ.

Ngoài tự nhiên, chúng thường sống ở vùng nước giàu chất hữu cơ. Ở đó chúng ăn tảo, mảnh vụn, vi sinh vật bám theo, giao tử lớn, vụn gỗ… Nói chung là chúng ăn gần như mọi thứ, chẳng kén chọn gì.

Trong bể nuôi, trùng huyết lớn tốt nhất với các loại thức ăn sau:

• phân động vật (bò, gia cầm, lợn, gà…),
• men,
• bã thải dầu cọ,
• thức ăn cho cá (như Tetramin).

Cho trùng huyết ăn bao nhiêu

Mỗi ngày trùng huyết ăn lượng thức ăn bằng 100 – 600% trọng lượng cơ thể. Khổ nỗi con số này rất khó đo trong bất kỳ hệ nuôi nào. Thế nên thực tế chẳng ai ngồi tính theo cách đó.

Thay vào đó, bạn có thể cho ăn theo định lượng:

• 2,5 g/L nếu dùng phân động vật khô, hoặc
• 30 g/L nếu dùng phân động vật tươi.

Nhìn chung, chất thải rắn đã phơi khô cho sản lượng trùng huyết cao hơn chất thải tươi. Tỷ lệ sống ở mọi tuổi ấu trùng cũng tăng lên, có thể đạt tới 90%.

Cách cho trùng huyết ăn

Rất nên dùng thức ăn dạng lỏng, vì nó tản đều khắp bể nuôi.

Bạn có thể xay thức ăn với nước cất hoặc nước đã lọc qua than hoạt tính. Phần dư thì cất tủ lạnh. Trước khi dùng, làm ấm phần thức ăn lạnh rồi lắc thật đều.

Bao lâu cho trùng huyết ăn một lần

Dù dùng loại nền nào, mẻ nuôi bắt đầu từ ấu trùng tuổi 1 cũng phải có thức ăn. Vì vậy bạn cho một ít thức ăn ngay khi khởi động mỗi mẻ.

Sau đó, cứ mỗi lần thay nước (3 – 4 ngày một lần) thì cho trùng huyết ăn.

Cho ăn quá nhiều thì hôm sau nước sẽ đục. Lúc đó phải thay nước ngay để nước khỏi bẩn.

Chăm sóc mẻ nuôi

Khi mẻ nuôi đã chạy ổn thì gần như không tốn công chăm. Gặp điều kiện lý tưởng, mẻ nuôi sẽ cho trùng huyết dồi dào.

Bạn phải thay nước 3 – 4 ngày một lần, vì thức ăn có thể làm nước xuống cấp rất nhanh.

Hút bỏ phần nước phía trên, xuống đến sát mặt nền. Sau đó châm nước mới cho đến khi bằng mực nước ban đầu.

Thu hoạch trùng huyết

Với hầu hết các loài, sau 14 ngày là thu được trùng huyết. Lúc này chúng dài 10 – 25 mm.

Nhưng hễ thấy những con nhộng đầu tiên xuất hiện là phải thu ngay.

• Dùng vợt có mắt lưới nhỏ nhất bạn tìm được. Tốt nhất là mắt lưới cỡ 1×1 mm.
• Vớt lên rồi xả dưới vòi nước máy cho trôi hết chất thải.

Bảo quản trùng huyết

Trùng huyết sống có nhiều cách bảo quản. Dễ nhất là bọc chúng trong miếng vải ẩm rồi để ở ngăn dưới cùng của tủ lạnh. Bạn cũng có thể cho trùng huyết còn hơi ẩm vào hộp đậy kín.

Nhớ trải trùng huyết thành lớp mỏng, không dày quá 1 cm.

Bảo quản theo những cách này thì trùng huyết giữ được ít nhất 2 – 3 tuần.

Trùng huyết (Chironomid) có cắn không?

Trùng huyết không cắn. Chúng không ăn thịt và cũng không có độc. Đơn giản là chúng không có bộ phận nào để tấn công.

Kiếm trùng huyết sống ở đâu?

Bạn có thể tìm thấy trùng huyết quanh các ao hồ, nhưng trùng huyết ở đó cũng có thể mang mầm bệnh. Vì vậy nếu muốn tự nuôi, nên tìm người đã có sẵn mẻ nuôi sạch để xin giống. Cứ chơi an toàn cho chắc.

Không thì cứ ra cửa hàng cá cảnh mà mua.

Kết luận

Tự nuôi trùng huyết là làm được, nhưng nhiều rắc rối vì chúng sống một phần đời dưới nước, một phần trên cạn. Nhìn chung chỉ nuôi quy mô lớn mới đáng công.

Vì vậy, trừ khi bạn nuôi để thử tay nghề hoặc vì tò mò, mua trùng huyết vẫn hơn là tự nuôi.