กักโรคปลาใหม่: วิธีเซ็ตตู้กักโรค ขั้นตอนทีละขั้น และควรกักนานเท่าไร

ตู้กักโรคคืออะไร ทำไมต้องกัก

ตู้กักโรคคือตู้ปลาที่แยกออกมาต่างหาก ใช้เลี้ยงปลาใหม่ไว้ตามลำพังเพื่อให้ปลาปรับตัวและหายเครียด เฝ้าดูว่ามีโรคหรือไม่ และรักษาแยกจากตู้หลัก (แหล่งที่ 3)

• ปลาใหม่อาจมีปรสิตหรือเชื้อโรคที่ยังมองไม่เห็น จึงควรกักทุกตัวแม้จะดูแข็งแรงดี (แหล่งที่ 4)
• น้ำจากร้านขายปลาไม่จำเป็นต้องสะอาด และอาจมีเชื้อโรคได้หลายชนิด (แหล่งที่ 1)
• ปลาในร้านมักมาจากหลายล็อต ปลาที่แข็งแรงกับปลาที่ป่วยจึงอยู่ปนกันและติดเชื้อกันได้ (แหล่งที่ 5)
• การกักปลาไว้ในอุณหภูมิที่โรคสำคัญเจริญได้ช่วยให้รู้ว่าปลามีเชื้อบางชนิดอยู่หรือไม่ (แหล่งที่ 6)

ANGFA ระบุว่าการกักโรคช่วยลดความเสี่ยงได้แต่ไม่ได้ทำให้ความเสี่ยงหมดไป เพราะบางโรคมีระยะฟักตัวนาน และปลาที่เป็นพาหะอาจไม่แสดงอาการเลย (แหล่งที่ 1)

อุปกรณ์และขนาดตู้

• ตู้หรือกล่องพลาสติกใสที่มีฝาปิด กรองฟองน้ำหรือกรองอื่นที่น้ำไหลเบา ฮีตเตอร์กับเทอร์โมมิเตอร์ ไม่ใส่วัสดุปูพื้น มีที่หลบไม่กี่ชิ้น และน้ำยาปรับสภาพน้ำ (แหล่งที่ 0)
• พื้นตู้เปล่าทำให้ทำความสะอาดง่าย และดูมูลปลาได้ชัด (แหล่งที่ 0)
• ที่หลบใช้ท่อพลาสติก ถ้ำเซรามิก หรือไม้น้ำปลอมแบบพลาสติกนิ่ม หลีกเลี่ยงหินและของมีคมที่อาจทำให้ปลาที่อ่อนแอบาดเจ็บ (แหล่งที่ 4)

เรื่องขนาดตู้ แต่ละแหล่งแนะนำไว้ไม่เหมือนกัน

• แหล่งที่ 1: ตู้เรียบง่าย ใช้กรองฟองน้ำที่ผ่านวงจรไนโตรเจนแล้วกับฮีตเตอร์ที่ไว้ใจได้ ขนาดไม่เกินประมาณ 50 ลิตร
• แหล่งที่ 4: 20–40 ลิตรสำหรับปลาเล็กไม่กี่ตัว หรือ 60–80 ลิตรสำหรับปลาใหญ่หรือปลาหลายตัว และระบุว่าตู้ที่ใหญ่เกินไปจะคุมคุณภาพน้ำและใส่ยาได้ยากขึ้น

ขั้นตอนการกักโรคทีละขั้น

1. เซ็ตตู้ก่อนปลามาถึง เปิดตู้กักโรคไว้ล่วงหน้า ระบบกรองต้องผ่านวงจรไนโตรเจนเต็มที่แล้ว และให้อากาศเพียงพอ (แหล่งที่ 2) ต้องใช้ตู้แยกต่างหาก ไม่ใช่ที่กั้นหรือกล่องเพาะพันธุ์ที่ใส่ไว้ในตู้หลัก (แหล่งที่ 2) วิธีที่ช่วยได้คือเลี้ยงกรองสำรองไว้ตลอดเวลา เช่น ใส่เป็นกรองตัวที่สองในตู้อื่น พอต้องใช้ตู้กักก็มีกรองที่พร้อมใช้งานทันที (แหล่งที่ 3)
2. ปรับค่าน้ำตู้กักให้ตรงกับน้ำต้นทาง ก่อนปลามาถึง ให้สอบถามอุณหภูมิ ค่า pH และความกระด้างของน้ำที่ปลาเคยอยู่ แล้วตั้งตู้กักให้ตรงกัน จากนั้นจึงค่อย ๆ ปรับทีละน้อยจนค่าน้ำตรงกับตู้หลัก (แหล่งที่ 1)
3. ปรับสภาพปลาก่อนปล่อย ใช้เวลาประมาณ 30–60 นาที (แหล่งที่ 2)
4. ลดความเครียด เปิดไฟน้อยและอย่ารบกวนปลามาก (แหล่งที่ 1)
5. เฝ้าดูอาการ สังเกตว่าปลาเบื่ออาหาร ซึม หายใจถี่ มีจุดขาว หรือมีแผลหรือไม่ (แหล่งที่ 4) แหล่งที่ 4 เสนอแผน 14 วันไว้ดังนี้
   • วันที่ 1–3: ดูพฤติกรรมและการกินอาหาร
   • วันที่ 4–7: ถ้าพบโรคจึงรักษา
   • วันที่ 8–10: บำรุงด้วยอาหารให้ดีขึ้น
   • วันที่ 11–14: ถ้าปลาแข็งแรงดี เริ่มปรับให้ชินกับน้ำในตู้หลัก
6. เปลี่ยนน้ำสม่ำเสมอ ความถี่ที่แต่ละแหล่งแนะนำต่างกัน แหล่งที่ 4 แนะนำให้เปลี่ยนน้ำประมาณ 20–30% ทุก 2–3 วัน ด้วยน้ำที่ขจัดคลอรีนแล้วและอุณหภูมิใกล้เคียงกัน ส่วนแหล่งที่ 2 แนะนำให้เปลี่ยนน้ำบางส่วนทุกสัปดาห์ และเปลี่ยนถี่ขึ้นถ้ากำลังให้ยาอยู่
7. ใช้ปลาทดสอบ (ถ้าต้องการความมั่นใจเพิ่ม) ย้ายปลาที่แข็งแรงจากตู้หลักมาใส่ตู้กัก 2 ตัว แล้วดูว่ายังสบายดีอยู่หรือไม่ (แหล่งที่ 0)
8. ย้ายลงตู้หลัก ย้ายเมื่อปลากินอาหารปกติ ว่ายน้ำคล่อง และไม่มีอาการผิดปกติ โดยค่อย ๆ เติมน้ำจากตู้หลักลงในตู้กักตลอด 30–60 นาที แล้วเฝ้าดูต่ออีกหลายวันหลังปล่อย (แหล่งที่ 4) ย้ายได้หลังจากกักครบกำหนดโดยไม่พบโรคเท่านั้น ถ้าพบโรคระหว่างกัก ให้รักษาแล้วเริ่มนับเวลาใหม่ (แหล่งที่ 2)

ควรกักนานเท่าไร

แหล่งข้อมูลให้ระยะเวลาไว้ต่างกัน ดังนี้

แหล่ง	ระยะเวลากัก
แหล่งที่ 1	อย่างน้อย 30 วัน ซึ่งนานพอให้ปัญหาปรสิตและแบคทีเรียส่วนใหญ่แสดงออกมา บางชนิดปลาหรือบางโรคต้องกักนานกว่านี้
แหล่งที่ 2	อย่างน้อย 4 สัปดาห์ มักจะ 4–6 สัปดาห์หรือนานกว่า ปลาควรปลอดโรคอย่างน้อยสี่สัปดาห์ก่อนย้ายลงตู้รวม
แหล่งที่ 3	2–4 สัปดาห์ ยิ่งนานยิ่งดี
แหล่งที่ 4	14–21 วัน
แหล่งที่ 8	ไม่ควรสั้นกว่าสองสัปดาห์ เพราะโรคและปรสิตใช้เวลาประมาณนั้นกว่าจะแสดงอาการ
แหล่งที่ 0	ปลาใหม่ส่วนใหญ่ควรกัก 4–6 สัปดาห์ นับจากอาการสุดท้ายหรือปลาตายตัวสุดท้าย

จากการสำรวจสวนสัตว์และพิพิธภัณฑ์สัตว์น้ำสาธารณะ พบว่า 95% ของสถาบันกำหนดระยะกักโรคปลาขั้นต่ำไว้ 30 วันขึ้นไป (แหล่งที่ 7)

ANGFA ระบุว่าระยะกัก 40 วันที่นำมาจากการกักโรคในคนและสัตว์เลือดอุ่นนำมาใช้กับปลาตรง ๆ ไม่ได้ เพราะอุณหภูมิตัวปลาเปลี่ยนตามน้ำ และระยะฟักตัวของโรคก็เปลี่ยนตามอุณหภูมิด้วย (แหล่งที่ 1)

อุณหภูมิในตู้กัก

• ปลาสายรุ้ง (rainbowfish): กักที่ 22–25°C (แหล่งที่ 1)
• ปลาเขตร้อนทั่วไป: ประมาณ 25–28°C และการรักษาอุณหภูมิให้คงที่สำคัญกว่าการได้ตัวเลขเป๊ะ (แหล่งที่ 4)

การให้ยาระหว่างกัก

แหล่งที่ 0 แนะนำให้แยกตามที่มาของปลา

• ปลาจากร้านออนไลน์ ร้านเครือข่าย หรือแหล่งที่ไม่เคยลอง: ต่อน้ำ 10 แกลลอน ใส่ Maracyn 1 ซอง ParaCleanse 1 ซอง และ Ich-X 1 ช้อนชา (5 มล.) แล้วแช่ไว้ 7 วันโดยไม่ให้อาหาร
• ปลาจากร้านในพื้นที่หรือผู้เพาะที่ไว้ใจได้: เฝ้าดูและให้อาหารไปสองสามวัน รักษาเมื่อมีอาการเท่านั้น ถ้าต้องการป้องกันใช้ ParaCleanse ตามขนาดที่ระบุบนฉลากได้

Aquarium Co-Op ระบุว่ายาชุดสามตัวนี้ปลอดภัยกับปลาไม่มีเกล็ด ลูกปลา กุ้ง หอย ไม้น้ำ และแบคทีเรียที่มีประโยชน์ (แหล่งที่ 0)

• ก่อนใส่ยา ให้เอาถ่านกัมมันต์ (activated carbon) ออก และปิดหลอด UV (แหล่งที่ 0)
• แหล่งที่ 2 แนะนำว่าหลังจากหนึ่งถึงสองวันแรก ให้รักษาปรสิตภายนอกด้วยยาฆ่าปรสิต เช่น PraziPro หรือ ParaGuard ตามที่ฉลากกำหนด ส่วนปรสิตภายในต้องใช้ยาออกฤทธิ์กว้าง และควรให้สัตวแพทย์สั่งจ่าย
• ระหว่างรักษาให้อาหารน้อย ๆ เพื่อให้น้ำสะอาด (แหล่งที่ 4)
• การให้ยาเต็มขนาดกับปลาที่ป่วยหรืออ่อนแออยู่แล้วอาจทำให้ปลาเครียดจนตายได้ กรณีนี้ควรปรึกษาสัตวแพทย์สัตว์น้ำ (แหล่งที่ 2)

ข้อควรระวังเรื่องเกลือ: เกลือสำหรับตู้ปลาไม่ปลอดภัยกับไม้น้ำ หอย และปลาบางชนิด เช่น anchor catfish หากจะรักษาด้วยเกลือให้ใช้ภาชนะแยก (แหล่งที่ 0) เกลือเป็นพิษต่อไม้น้ำ และไม่ระเหยไปกับน้ำ ถ้าเติมซ้ำโดยไม่เปลี่ยนน้ำ ความเค็มอาจสูงจนถึงระดับที่ไม่ปลอดภัย (แหล่งที่ 2)

ไม้น้ำใหม่: แหล่งที่ 2 แนะนำให้จุ่มในน้ำยาฟอกขาว 1 ส่วนต่อน้ำ 20 ส่วน นาน 90 วินาทีสำหรับต้นที่บอบบาง 120 วินาทีสำหรับต้นส่วนใหญ่ และ 150 วินาทีสำหรับต้นที่ทนทาน เช่น อนูเบียสและเฟิร์นใบมะละกอ (Java fern)

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ใช้กรองที่ยังไม่ผ่านวงจรไนโตรเจน ทำให้แอมโมเนียและไนไตรต์สูงขึ้นระหว่างกัก (แหล่งที่ 3)
• เลี้ยงปลาประจำไว้ในตู้กัก พอเกิดเหตุฉุกเฉินก็ไม่มีตู้ว่างให้ใช้ (แหล่งที่ 3)
• ย้ายปลากลับตู้หลักก่อนหายดี หรือเปลี่ยนอุณหภูมิหรือค่า pH กะทันหัน (แหล่งที่ 4)
• ให้อาหารมากเกินไประหว่างรักษา หรือเปลี่ยนน้ำด้วยน้ำประปาที่ไม่ได้ปรับสภาพ หรือน้ำที่อุณหภูมิต่างกันมาก (แหล่งที่ 4)
• คิดว่าปลาที่ดูแข็งแรงไม่มีโรค ปลาใหม่ไม่มีตัวไหนรับประกันได้ว่าปลอดเชื้อ (แหล่งที่ 2)

ป้องกันเชื้อข้ามตู้

• แยกสวิง สายดูดน้ำ และถังไว้ใช้กับตู้กักโดยเฉพาะ และล้างมือทุกครั้งหลังทำตู้กัก (แหล่งที่ 0)
• อย่าให้น้ำกระเซ็นหรือมีอะไรสัมผัสกันระหว่างตู้ เพราะละอองน้ำพาเชื้อโรคไปได้ ฝากระจกช่วยได้ (แหล่งที่ 1)
• รักษากระจกและพื้นตู้กักให้สะอาด เพราะไบโอฟิล์มเป็นที่ซ่อนของจุลินทรีย์จำนวนมาก (แหล่งที่ 1)
• ถ้าทำได้ ให้ตั้งตู้กักไว้คนละห้อง (แหล่งที่ 0)
• หลอด UV และโอโซนไม่ได้ฆ่าเชื้อได้ทุกชนิด และไม่ได้หยุดการแพร่ของโรคภายในระบบ (ANGFA, แหล่งที่ 1)
• ปล่อยตู้กักให้ว่างไว้ระหว่างรอบ เพื่อให้พร้อมรับปลาใหม่หรือปลาป่วยได้ทันที (แหล่งที่ 1)

ใช้ตู้กักทำอะไรได้อีก

ตู้กักยังใช้พักปลาป่วย ปลาบาดเจ็บ ปลาที่ถูกรังแก หรือปลาที่กำลังเพาะพันธุ์ได้ด้วย มีกรณีที่ต้องเลี้ยงปลาตัวเมีย Pseudotropheus greshaki ไว้ในตู้กัก เพราะพอย้ายกลับตู้หลักก็บาดเจ็บใหม่ทุกครั้ง (แหล่งที่ 3)