Cá barb Didi

Pethia didi là một loài cá cyprinid nhỏ ở lưu vực Ayeyarwady, quanh hồ Indawgyi và Myitkyina thuộc bang Kachin. Có vẻ đây là loài đặc hữu của vùng này. Trên thị trường cá cảnh, loài này hiếm, dù thỉnh thoảng vẫn có hàng. Hai bên thân cá có hai mảng đen dựng đứng, một mảng nằm sau nắp mang và một mảng ở cuống đuôi. Kiểu hoa văn này cũng gặp ở nhiều loài khác cùng giống. Nơi thu mẫu chuẩn là một con suối chảy xiết, nhiều bóng râm, chảy qua rừng tre. Ngoài tự nhiên, nhiệt độ nước nơi loài này sống thay đổi theo mùa.

Bể cần có đáy tối thiểu 60 × 30 cm hoặc tương đương, tức khoảng 54 lít.

Nhiệt độ: Ngoài tự nhiên, nhiệt độ nơi loài này sống thay đổi theo mùa. Cá sẽ sống thoải mái trong khoảng 15–25 °C.

pH: Tại nơi thu mẫu chuẩn, pH đo được là 6,5. Mức này lại hiếm gặp ở miền bắc Myanmar, nên nhiều khả năng pH ở đó thay đổi trong năm. Với cá vùng này, khoảng pH thường được khuyến nghị là 6,5–9,0.

Độ cứng: Cá sống ở nước mềm, nên bạn giữ độ cứng trong khoảng 1–5 dGH.

Loài này không kén bố cục. Tuy vậy, cá thường lên màu đẹp hơn trong bể trồng dày cây và rải nền tối màu.

Cá có vẻ cũng thích bể có thêm ít cây nổi và vài rễ hoặc cành lũa để ánh sáng chiếu vào dịu bớt. Bể nhìn cũng tự nhiên hơn.

Lọc không cần quá mạnh. Dù vậy, cá có vẻ thích nước chảy nhẹ, và nuôi trong bể kiểu suối đồi cũng sống tốt.

Ngoài tự nhiên, cá có lẽ đi lùng sục kiếm ăn khắp nơi. Thức ăn của chúng gồm tảo silic, tảo, mùn hữu cơ, côn trùng nhỏ, giun, giáp xác và các loại động vật phù du khác.

Trong bể, cá dễ cho ăn. Muốn cá khỏe và lên màu đẹp nhất thì bạn nên cho ăn đều các loại thức ăn sống và đông lạnh cỡ nhỏ như trùng huyết, bo bo, Artemia. Bên cạnh đó, cho thêm thức ăn khô dạng mảnh và dạng hạt loại tốt, trong đó ít nhất một phần có bổ sung thực vật hoặc tảo.

Nhìn chung đây là loài rất hiền. Chúng rất hợp với bể cộng đồng được tính toán kỹ.

Bạn nuôi chung tốt nhất có lẽ là những loài sống trong sinh cảnh tương tự ngoài tự nhiên, nhất là các loài cyprinid cỡ tương đương bơi ở tầng nước giữa. Ngoài ra vẫn có thể chọn các loài chạch thuộc họ balitorid, cobitid, nemacheilid, hoặc các loài cyprinid sống đáy như Crossocheilus hay Garra.

Khá nhiều loài cá từ lưu vực Ayeyarwady có bán trên thị trường cá cảnh, gồm Danio choprae, D. albolineatus, D. kyathit, D. tinwini, Devario apogon, D. shanensis, Pethia stoliczkana, P. padamya, P. tiantian, P. ticto, Acanthocobitis botia, Schistura vinciguerrae, Lepidocephalichthys berdmorei và Tariqilabeo latius.

Như mọi lần, bạn nên tìm hiểu kỹ các loài định nuôi chung trước khi mua để tránh rắc rối.

Bạn nên mua một đàn có cả đực lẫn cái, ít nhất 8–10 con. Nuôi thêm vài loài cá đàn khác để cá thấy an toàn hơn. Làm vậy thì bể sẽ trông sinh động và tự nhiên hơn hẳn.

Xem các con đực ganh đua nhau rất thú vị. Chúng lên màu đẹp nhất khi tranh giành sự chú ý của con cái hoặc tranh vị trí trong đàn.

Cá đực trưởng thành nhỏ hơn, thon hơn và màu sắc rực hơn hẳn cá cái. Sự khác biệt càng rõ khi cá vào mùa sinh sản.

Hiện chưa có ghi nhận nào về việc cho loài này đẻ thành công trong bể. Dưới đây là cách làm được khuyến nghị cho các loài họ hàng gần:

Giống phần lớn các loài cyprinid nhỏ, các loài Pethia đẻ trứng rải tự do và không chăm con.

Khi cá khỏe, chúng đẻ khá thường xuyên. Trong bể đã chạy lâu và ổn định, có khi một ít cá con tự xuất hiện mà bạn không cần làm gì.

Tuy vậy, muốn thu được nhiều cá con thì bạn cần làm bài bản hơn.

Bạn vẫn có thể vỗ béo cả đàn cá bố mẹ trong cùng một bể. Song song đó, bạn nên set thêm một bể nhỏ hơn và đổ đầy nước lấy từ bể đã chạy ổn định.

Bể đẻ nên để ánh sáng thật mờ. Đáy bể phủ một lớp lưới có mắt đủ lớn cho trứng lọt qua nhưng đủ nhỏ để cá bố mẹ không với tới trứng. Loại thảm nhựa giả cỏ bán khắp nơi cũng dùng được và khá hiệu quả. Một lớp bi thủy tinh cũng cho kết quả tốt tương tự.

Một cách khác là trồng kín phần lớn bể bằng cây lá nhỏ như Taxiphyllum spp., hoặc thả bùi nhùi cho cá đẻ. Cách này cũng cho kết quả khá ổn.

Nước trong bể đẻ nên có pH từ hơi axit đến trung tính. Nhiệt độ để gần mức cao của khoảng đã nêu ở trên. Bạn nên đặt thêm lọc vi sinh chạy bằng sủi khí hoặc một vài viên sủi để cấp oxy và tạo dòng chảy.

Khi cá bố mẹ đã được vỗ tốt và cá cái trông bụng căng trứng, bạn thả một hoặc hai cặp vào bể đẻ. Thường cá sẽ đẻ vào sáng hôm sau.

Bạn cũng có thể cho cả đàn đẻ chung. Khoảng sáu con mỗi giới là số lượng hợp lý, dù có thể bạn sẽ cần bể lớn hơn.

Dù chọn cách nào, cá bố mẹ nhiều khả năng sẽ ăn trứng nếu có dịp. Vì thế, hễ thấy trứng là bạn nên vớt cá bố mẹ ra ngay.

Trứng thường nở sau 24–48 giờ. Khoảng 24 giờ sau đó cá con bắt đầu bơi tự do.

Vài ngày đầu, bạn cho cá con ăn thức ăn cỡ trùng cỏ (infusoria). Khi cá đủ lớn thì chuyển sang giun vi sinh (microworm), ấu trùng Artemia hoặc các loại tương tự.

Loạt mẫu chuẩn được thu ở nhiều điểm khác nhau trong lưu vực sông Ayeyarwady, gần hồ Indawgyi và thành phố Myitkyina, bang Kachin, miền bắc Myanmar. Có vẻ loài này là loài đặc hữu của khu vực đó.

Nơi thu mẫu chuẩn là 'Hpa Lap Chaung, ngay phía nam làng Yuzana Myiang, rẽ trái 8 km từ km 11 đường Myitkyina-Myitzon, 25°31'25"N, 97°22'19"E'.

Nơi thu mẫu chuẩn là một con suối có nền lẫn bùn và đá. Suối chảy xiết qua một khu rừng tre nên khá nhiều bóng râm.

Lúc thu mẫu, nước trong nhưng hơi ngả màu tanin. Các loài sống cùng chỗ gồm Pethia thelys, Puntius sophore, Devario strigillifer, Rasbora daniconius, R. rasbora, Acanthocobitis botia, Notopterus notopterus, cùng một số loài chưa định danh thuộc các giống Oreichthys, Parambassis, Xenentodon và Mastacembelus.

Ở những điểm khác, cá sống chung với rất nhiều loài, từ Acanthocobitis, Schistura, Danio cho đến Badis, Dario, Pillaia, Indostomus và Microphis.

Các sinh cảnh này đều khá giống nhau. Nền ở đó là đá phủ tảo hoặc lớp lá mục.

Loài này hiếm trên thị trường cá cảnh, dù thỉnh thoảng vẫn có hàng.

Trước đây loài này nằm trong 'nhóm' Puntius conchonius, gồm các loài có quan hệ gần nhau. Đến năm 2012, Pethiyagoda và cộng sự chuyển toàn bộ nhóm này sang giống mới Pethia.

Riêng 'Puntius' narayani không được chuyển sang giống mới. Hiện loài này chưa rõ thuộc giống nào, vì chỉ riêng nó có 9 tia vây lưng phân nhánh và 6 tia vây hậu môn phân nhánh.

Các loài Pethia được nhận diện qua tổ hợp các đặc điểm sau: không có râu mõm, râu hàm rất nhỏ hoặc không có, tia vây lưng không phân nhánh cuối cùng cứng và có răng cưa, có một đốm đen ở cuống đuôi và thường có thêm các mảng, chấm hoặc vạch đen bên thân, xương dưới ổ mắt thứ 3 rộng và đè một phần lên xương nắp mang trước.

Ở P. didi, hoa văn bên thân gồm hai mảng đen dựng đứng. Một mảng nằm sau nắp mang, mảng còn lại nằm ở cuống đuôi.

Kiểu màu này cũng có ở nhiều loài cùng giống, và thoạt nhìn một số loài trông khá giống nhau. Dù vậy, loài nào cũng phân biệt được nhờ tổ hợp các đặc điểm bên ngoài.

Chẳng hạn, cách dễ nhất để phân biệt P. didi với P. cumingii là đếm vảy. P. didi có 12 vảy quanh cuống đuôi (P. cumingii có 10) và 3 ½ vảy phía trên đường giữa thân (P. cumingii có 4 ½). So với P. meingangbii, P. didi có thân cao hơn, với chiều cao thân bằng 40,4–48,2 % SL (P. meingangbii là 35,4–39,8 %).

P. didi khác P. tiantian ở nhiều điểm. Tia vây lưng không phân nhánh cuối cùng của P. didi dày và răng cưa rõ, còn ở P. tiantian tia này mảnh, mềm và chỉ có răng cưa ngắn ở mặt sau. Chiều cao thân của P. didi bằng 40,4–48,2 % SL (P. tiantian là 35,4–39,8 %). Chiều dài vây lưng của P. didi bằng 26,6–31,8 % SL (P. tiantian là 23,2–26,0 %). Đường bên của P. didi chỉ có 6–7 vảy có lỗ, hiếm khi đến 10, còn ở P. tiantian đường bên kéo dài tới gốc vây đuôi. Cá đực P. didi có hai dãy vết đen trên vây lưng và một dãy trên vây hậu môn, trong khi ở P. tiantian mỗi vây chỉ có một dải sẫm. Đầu của P. didi cũng dốc hơn so với P. tiantian.

Cá non có thể bị nhầm với P. phutunio. Tuy nhiên, P. phutunio có thêm các vết trên thân bên dưới gốc vây lưng, cả phía trước lẫn phía sau, và chỉ có 10 vảy quanh cuống đuôi (P. didi có 12).

Trong nhiều năm, giống Puntius bị xem là một nhóm đa ngành kiểu gom chung, chứa hơn 100 loài cyprinid cỡ nhỏ đến trung bình. Tình trạng đó kéo dài cho đến khi Pethiyagoda và cộng sự (2012) công bố một bản rà soát một phần, bao gồm các loài ở Nam Á.

Phần lớn các loài Puntius vùng dưới chân Himalaya được phân loại lại. Các giống mới Dawkinsia, Dravidia và Pethia được lập ra để chứa một số loài trong đó. Số còn lại hoặc vẫn ở trong Puntius, hoặc được chuyển sang nhóm Systomus vốn đã có từ trước. Tuy nhiên, định nghĩa của Systomus cũng bị thay đổi, nên một số loài Đông Nam Á trước đây xếp vào đó giờ không còn thuộc nhóm này nữa.

Sau đó, người ta phát hiện tên Dravidia đã được dùng trước cho một giống ruồi thịt. Vì vậy, Pethiyagoda (2013) đưa ra tên thay thế là Haludaria.

Nghiên cứu này không bao gồm loài nào từ Đông Dương, Trung Quốc hay Indonesia. Do đó, khá nhiều loài trước đây thuộc Puntius hiện được xếp vào nhóm incertae sedis, tức chưa rõ vị trí phân loại. Một số loài Nam Á chưa được xác định rõ cũng ở tình trạng tương tự.

Trong lúc chờ, có lẽ cách gọi hợp lý nhất là 'Puntius', với tên giống đặt trong dấu nháy để cho biết cách dùng tên này vẫn còn nghi vấn.

• Kullander, S. O. and F. Fang (2005). Two new species of Puntius from northern Myanmar (Teleostei: Cyprinidae). Copeia 2005(2), 290-302
• Pethiyagoda, R., M. Meegaskumbura, and K. Maduwage (2012). A synopsis of the South Asian fishes referred to Puntius (Pisces: Cyprinidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 23(1), 69-95
• Pethiyagoda, R. (2013). Haludaria, a replacement generic name for Dravidia (Teleostei: Cyprinidae). Zootaxa 3646(2), 199